Pediatrlar nege qajetsiz bolyp qaldy? Olardy sanattan shyǵaryp tastaýǵa kim pármen berdi? Dárigerlerdiń jáne ata-analardyń oiynda júrgen eń basty saýal osy.
Óz basym bul sheshim ult densaýlyǵyna keri áserin tigizbese, titimdei paidasy joq dep sanaimyn. Elimizdegi halyqtyń 30 paiyzy balalar. Al pediatriianyń baǵyttary kóp, biraq soǵan qaramai jyl ótken saiyn atalǵan salanyń mamandary azaiyp keledi. Buǵan sebep, Qazaqstanda pediatrlar daiyndamaityn bolǵan. Nege? Munshalyqty qisynsyz sheshim qabyldaýǵa kimniń dáti bardy?
Eń soraqysy, búkil TMD aýmaǵynda tek Qazaqstanda ǵana pediatriia fakýltetteri tolyqtai jabyldy. Álemniń kóptegen elderinde fakýltetterdi bylai qoiǵanda, jeke pediatriialyq meditsina institýttary bar.
Bizdiń bilik elden kórgenin qaitalaýǵa asyq. «Jańa meditsinalyq standartqa kóshýge tiispiz, bul Bolonia konventsiiasynyń talaby» degendi syltaýratyp, barlyq pediatriialyq qyzmetterdiń jumysyn toqtatty.
Bálkim damyǵan elderde mundai sheshim qabyldaý túsinikti shyǵar, biraq bizge ne joq? Biz damyǵan elderdiń deńgeiine jettik pe?
Osyny aitqym kelgen men Dariǵa Nazarbaevamen júzdespek edim. Biraq, kezdestirmedi. Jolatpady. Sebebi, sheneýnikter meniń pediatriia fakýltetterin qaita ashqyzǵym keletinin biledi. Kezdesken kezde osy máseleni kóteretinimdi sezedi.
Anyǵynda, bizdiń býyn bererin berdi. Qazaqstandaǵy meditsinany qalyptastyrýǵa qazirgi aǵa býyn azdy-kópti úles qosty. Biraq, óz artymyzda aiaqtalmaǵan qanshama is qalyp barady...
Bilikti bala dárigerleri jyl ótken saiyn azaiyp barady. Mysaly, men aýyldarda jii bolamyn. Ol jaqtaǵy meditsinanyń jaǵdaiy tipti soraqy. Bul Almaty da, Astana da emes. Aitalyq, balanyń ystyǵy kóteriledi. Onyń dene qyzýy neden kóterilip turǵanyn taba almaǵan, iaǵni, diagnozyn qoia almaǵan dáriger balaǵa ystyq qaitaratyn dárini bere salady. Anyǵynda, onyń neden bolǵanyn anyqtaý kerek emes pe? Sebebi, bala densaýlyǵyna salaq qaraǵan jaǵdaida onyń arty sozylmaly aýrýǵa ulasýy múmkin.
Qazirgi jastardyń 40-45 paiyzy áskerge jaramaidy. Munyń bári qaidan shyqty? Sebebi, bala kezde jete qaramaǵan, densaýlyǵyna mán bermegen, aiaǵyna deiin emdemegen.
Shynymdy aitsam, qazirgi jaǵdaidan qorqamyn. Ata-analardy, balalardy – pediatrdan aiyrýǵa bolmaidy dep qansha ret qaitalap aittym. Eshkim elemeidi. Bilik barlyǵyna ortaq dáriger bolady deidi. Bul bir jaǵynan ekonomikalyq tiimdi eken. Ekonomikasy qurysyn, odan bala densaýlyǵy qymbat emes pe?
Sosyn «barlyǵyna ortaq dáriger» balany qalai emdeý kerektigin bile me? Joq. Sebebi, balanyń aǵzasy eresekterge qaraǵanda bólek bolady. Olardyń óz erekshelikteri bar. Sondyqtan barlyǵyna ortaq dáriger biz úshin tyǵyryqtan shyǵar jol emes.
Ózińiz oilańyzshy, mundai dárigerdiń bolýy múmkin be ózi? Jer betinde 14 myńǵa jýyq aýrýdyń túrleri bar. Muny tipti eń bilikti, eń saýatty dárigerdiń ózi bilmeýi múmkin. Tiisinshe, bilmegen aýrýyn emdei almaidy. Sondyqtan keshtetpei pediatriialyq fakýltetterdi qaitarý kerek, bala dárigeri – bizdiń bolashaǵymyzdyń densaýlyǵyn tekseretin birden-bir maman. Bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz sapaly meditsinalyq kómekke laiyqty.
Otandyq meditsinanyń taǵy bir máselesi bul oqý ýaqytynyń uzaqtyǵy. Qazir biz meditsina salasyndaǵy mamandardy daiarlaýdy álemdik júiege sai júrgizýdemiz. Buǵan sai bolashaq dárigerler 9-11 jyl oqidy. Biraq, bul da damyǵan elderdiń bastamasy. Olardyń meditsina salasyna qyrýar qarjy bólinedi.
Mysaly, Germaniia men Frantsiiada densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarajat jalpy ishki ónimniń (JIÓ) 8 paiyzy, al AQSh-ta bul kórsetkish 15 paiyzdy quraidy. Bizde qansha deisiz be? Aitýǵa da uiat. Bar bolǵany 3,8 paiyz. Mundai qarjylandyrýmen biz alysqa barmaimyz. Mundai qarjylandyrý degenimiz – dárigerlerdiń jalaqysy ári qarai da tómen deńgeide qala beredi degen sóz. Endeshe bolashaq mamandy osynshama ýaqyt oqytýdyń esh qajettiligi joq. Munshama ýaqyt oqyp-toqyp izdený úshin adam alańsyz bolýy kerek. Bizdiń jaǵdaida dárigerdiń mardymsyz jalaqysymen bul múmkin emes.
Shetelde rezidentýrada oqityn jastar qomaqty stipendiia alady ári naqty dáriger bolyp jumys isteidi. Eki-úsh jyl ótkesin ordinatýraǵa aýysady.
Damyǵan elderdiń úlgisin qaitalaý úshin, aldymen soǵan sai jaǵdai qajet. Qazaqstandaǵy meditsina salasyna bólinetin mardymsyz qarjy dárigerlerge qandai jaǵdai jasap bermek? Meditsinalyq oqý oryndarynyń óz klinikalary atymen joq.
Osy sebepti men dárigerlerdi 7 jyl oqytýǵa keńes beremin. Bes jyly – jalpy bilim alatyn kezeń bolsa, qalǵan eki jylda mamandyǵy boiynsha daiarlanýy qajet. Al budan keiin diplom alyp, jumysqa kirissin.
Qaitalap aitaiyn, bizdiń jaǵdaida dárigerdi 11 jyl oqytatyn múmkindigimiz joq.
Kamal ORMANTAEV,
hirýrg-pediatr, akademik
"Vremia" gazetinen aýdaryldy
