2016 jyly Ortalyq Aziianyń saiasi sahnasynda qandai ózgerister boldy? Kim kelip, kim ketti? Ketkender artyna ne qaldyrdy, kelgender ne ózgertpek? Bul týraly Azattyq radiosy jazypty.
2013 jyly táýelsizdik alǵan jyldarǵy tuńǵysh basshylar qaitys bolyp, keibir elderde qazirgi prezidentter jeke biligin nyǵaita tústi.
2016 jyly Ortalyq Aziiada Ózbekstan men Tájikstannyń tuńǵysh prezidentteri qaitys boldy. Tájikstan men Qyrǵyzstanda konstitýtsiialyq referendým ótti. Túrkimenstan konstitýtsiiasyn kópshilik talqylaýynsyz ózgertti. Sovet kezinen beri bir ǵana prezident basqarǵan Qazaqstanda taǵy da kezekten tys parlament sailaýy ótip, el narazylyǵynan keiin bilik jer reformasyna moratorii jariialaýǵa májbúr boldy.
BASShYSY AÝYSQAN ÓZBEKSTAN
2016 jylǵy Ózbekstandaǵy basty oqiǵa Sovet odaǵy kezinen eldi úzbei 27 jyl basqaryp kelgen tuńǵysh prezidenti Islam Karimovtiń qazasy boldy. 2 qyrkúiekte onyń qaitys bolǵany resmi túrde habarlandy. Ózbekstannyń tuńǵysh prezidentin jerleýge kórshi elderden Tájikstan men Túrkimenstan prezidentteri qatysty. Qazaqstan prezidentiniń de áýelde Islam Karimovpen qoshtasý rásimine qatysatyny habarlanǵanymen, sońynan joqqa shyǵaryldy. Prezident Nursultan Nazarbaev bul kezde Qytaidaǵy G20 sammitinde júrgen. Resei prezidenti Vladimir Pýtin osy sammitten qaitar jolda Ózbekstanǵa soǵyp, Islam Karimovtiń qabirine bardy. Qazaqstan prezidenti Ózbekstanǵa Pýtinnen keiin, Qurban aittyń alǵashqy kúni baryp Islam Karimovtiń otbasymen jáne sol kezdegi prezident qyzmetin ýaqytsha atqarýshy Shavkat Mirziiaevpen kezdesti.
Islam Karimovtiń qazasynan keiingi sharalarda onyń otbasy músheleri arasynda úlken qyzy Gúlnara Karimova baiqalmady. Qazirge deiin onyń qaida, qandai jaǵdaida ekendigi týraly naqty málimet joq.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
Ózbekstan negizgi zańyna sáikes Islam Karimov qazasynan keiin prezident mindetin atqarý senat tóraǵasyna tapsyrylýy kerek edi. Alaida senat tóraǵasy Nigmatýlla Iýldashev óziniń «tájiribesizdigin» aityp odan bas tartqany habarlandy.
Premer-ministr Shavkat Mirziiaev prezident qyzmetin ýaqytsha atqarýshy bolyp taǵaiyndalǵan sátten bastap Islam Karimov tusynda qyzmetten alynǵan nemese tómendetilgen sheneýnikterdi qaitadan qyzmetke tarta bastady. Bir kezde qysymǵa ushyraǵan óner adamdary da Mirziiaevtiń bilikke kelýimen qarailas sahnaǵa qaita oraldy. Azamattyqtan shyǵýǵa ruqsat berilip, biznes ókilderine de jeńildikter qarastyryldy.
Syrtqy saiasatta Mirziiaev Ózbekstannyń kórshi eldermen qatynasyn ońdaýǵa ynta bildirip, qazir osy baǵytta sharalar jasalyp jatyr. Ásirese, Ózbekstannyń Qyrǵyzstan men Tájikstan arasyndaǵy qatynasty saýyqtyrýǵa nazar aýdarýy aimaqta oń baǵalanǵan. Shavkat Mirziiaev prezident bolyp sailanǵannan keiin Tashkentke birinshi bolyp Qyrǵyzstan prezidenti Almazbek Atambaev resmi saparmen baryp qaitty.
