Ótkende Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń shaqyrtýymen Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Shardara jáne Maqtaaral aýdandaryn aralap qaittyq. Biz ne kórdik? Qandai máselelermen tanystyq? Sizge qyzyq bolsa, munyń bárin tómendegi maqalada tarqatyp aitatyn bolamyz.
Nannyń qadirin bilmei júrmiz be?
Áýelgi áńgimeni Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń ózinen bastaiyq. Bul ministrliktiń basynan daý arylmaidy, negizi. Ásirese, astyq jinaý naýqany kezinde bylyq kóbeiedi. Jylda bir aqparatty estimiz: «Astyqtyń otyz paiyzdaiy jinalmai dalada qalypty...».
Esterińizde bolsa, ótkende Aýyl sharýashylyǵy vitse-ministri Saparhan Omarov «nandy týrap sataiyq» dep dúiim jurttyń jaǵasyn ustatqan. Ońtústikti aralaǵan saparymyzda aldymen osy Omarovpen suhbattastyq. Sonymen vitse-ministr ne deidi?
– Jýrnalister jurtqa meniń sózimdi durys jetkizgen joq. Men eger «tolyq taýysa almasań, bir bólkeni bútindei alýdyń keregi joq» dedim. Sebebi, nanǵa qurmetpen qaraý kerek. As atasy – nan. Bútindei bir nandy satyp alyp, keiin ony taýysa almai, aqyry qoqysqa tóge salatyn adamdar joq emes, bar. Biz nannyń qadirin bilmei júrmiz, – deidi Omarov.
73 mlrd. teńge qaida ketti?
Sý resýrstary komitetiniń tóraǵasy Islam Ábishev aqparat quraldaryna qarata: «Aiyptaýǵa asyqpańyzdar!» degen...
Sonyń sebebin biz osy jolǵy Ońtústik saparynda bildik.
– Iá, bizdiń tarapymyzdan zań buzý boldy. Muny bile tura jasadyq. Óitkeni eldik mańyzy bar uzaqmerzimdi jobany aiaqtaý kerek edi. Memleketke qarjylyq turǵydan eshqandai ziian keltirgen joqpyz. Negizinde, aiaqtalmaǵan jobalardyń sany onnan asatyn, qazir beseýi qaldy. Jobalardy aiaqtaý úshin ishki resýrstarymyzdy (qarjyny aitady –red.) shyǵyndadyq. Iá, moiyndaimyz, bul da – zań buzý. Biraq, sonyń arqasynda bir ǵana sý resýrstaryn basqarý baǵdarlamasy boiynsha biz trillion teńge únemdedik, – deidi Islam Ábishev.
Ol neni aityp otyr? Nendei zań buzǵan eken? Túsindire keteiik.
Sonymen...
Bul bóget ministrliktiń ishki qarajaty esebinen salynǵan eken. Negizinde, Shardara sý qoimasyn jáne oǵan jaqyn jatqan aýmaqty qaita qalpyna týraly másele budan birneshe jyl buryn kóterilgen edi. Osydan úsh jyl buryn (2012 jyly) bóget jasaýǵa qajetti topyraqty úiýge 3 mlrd teńge bólingen. Boldy.
Sodan bul jumys úsh jyl boiyna toqtap qalyp, byltyrǵy jyly qaita jandanǵan-tuǵyn. Sý komiteti bóget qurylysyna qajetti qarajatty 14 mlrd-tan 11 mlrd teńgege deiin qysqartypty. Onyń 5 milliardy igerilip qoiypty.
Qyrkúiek aiynan beri bógettiń 11 shaqyrymy salynyp, budan syrt onyń janynan 17 shaqyrymǵa sozylyp jatqan jol soǵylýda eken. Ony da kórdik.
Endigi jerde «bul bóget nege kerek?» degen saýalǵa toqtalaiyq. Bul úshin birinshiden, ótkenge sheginis jasaýǵa týra keledi.
90 jyldyń basynda Qazaqstan men Ózbekstannyń shekarasy zań júzinde bekitilgennen keiin Shardara sý qoimasy men Arnasai bógeti Qazaqstannyń aýmaǵynda qalady.
Al sý qoimasy men bógetke tikelei alyp baratyn jáne Maqtaaral, Shardara aýdandaryn bailanystyryp jatqan qasqa jol...Ózbekstannyń territoriiasynda qalyp qoiady.
