Osy saýaldy Orta Aziia jastaryna qoiǵan Fridrih Ebert atyndaǵy qor ókilderi mynadai bir qyzyqty toqtamǵa kelipti:
«Adamgershilikke qatysty qundylyqtar men ómirlik maqsat-muratyn talqylaý barysynda saýalnamaǵa qatysqan jastardyń 61 paiyzy jeke basynyń abyroiyn saqtaýdy eń mańyzdy orynǵa qoidy. Jastardyń 66 paiyzy «ádildik adamnyń ómir súrý deńgeiiniń uqsastyǵynda kórinis tabýy tiis» degen pikir bildirdi.
Materialdyq turǵydan – áleýmettik mártebe men bailyqqa umtylý ekinshi jáne úshinshi oryndy ielendi. Bul osy otyz jylda Orta Aziiada ómirge kelgen urpaq úshin mansapqorlyqtyń basty orynda turmaǵanyn aiǵaqtap tur», – deidi qor ókilderi.
Dalanews.kz qor sarapshylarynyń tórt jyl boiyna júrgizgen «Orta Aziia jastary» áleýmettik zertteýin nazaryńyzǵa usynady.
Aimaqtaǵy 1985-2000-shy jyldar aralyǵynda ómirge kelgen jastarmen tildesken qor sarapshylary barlyǵy 5000-ǵa tarta azamatty sózge tartypty.
Olardyń dini kózqarasy
Aimaqtaǵy jastar bos ýaqytyn qalai ótkizedi, nemes ainalysady, nege qyzyǵady? Ómirlik maqsat-muraty qandai?
Qor sarapshysy Botagóz Raqyshevanyń aitýynsha, Orta Aziia jastary jalpy alǵanda dinniń qoǵam ómirindegi rólin kóterýdi qoldaidy eken.
Saýalnamaǵa qatysqan jastar: «dinniń qoǵamdaǵy rólin kóterý úshin dini bilimniń deńgeiin ósirý qajet» dep jaýap bergen.
Jastardyń 99 paiyzy dinge senetinin, bulardyń ishinde 31 paiyzy din jolymen júrip, barlyq dini rásimder men ustanymdardy ustanynyn aitqan.
«Aimaqtaǵy jastardyń 97 paiyzy jumaq pen tozaqtyń bar ekenine shúbásiz senedi. Jas ateisterdiń sany jóninen Qazaqstan aldyńǵy orynda (2 paiyz). Jalpy alǵanda Keńes odaǵy qudaisyzdyqty sanaǵa sińirgenmen, Orta Aziiadaǵy dini nanym-senimdi ózgerte almady», – dedi qor sarapshylary.
Qor zertteýshilerin aimaq jastarynyń araq-sharapqa degen kózqarasyn qyzyqtyrypty. Saýalnamaǵa qatysqan Qazaqstan jastarynyń 56 paiyzy jáne Tájikstan jastarynyń 87 paiyzy alkogol ónimderin múlde tatyp almaǵanyn jáne araq-sharap ishýdi múlde quptamaitynyn aitypty.
Táýelsizdik tusynda ómirge kelgen Qazaqstan jastarynyń 61 paiyzy temeki ónimderin tutynbaidy.
Olardyń armany
Aimaqta «diplomǵa bailaný» túsinigi basym.
Bul rette Dalanews.kz tilshisi osy saýalnamany júrgizýge atsalysqan Dosym Sátpaevqa habarlasyp atalǵan másele tóńiregindegi pikirin bildi.
«Iá, dál solai. Orta Aziiadaǵy jastardyń kópshiliginde kásibi biliktilikti damytqannan buryn, «diplomǵa tabyný» sindromy sanaǵa sińip ketken. Bul qaýipti úrdis. Óitkeni mundai qoǵamda mi baǵalanbaidy, diplom men týystyq bailanystar qymbat turady. Al negizinje mily bastar bútin bir memlekettiń imidjin qalyptastyrady.
