Eldegi orys synyptary oqýshydan tapshylyq kórýde. Balasyn orys mektebine beretin ata-analar neken-saiaq. Orys tilinen sabaq beretin keiingi býyn ustazdardyń ózi orysshaǵa shorqaq, Pýshkin men Lermontovtiń tilin shala-pula meńgergen dep habarlaidy Dalanews.kz.
Reseidiń aqparat quraldaryna sói dep suhbat bergen Oleg Baikov esimdi ustaz eldegi orys tiliniń ortasy tarylyp jatqanyna qynjylyp, boikot jariialapty.
Kárimovtyń tusynda Kremlmen alystan syilasqandy jón kórgen Tashkent Mirziiaev kelgeli de osy ustanymnan ainyǵan joq. Odaqqa qosylýǵa da qulyqty emes.
Resei propagandasyn teriskeidegi Qazaqstan tejep tur.
Onyń ústine orys tiliniń de burnaǵydai resmi statýsy joq. Bul mártebeden 2016 jyly aiyrylǵan. Ózbek qoǵamy orys tiline muhtaj emes. 35 mln-ǵa jeteqabyl turǵyny bar elde orystardyń úlesi tym az.
Eldegi 700 myńnyń ústindegi orys diasporasy ózdiginen júrip jatqan ózbektendirý úrdisine tosqaýyl qoia almaýda.
Ózbekter orys tilinen tegis teris ainalmasa da, Batysqa qarap boi túzeý kerektigin túsingen.
Orys synyptarynyń sany sirep jatqanyn aityp, dabyl qaqqan boikotshy Baikov ilkidegi jaitty jipke tize kele “Ózbekstandaǵy orys tili joǵalýdyń aldynda tur” dep túiindepti.
“Osydan otyz jyl buryn osyndaǵy orystyń úlesi mln-nan asyp jyǵylatyn edi. Ózbek qoǵamyndaǵy ultshyldyqtyń órshýi orystyń údere kóshýine tikelei túrtki boldy. Onyń ústine joqshylyq ta júdetip jiberdi. Ózbekstan ógiz aiańdap júrip aldy…”, – deidi Baikov.
Aitýynsha qazir elde 900-ge tarta aralas mektep bar. Onyń ózinde aty ǵana. Zatynda ózbek-orys mektebiniń derliginde ózbek tili basymdyqqa ie.
Boikotshy Baikov ózin Ózbekstandaǵy “eń sońǵy orys direktory” dep tanystyrady. Orys tiliniń kósegesin kógertem dep kóp jyl kúresken. Ózbektiń óz jerinde ósip-ónip, kúrt kóbeiýi Baikovtyń eńbegin zaia ketirse kerek.
Ózbekstandaǵy orys direktorlarynyń “sońǵy tuiaǵy” ózbektendirý úrdisine qarsy kele almasyn túsingendei eken.
“Kadr qalmai barady. Orys tiliniń mamandaryn saýsaqpen sanap alasyz. Daiyndaýdy doǵarǵan. Reseiden arnaiylap aldyrǵan edik, olar da uzaq aialdaǵan joq, taiyp turdy. Men sekildi kári-qurtań kadrlar súlderin súiretip júr. Bizdiń de shipamyz taýsylady bir kúni…”, – deidi Baikov.
Ózbekstannyń Bilim ministrligi orystildi mamandardy daiyndaýdy doǵardy degen áńgime dáieksiz, dese de Baikov olardyń deńgeiin mise tutpai otyr. Orysshasy ortaqol, mektepte bilim beretin dárejede emes deidi.
Al orys synybyna barar bala joq. Muǵalim tipti qat. Matematika, biologiia, geografiia syndy pánderdi oryssha oqytatyn ustazdar tabylmaidy. Tabylǵan kúnniń ózinde orysshasyn uǵyp bolmaisyń.
“Orys tilin aptasyna ár ketse úsh saǵat oqytady. Orys ádebieti eki saǵatqa deiin kemidi. Kezinde budan eki ese kóp-tin. Buryndary bastaýysh synyptaǵy orys tiliniń úlesi bes saǵat-tyn, qazir eki saǵatqa azaidy. Tashkent, Ferǵana, Samarqan sekildi iri qaladaǵy ahýal osyndai, aýyldaǵy jaǵdai tipti múshkil. Qyshlyqtarda orystildi muǵalimder atymen joq”.