Endigi jerde munyń saldary qandai bolǵanyn aitaiyq? Birneshe úlken aýdandy bailanystyryp turǵan jol ózbektiń jaǵynda qalyp qoiǵannan keiin jurt bógetke qaiyqpen baratyn bolǵan. Árine, amal joqtyqtan... Al Maqtaaral men Shardara aýdandarynyń el-jurty bir-birine qatynaý úshin burynǵydai 30 emes, 160 shaqyrymdy eńserýge májbúr bolǵan.
Buǵan da shydaýǵa bolar edi. Alaida jurt kórshi elge tegin aǵyp jatqan sýdan tapshylyq kórmese.
Sýarmaly jerdiń árbir gektary jer emgen adamǵa 5 myń dollar tabys beredi eken. Shardaranyń sharýalary solai deidi. Biraq, árbir qys nemese kóktem saiyn álgi Arnasaidaǵy orasan mol sý bóget sý saqtaýǵa arnalmaǵandyqtan bekerge ózenge aǵylyp nemese qumǵa sińip kelgen.
Shardara sý qoimasynyń boiymen bóget salynarda Shardara aýdanynyń ákimi erekshe qýanypty.
– Biz bul sýdy da, joldy da uzaq kúttik. Qudai qalasa, eki aýdannyń arasynda jol soǵylady, aralyq qysqarady, sý bolady. Sýarmaly jerimiz kóp. Maqta, júzim, basqa da baqsha ónimderin egemiz. Eki aýdannyń arasynda avtobýs júrgizemiz. Al sý qoimasynyń janyna jaǵajai salyp, týrizmmen ainalyspaq oiymyz bar. Qazirdiń ózinde Shardarada balyq óńdeitin shaǵyn zaýyttar jumys isteidi. Buǵan qosymsha sý keletin bolsa, aýdanǵa ár kiredi, – deidi Hamit Áitóreev.
«Shardara» ózbekke buiyrmady
Islam Ábishevtiń aitýynsha, bóget áne-mine aiaqtalmaq. Qurylysy qańtardyń aiaǵyna jetpei bitýi tiis.
Nege? Budan keshikse, kún jylyp, Shardara sý qoimasyndaǵy sýdyń deńgeii kóterilip ketedi. Kóterilip ketse, dál irgesindegi shekaraǵa jetip, tipti odan asyp túsýi ǵajap emes. Ózbekter de osyny kútip otyr eken. Sý ózbektiń shekarasyna jetse, halyqaralyq sý zańnamasynyń talabyna sai kórshi el bul sýǵa talasa alady, tipti sýdy óz igiligine paidalaný maqsatynda infraqurylym soǵyp alýy ǵajap emes. Mundaida Shardara sý qoimasynyń taǵdyryn Ózbekstanmen birigip sheshýge týra keler edi. Ázirge bul sýmen ne istesek te, qalai qoldansaq ta bizdiń erkimizde. Bógetti erterek salyp bitirýdiń bir qajettigi osynda. Kórdińiz be, qalai?
– Bizdi zań buzdy deidi. Iá, buzdyq. Búgingi bóget osy «zań buzýdyń» bir dáleli. Biz muny ózimizdiń ishki qarajattyń esebinen saldyq. Gidrotehnikalyq qurylysta bizde 10 myńǵa tarta maman bar. Jumysy maýsymdyq. Maýsymdyq jumys bolǵandyqtan 1500-den asa arnaiy tehnika qańyrap turdy. Osy mamandardy, tehnikany tartyp, biýdjetke artyq salmaq salmai jumysty bastap kettik. Ázir bógetti taspen emes, betonmen turǵyzyp jatyrmyz. Munyń ózi únemdeýdiń joly, – deidi Ábishev.
P.S. Qoryta aitsaq, kórgenimiz osy. Shardara sý qoimasynyń boiymen bóget soǵylyp jatyr. Bolashaqta janynan jol júredi. Bul óz kezeginde shekaranyń kesirinen bir-birinen «adasyp», aýyl-aimaqty bailanystyratyn bolady. Eń bastysy budan bylai sýdan tapshylyq tartpaidy.
Dýman BYQAI