Mysaly, birneshe jyl buryn Brand Finance britandyq konsaltingtik kompaniiasy «100 ulttyq brendtiń» reitingin jasady. Sonda sarapshylar «Qazaqstan» brendin 87 mlrd dollarǵa baǵalaǵan. Sol kezde Apple kompaniiasynyń brendi 87,3 mlrd dollar turǵan (al qazir bul brendtiń baǵasy 145,3 mlrd dollardy quraidy).
Iaǵni bir ǵana transulttyq kompaniianyń brendi bútin bir memlekettiń kúlli «Mendeleev kestesimen» qosa alǵandaǵy brendisinen qymbat. Orta Aziia úshin budan shyǵatyn jalǵyz-aq jol bar. Ol ǵylymnan bastap ónerge deiingi barlyq salada mádeni jáne intellektýaldyq revoliýtsiia jasaý. Sonda ǵana jastar kapitalyn, jastar múmkindigin baǵalaý túsinigi qalyptasady», – deidi Dosym Sátpaev.
Olar nemen ainalysqandy qalaidy?
Saýalnama barysynda qazaqstandyq jastardyń - 72 paiyzy, qyrǵyz jastarynyń - 74 paiyzy joǵary oqý ornyna túsýdi basty maqsat sanaitynyp aityp, diplom alýdy aldyńǵy orynǵa qoiǵan. Al ózbek jastarynyń 53 paiyzy joǵary bilimdi intellekýaldyq deńgeidi kóterýdiń jalǵyz joly dep esepteidi.
Endeshe oqýyn aiaqtap, diplomyn qolǵa alǵan jastar qai salada eńbek etkendi qalaidy?
Qor sarapshylarynyń zertteýine qaraǵanda, Ózbekstan, Qazaqstan jáne Tájikstan jastarynyń basym bóligi oqý bitirgesin memlekettik qyzmetke turýǵa umtylady eken, onyń ishinde memlekettik basqarý salasyna qyzyǵady.
Tek qyrǵyz jastarynyń kózqarasy Orta Aziiadaǵy aǵaiyndarynan bólek. Qyrǵyz jastarynyń 37,7 paiyzy jeke sektorda, kásipkerlikpen ainalysqandy qalaidy.
Jalpy aimaq jastarynyń arasynda demeýshi tabylsa jeke biznes bastaýǵa degen ynta-yqylas joǵary.
Qazaqstanyń jastarynyń - 68 paiyzy, Qyrǵyzstan jastarynyń - 61 paiyzy, Tájikstan jastarynyń - 47 paiyzy, Ózbekstan jastarynyń - 60 paiyzy qomaqty qarjylai qoldaý tabylsa jeke kásipkerlikpe ainalysýǵa ázir ekenin aitqan.
Olar dástúrli qundylyqtardy qurmettei me?
Orta Aziia jastarynyń dástúrli qundylyqtarǵa degen kózqarasy túzý.
«Aimaq jastary óz ata-anasyna qaraǵanda áldeqaida dástúrshil» deidi saýalnama júrgizgen qor mamandary. Batystaǵydai emes, Orta Aziia jastarynda áke-sheshesimen arada qundylyqtar men kózqarastar qaishylyǵy sirek týyndaidy. Jastardyń kópshiligi ata-anasyna daýys kótermeýge tyrysady, aýyrbirshilikte ómir súredi.
Saýalnama barysynda aimaq jastarynyń basym bóligi erte bastan otbasyn qurýǵa jáne túsik jasatýǵa qarsy ekenin aitqan. Táýelsizdik tusynda ómirge kelgen urpaq tórt balaly bolǵandy jáne otbasynda áke bedeliniń saqtalǵanyn qalaidy.
Aitalyq, Tájikstan jastarynyń 90 paiyzy otbasynda áke sózi birinshi kezekte eskerilýi tiis dep esepteidi.
Otbasyn qurý – jas qazaqstandyqtar úshin birinshi oryndaǵy másele (75,9 paiyz). Qazaqstan jastary úshin nekede bolý joǵary bilim alý (72,9 paiyz) men mánsap qýýdan da (67,2) mańyzdyraq.
Qazaqstan jastarynyń 82 paiyzy resmi nekege turýdy jón sanaidy.
Jas qazaqstandyqtar ortasha eseppen úsh balaly bolǵysy keletinin aitqan.
