Bes eldiń múddesi toqailasqan ortaq máselelerdi oilasa sheshetin mezgil jetti. Al bul tarapta kese kóldeneń jatqan qandai kedergiler bar? Olardyń túiinin tarqatýdyń tiimdi ádis-tásilderi tabyla ma?
Dalanews.kz osy bir saýaldardy sarapshylar talqysyna tastap, olardyń oi-pikirin bildi.
Orta Aziia Batystyń jolymen júrýi kerek
«Orta Aziia elderiniń birigýine kedergi keltirip otyrǵan birden-bir faktor – demokratiianyń joqtyǵy. Osy aimaqtaǵy 5 eldiń birde-bireýi demokratiiaǵa, adam quqyqtary men sóz bostandyǵyna qurmetpen qarap otyrǵan joq», – deidi saiasattanýshy Ǵalym Aqeleýov (Qazaqstan). Integratsiialanýda, aimaqtaǵy ózekti máselelerdi birlese sheshýde Orta Aziia Batys órkenietiniń jolymen júrýi kerek. Óz basym osy tarapta Ózbekstan ózgelerge úlgi kórsetedi degen kómeski úmitim bar».
Aqeleýovtiń aitýynsha, ózbek basshysy Shavqat Mirziiaev saiasi erik-jiger tanytyp, eldiń demokratiiaǵa ázir ári azamattyq qoǵam qurýǵy yntaly ekenin málimdese, aimaqtaǵy ahýal kúrt ózgerer edi.
«Ózbekstan basshysy eldi demokratiialandyrýǵa ket ári emes, qulqy da, qyzyǵýshylyǵy da bar. Biraq biýrokratiialyq apparat Mirziiavtiń ózin «jutyp» jibere me dep qaýiptenemin. Bar úmit Mirziiaevta. Ózbekstan «ózgerse» Orta Aziia da ózgeredi. Bul tiisinshe aimaqtyq áriptestikke jan bitiredi», – deidi ol.
Bul aitýǵa ǵana ońai...
Iá, bul aitýǵa ǵana ońai. Shyntýaitynda, Orta Aziianyń áriptesýine kedergi keltirip otyrǵan máseleler myń-san.
Búi degen ózbek saiasattanýshysy Rafael Sattarov Aqaleýovtyń aitqanymen kelisken joq.
«Orta Aziia elderi aldaǵy ýaqytta qalai jáne qai baǵytta áriptesedi?» degende, pafoske berilip ketemiz. «Integratsiia», «baýyrlas elder» degende aýzymyz qurǵamaityny ras, is júzinde atqarylǵan sharýa shamaly. Aimaqtaǵy elder syrtqy saiasatynda Orta Aziiadaǵy áriptestikti basym baǵyttyń biri retinde belgilengenmen, eshbiri eshteńe tyndyryp otyrǵan joq. «Orta Aziia saiasaty» degen uǵymnyń sanaǵa sińbei, qoldanysqa kirige almai otyrǵany da sodan», – deidi ol.
Onyń pikirinshe aimaq elderi shekaradaǵy irili-usaqty máselelerdi sheshýde saýsaq qimyldatqan joq.
«Soǵan qaramai keibir sarapshylar Orta Aziianyń birigýin EýroOdaqqa eliktep júzege asyrýǵa tiispiz» deidi. EýroOdaq elderi aimaqtaǵy irili-usaqty máselelerdi sheship baryp, bir judyryqqa jumylǵanyn eskermeidi», – deidi Sattarov.
Orta Aziia elderi? Olar bir-birinen alystap ketti me?
Qyrǵyz sarapshysy Arsylanbek Ómirzaqov Orta Aziia elderiniń arasy alystap, baýyrlastyq bailanystardyń sýyp bara jatqanyna alańdaýly.
«Táýelsizdik alǵan 30 jylda aimaqtaǵy elder jaqyndasýdyń ornyna, jyraqtap ketti. Tek sońǵy jyldary ǵana bir kezderi úzilip qalǵan dialog qaita jandanyp, jylymyq ornaǵan sekildi.