TÁJIKSTAN: ÁÝLETTIK BILIKKE QADAM
Tájikstan 2015 jyly qol qoiylǵan «Beibitshilik pen ulttyq birliktiń negizin qalaýshy - ult kóshbasshysy» týraly zańyn 2016 jyly qaitadan jańartyp qabyldady. Prezident pen onyń otbasyna erekshe quqyqtar beretin zańda qazirgi úshinshi prezident Emomali Rahmon «el táýelsizdiginiń negizin qalaýshy» mártebesine ie boldy. Joǵary oqý oryndarynda Emomali Rahmon týraly lektsiialar engizilip, ony dáripteý jalǵasa tústi.
2016 jyly ótken konstitýtsiialyq referendýmda el Emomali Rahmonnyń prezidenttik ókilettik merzimine qoiylǵan shekteýdi joiýǵa jáne prezidenttikke kandidattyń jasyn 35-ten 30-ǵa deiin azaitýǵa daýys berdi. Bul Emomali Rahmonnyń uly Rýstam Emomalidiń prezidenttik sailaýǵa túsip, murageri bolýyna jol ashty.
Prezidenttiń qyzy Ozoda Rahmon 2016 jylǵa deiin syrtqy ister ministriniń orynbasary qyzmetin atqaryp kelgen. Byltyr bir jyldyń ishinde Ozoda Rahmon eki ret jańa qyzmetke taǵaiyndaldy. Ol áýelde prezident ákimshiliginiń basshysy bolyp taǵaiyndalyp, sońynan senat depýtaty boldy. Emomali Rahmonnyń taǵy bir qyzy Rýhshona 2016 jyly syrtqy ister ministrligindegi basqarma bastyǵynyń orynbasary bolyp taǵaiyndaldy.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
16 qarashada Tájikstanda prezident kúni birinshi ret atalyp ótti. Elde bul kún tek qazirgi prezident Emomali Rahmonǵa ǵana emes, eldiń barlyq basshylaryna da qatysty ekeni habarlandy. Biraq tájikstandyqtardyń kóbi Emomali Rahmonnan basqa prezidentti bilmeidi.
2016 jyly jazda eldiń tuńǵysh prezidenti Qahhar Mahkamov 84 jasqa qaraǵan shaǵynda qaitys boldy. 1991 jyly Tájikstan táýelsizdigin jariialaýǵa toǵyz kún qalǵanda parlament narazylyǵynan keiin qyzmetten ketken Qahhar Mahkamov keiin saiasatqa da aralaspady, memýar da jazbady.
2016 jyly Tájikstan Rogýn GES-i qurylysyn jalǵastyrdy. GES qurylysyna qatysýdan Resei bas tartqannan keiin tájikter Italiiamen kelisimge otyrdy. Buǵan Ózbekstan qarsy bolyp, 2016 jyly kóktemde ózbek premeri Shavkat Mirziiaev Tájikstanǵa narazylyq hatyn joldaǵan bolatyn. Kúzde Tájikstan prezidenti Emomali Rahmon Rogýn GES-i úshin Vahsh ózeniniń arnasyn burý rásimine qatysty.
Islam Karimov qaitys bolǵaly Ózbekstan osy máselege qatysty árqandai bir rai bildirmedi. Jyl sońynda Dýshanbege Ózbekstan delegatsiiasy baryp, eki el bailanysyn damytý máselesin talqylady.