Aimaq jastarynyń qyz alyp qashý jáne kóp áiel alýǵa qatysty kózqarastary da qyzyqty.
Aitalyq Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Ózbekstan jastarynyń 60 paiyzy qyz alyp qashýdy qazirgi qoǵamdy qurylysqa jat, qyzdardyń ar-namysyn taptaityn dástúr dep sanaidy.
Qazaqstandyq jastardyń 40 paiyzy ǵana qyz alýǵa qashýǵa qarsy ekenin aitqan. Dese de qazaq jastarynyń kópshiligi qyz alyp qashýdy baǵzydan kele jatqanyn dástúr ekenin aityp, muny ulan-asyr toiǵa shashylmaýdyń tiimdi amaly retinde túsindirgen.
Ózbekstan jastarynyń 66 paiyzy kóp áiel alýǵa qarsy. Saýalnamaǵa qatysqandardyń basym bóligi: bul áiel adamnyń ar-namysyna tietin áreket dep esepteidi.
Qazaqstan jastarynyń 44 paiyzy kóp áiel alýdyń qoldamaitynyn, búgingi qoǵam bul dástúrdi qabyldamasyn aitqan.
Olardyń saiasi kózqarasy
«Aimaq jastarynyń 40 paiyzy saiasatqa múlde qyzyqpaidy», – deidi qor mamandary. Olardyń ata-analary óz kezeginde saiasi oqiǵalardy úzbei baqylap otyrady. Sodan da bolar óskeleń býynnyń saiasi kózqarastary kóp jaǵdaida ata-anasynyń ustanymymen uqsas.
Saýalnamaǵa qatysqan jastardyń 60 paiyzy Orta Aziiadaǵy ahýaldy, aimaqtaǵy oqiǵalardy jiti baqylap júretinin aitqan.
«Orta Aziia jastary aimaqtyń bir odaqqa birigýine qarsy emes. Tájikstan jastarynyń 73 paiyzy, Qazaqstan jastarynyń 63 paiyzy, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstan jastarynyń 42 paiyzy Orta Aziia odaǵynyń qurylýyn qoldaidy.
Al aǵa býyn arasynda mundai odaqty qurylýyn quptaityndar az. Ózbekstandaǵy eresek turǵyndardyń 20 paiyzy ǵana mundai uiymnyń qurylýyn qoldaǵan», – deidi ózbek saiasattanýshy Bahtier Erǵashev.
Al qyrǵyz sarapshy Sherádil Baqtyǵulovtyń aitýynsha qyrǵyz qoǵamyndaǵy saiasi ózgeristerge jastar qaýymy bastamashy bolyp otyrǵan joq.
«Saiasi narazylyqtyń uiytqysy áste jastar emes, bular negizinen 40-50 jastaǵy áielder. Qyrǵyz qoǵamynda áielderdiń saiasi belsendiligi joǵary», – deidi ol.
Al toleranttylyqqa kelgende Tájikstan jastarynyń 68 paiyzy, qyrǵyzdardyń 66 paiyzy, ózbekterdiń 65 paiyzy jáne qazaq jastarynyń 58 paiyzy qoǵamda «kógildirlerdiń» paida bolýyna túbegeili qarsy ekenin aitqan.
Qazaqstan jastarynyń 4 paiyzy, Tájikstan jastarynyń 26 paiyzy qylmyskermen kórshi turǵysy kelmeidi.
Ózbekstan jastarynyń 4 paiyzy, Qazaqstan jastarynyń 16 paiyzy kógildirler jáne lesbi boijetkendermen kórshi turýǵa qarsy.
Ózbekstan saiasattanýshy Bahtiiar Erǵashev muny Orta Aziia qoǵamyndaǵy dástúrshildiktyń tamyryn tereńge jaiýyman túsindiredi.
P.S. Zertteý negizinde qor sarapshylary «Orta Aziia jastary dástúrli qundylyqtarǵa adal, olarǵa qurmetpen qaraidy» uiǵarymǵa kelgen. «Aimaqtaǵy elderdiń bilik basynda otyrǵandar qoǵamdyq-saiasi sheshim qabyldarda bul faktordy eskerýi tiis» deidi olar.
Liailia Boltaeva