Byltyr aimaqtaǵy bes eldiń basshysy «Naýryz» meiramynda bas qosyp, resmi reńksiz emen-jarqyn áńgime-dúken qurdy. Óz basym osy bir syilastyqtyń sabastyqqa ulasyp, jalǵasyn tapqanyn qalaimyn.
Sonda ǵana aimaqta tonnyń ishki baýyndai berik bailanys ornaidy. Biraq birneshe kedergi bar...», – deidi Ómirzaqov.
Alǵashqysy Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń Eýraziialyq odaqqa kirgeni. Eki el de Orta Aziiadaǵy áriptestiktiń jańa deńgeige kóterýline yqylasty, alaida Eýroziialyq odaq olardyń osy baǵyttaǵy umtylystaryn tejep otyr.
«Ishki máselelerdi de eskerý kerek. Elita arasyndaǵy aiqas, bilik aýysýy bar. Bul birinshi kezekte Qazaqstanǵa qatysty. Qyrǵyzstan biligindegi baqtalastyq ta búgin-erteń biterge uqsamaidy. Tájikstanda da taq iesiniń aýysýy ábden múmkin.
Aimaqtaǵy tutastyqty sóz etkende kóp nárseni kezinde qolǵa alý kerek edi. Ýaqyt ótkizip alǵan sekildimiz. Onyń ústine aimaq elderi ózara áriptesýge kelgende áli pisip-jetilgen joq. Tym, tym sirek júzdesedi Orta Aziianyń basshylary. Bul da faktor. Keleshekte qalai áripteserimizdi bilip, baǵalaý úshin, qazirden bastap ortaq ustanym, ortaq kózqaras qalyptastyrý qajet. Menińshe aldymen mádeni bailanystardy údetken mańyzdy», – deidi qyrǵyz sarapshysy.
Taǵy bir qyrǵyz sarapshysy Taalatbek Masadykov Orta Aziianyń birigýine kedergi retinde aimaq elderiniń túrli uiymdar men odaqtarǵa múshe bolýyn ataidy.
«Orta Aziianyń ortaq máselesi bolsa, oǵan Eýraziialyq odaq ta, Shanhai yntymaqtastyq odaǵy da aralasýǵa tiisti emes.
Ortalyq Aziia odaǵyn qurǵanda ǵana aimaqtaǵy bes el shyn táýelsizdik alady. Ókpe tusyndaǵy derjavalarǵa iek artatyn táýmendilikten arylady.
Qazirgi zamanda EýroOdaqtyń negizindegi odaq qurý ózekti, bári aimaqtaǵy basshylardyń erik-jigerine tirelip tur», – deidi ol.
Orta Aziiaǵa ortaq aqparattyq alań qajet
Qazaqstandyq saiasattanýshy Aida Sultanálievanyń aitýynsha, ortaq aqparattyq alań qalyptastyrmaiynsha birigý týraly áńgimeniń bári beker.
«Aimaqtyq deńgeidegi ortaq media alań quratyn múmkindimigiz bar ǵoi? Osy media alańda Orta Aziianyń birigýine qolbailaý bolyp otyrǵan máseleler tarazyǵa tartylsa, olardy sheshý joldary oilastyrylsa, budan bólek aqparattyq-mádeni forýmdar, olimpiadalar kóptep uiymdastyrylsa, osynyń aiasynda Orta Aziia odaǵy týraly tujyrymdar aitylsa kele-kele buǵan qoǵam da atsalysar edi.
Bizdegi bir kemshilik, Orta Aziia jastarynyń arasynda úndestik joq. Olarǵa bir-birin tanýǵa jol ashpai otyrmyz. Bári de jastardan bastalady. Ózgeris te, birigý de», – deidi spiker.
Tanymal ózbek saiasattanýshy Farhod Tolipov aimaqty integratsiialaýda halyq qalys qalmaýy qajet deidi.
«Azamattyq qoǵam kez-kelgen ózgeristiń qozǵaýshy kúshi. Aimaqtyq damýǵa qatysty mańyzdy máselelerdi halyq talqysyna usynyp, referendým jasasa birigýdiń irgetasyn qalar edik. Alaida aimaqtaǵy saiasi protsesterdiń ashyqtyǵyna qol jetkizbei, Orta Aziia odaǵy týraly aitýǵa erte», – deidi ol.
Rollan MUQAMETQALIEV