TÚRKIMENSTAN: EKINShI PREZIDENTPEN - ÚShINShI MERZIMGE
2016 jyly Túrkimenstannyń tuńǵysh prezidenti, «Túrkimenbashy» ataýymen tanylǵan ózin ómir boiyna prezident dep jariialaǵan Saparmurat Niiazovtyń qaitys bolǵanyna 10 jyl toldy. Kúzde Túrkimenstannyń konstitýtsiiasy táýelsizdikten beri besinshi márte ózgertildi. Qyrkúiek aiynda Túrkimenstan parlamenti eldiń jańa konstitýtsiiasyn qabyldady. Onyń jobasyn eki jyl boiy arnaiy konstitýtsiialyq komissiia qarap, sońynda «azamattardyń quqyqtaryna kepildik beredi» degen sipattama berdi.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
Túrkimenstannyń burynǵy konstitýtsiiasynda da bir adamnyń birneshe kezeńge qatarynan prezident bolýyna shekteý qoiylmaǵanymen, jasyna bailanysty shekteý bar edi. Iaǵni jasy 70-ten asqan adamnyń prezidenttik sailaýǵa túsýine ruqsat etilmeitin. Byltyrǵy konstitýtsiiada jas shekteýi alynyp tastaldy da, shekteýsiz merzimge sailaný quqyǵy qaldyryldy. Jáne el prezidentiniń ókileti burynǵy bes jyldan jeti jylǵa uzartyldy.
Atap óter jait, Túrkimenstannyń jańa konstitýtsiiasynyń jobasy baspasózde de jariialanbai, halyqqa usynylyp talqylanbai qabyldanǵan.
Biyl 12 aqpanda Túrkimenstanda prezident sailaýy ótedi. Ekinshi prezident Gýrbangýly Berdimuhammedov aldaǵy sailaýǵa taǵy da túspek. Prezidenttikke kandidat retinde barlyǵy toǵyz adam tirkelgen. Kandidattardyń quramyna qaraǵanda oblys ákimderi orynbasarlary deńgeiindegi tulǵalardyń basym ekeni baiqalady. Túrkimenstanda aldaǵy ýaqytta da úlken ózgeris bolmaidy, qazirgi prezident úshinshi merzimge sailanyp, buiyǵy Túrkimenstan burynǵy kúiinde qala beredi degen boljam aitylady.
PREMER PÁRMENIN ARTTYRǴAN QYRǴYZSTAN
2016 jyly Qyrǵyzstanda referendým jolymen konstitýtsiia ózgertilip, premer-ministrdiń quzireti ósti. Sarapshylar muny 2017 jyly qazan aiynda ótetin prezident sailaýymen bailanystyrdy. Qyrǵyzstanda bir adam qatarynan eki merzimge prezident bolyp sailana almaidy. Qazirgi prezident Almazbek Atambaev endigide premer-ministr retinde yqpalyn saqtap qalǵysy keledi degen pikirler aitylady.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
Konstitýtsiiadaǵy ózgerister boiynsha úkimet basshysy ministrlerdi qyzmetke taǵaiyndaý-bosatý máselesin prezident jáne jergilikti keńeshterdiń maquldaýynsyz derbes sheshe alady. Premer-ministr biýdjettiń shyǵys bóligin ulǵaitatyn zań jobalaryn da bógei alady. Buǵan qosa premer men onyń orynbasarlary otstavkaǵa ketkennen keiin de parlamentte depýtattyq mandattaryn saqtap qalmaq.
2016 jyly Qyrǵyzstan Qambar ata GES-i men Joǵarǵy Naryn sarqyramasy GES-iniń qurylysyn mindetine alǵan Reseimen aradaǵy kelisimniń kúshin joidy. Sebep - Resei jaǵynyń qurylysty ýaqytynda bitire almaýy boldy. Resei jaǵy ózderi osyǵan jumsadyq degen 37 million dollaryn ótemaqy retinde qaitarýyn talap etti. Alaida GES qurylysy shyǵynyn tekserý úshin qurylǵan depýtattyq komissiia shyǵynnyń budan eki ese az ekenin aitady. Ázirge daý odan ári jalǵasyp otyr.
Táýelsizdik alǵannan beri eki birdei revoliýtsiany ótkergen Qyrǵyzstan 2010 jyly elden ketken burynǵy prezident Qurmanbek Bakievti 2016 jyly da Belarýstan qaitarýǵa tyrysqanymen resmi Minsk Belarýs azamattyǵyn alǵan Bakievti qaitara almaitynyn bildirdi.
QAZAQSTAN: EL JER REFORMASYN ShEGERTTI
Qazaqstan 2016 jyly da merziminen buryn parlament májilisi sailaýyn ótkizgenimen, jańadan sailanǵan májilis quramynyń 40 paiyzy burynǵy depýtattardan jasaqtaldy. Májilis sailaýyn merziminen buryn ótkizýdi depýtattar «álemdegi júieli daǵdarysqa qarsy turý» sharalarymen bailanystyrǵan. Óz merzimimen sailansa, qazirgi altynshy májilistiń sailaýy 2017 jyly ótýi kerek edi. Sarapshylar sailaý ýaqytynda ótse de onyń quramy asa qatty ózgermeidi degen boljam aitqan. Qazaqstan 2017 jyly basqa halyqaralyq shara - EKSPO kórmesin ótkizýge ázirlenip jatyr.
2016 jyly Qazaqstanda jer reformasyna qarsy el narazylyǵy bilikti sheshimin ózgertýge májbúr etti. Úkimet kóktemde shildeniń 1-inen bastap elde aýyl sharýashylyǵy jerlerin azamattarǵa jeke menshikke aýktsion arqyly satý jáne sheteldikterge jalǵa berý merzimin 10 jyldan 25 jylǵa deiin uzartýdy josparlap otyrǵanyn jariialaǵan. Sáýir-mamyr ailarynda birneshe qalada ótken narazylyq aktsiialary keiin jer reformasyn júrgizý keiinge shegerildi. Úkimet jer komissiiasyn quryp, elde jer reformasyn júrgizýge bes jylǵa deiin moratorii jariialady. Jer reformasyna qarsy mitingige qatysqan azamattyq belsendiler Maks Boqaev pen Talǵat Aian sotqa tartylyp, bes jylǵa túrmege qamaldy.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
Ortalyq Aziiada Qyrǵyzstan men Tájikstanda aýyl sharýashylyǵy jeri sheteldikterge jalǵa berilip keledi. Synshylar 1999 jyldan beri Qytaimen aradaǵy shekarany belgilegen Ortalyq Aziia elderiniń alǵanynan bergeni kóp ekeni týraly aityp júr. Sarapshylar jerdi jekemenshikke jáne jalǵa berý týraly josparyn jariialaityn kezde Qazaqstan úkimeti halyqtyń reaktsiiasy qandai bolatynyn boljap, bilip otyrýy kerek edi dep esepteidi.
2016 jyly Qazaqstan prezidentiniń qyzy Dariǵa Nazarbaeva jańa qyzmetke taǵaiyndaldy. Ol sońǵy úsh jylda jyl saiyn qyzmet aýystyryp otyrǵan. 2014 jyly májilistiń vitse-spikeri bolǵan Dariǵa Nazarbaeva 2015 jyly premer-ministrdiń orynbasary qyzmetin atqardy. 2016 jyly Dariǵa Nazarbaeva senat depýtaty bolyp taǵaiyndaldy.
Buǵan deiin Ortalyq Aziiada bilik murageri jaily boljam týra kelgen jaǵdai bolǵan. Shavkat Mirziiaevtiń Ózbekstannyń bolashaq prezidenti bolatyny 2013 jyldan bastap aityldy. Alaida aimaqtaǵy basqa elder týraly ázirge birdeńe deý qiyn.
Nursultan Nazarbaev Islam Karimov qaitys bolǵannan keiin Ortalyq Aziiada ǵana emes, jalpy postsovettik keńistikte Sovet odaǵy kezeńinen qalǵan jalǵyz prezident bolyp otyr.
Derekkóz: Azattyq radiosy
Avtory, Qýanyshbek Qari
Copyright (c) 2013. RFE/RL, Inc. Reprinted with the permission of Radio Free Europe/Radio Liberty, 1201 Connecticut Ave., N.W. Washington DC 20036.