Sói degen Baikov Ózbekstandaǵy orys tiliniń órisi tarylyp jatqanyn aityp, Kremlge sálem joldapty. Al munyń astaryna úńilýge tyryspaǵan syńaily.
Ózbektendirý úrdisi ózdiginen júzege asyp, qoǵamnyń Batysqa bet burýyn Baikov áldebir syrt kúshterden kóretindei. Solardyń suǵanaq saiasaty Ózbekstandaǵy orys tiliniń túbine jetpek…
“Orys tili munshalyqty músápir kúige túsedi dep oilamadym. Munyń sebebin surap, osy kúnge deiin talai ózbekpen tildestim de. “Orys tiliniń ne qajeti bar? Orys tilinde qandai qundylyq qaldy? Odan da aǵylshyn tilin úirenbeimin be? Batysqa, AQSh-qa aparar jol ashylady…” degen jaýap alamyn.
Amerika táýelsizdik tusynda ómirge kelgen býyndy “dýalap” tastaǵan. Amerikany aýzynan tastamaidy. Jaqsylyqty da, molshylyqty da sol jaqtan izdeidi”, – deidi Baikov.
…
Ózbekstannyń “orys áleminen” jyraqtai bastaýy Kremldiń yqpalyndaǵy aqparat quraldarynyń nazaryna iligipti. Orta Aziiany alysqa uzatqysy joq Máskeý ádepki ádetine basyp, propagandany qarsha boratýda.
Kreml ideologtary ádettegidei Erdoǵandy aiyptaýda.
“Mirziiaev biligi Túrkiiany tejep otyrǵan joq. Osy eldiń biznes ókilderinen syrt, ǵylym-bilim salasyndaǵy áriptestikti nyqtap qolǵa alǵan. Tashkentte yqpaldastyq jónindegi TIKA túrik agenttiginiń ashylýy Túrkiia men Ózbekstan arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa beleske shyqqanynyń belgisi. Eldiń túkpir-túkpirinde túrik tilinde tálim beretin ortalyqtar qurylyp jatyr. Munyń bári tegin emes. Túrkiianyń túpki maqsaty Kremldi Orta Aziiadan tyqsyryp shyǵarý”, – deidi reseilik propaganda.
…
Máskeýdiń Ózbekstandaǵy “aqparattyq desanty” reseishil, pýtinshil aýditoriiany izdep taýyp, Kremldiń kókeiindegi dúnieni álgilerdiń aýzymen aitqyzýda.
Máselen, Oktaton-mediaǵa suhbat bergen orystildi ózbek atyn-jónin aitýdan bas tarqanmen, Batysty jamandaýǵa kelgende aldyna jan salmapty.
Reseilik propagandanyń joqtan bar jasaitynyn eskersek, álgi ózbektiń ózin de, sózin de oidan quraýy ábden múmkin. Sondyqtan salaqulash pikirdi sholtityp berýimizge týra keldi.
“Bilik birjolata Batysqa bet bursa, Ózbekstandaǵy orystildi aýditoriia japa shegedi. Men KSRO tusynda ómirge kelgen urpaqtyń ókilimin. Tanymym, nanym-senimim Sovet úkimetiniń “qundylyqtarymen” úndes. “Sovettik” adammyn. Qazirgishe aitqanda reseishilmin.
Al Batystyń qundylyqtaryn qabyldai almaimyn. Erteń AQSh-pen aýyz jalassaq men sekildi orystildi ózbekter depressiiaǵa túsedi. Olardy “orys álemin” ulyqtaǵany úshin qýdalaityn bolady”, – deidi “orystildi ózbek”.
Reseilik propaganda Ózbekstandaǵy jer-sý ataýynyń ózgerip jatqanyn da osy “orystildi ózbektiń” aýzymen aitqyzypty.
Tashkentegi Gagarin kóshesi, Pýshkin eskertkish ǵana «saý qaldy» demeseńiz, osy otyz jylda Sovet úkimetinen kele jatqan jer-sý ataýy túgeldei ózgergen.
Kremldiń aqparat quraldary oidan shyǵarǵan “orystildi ózbek” osy jaitqa qynjylys bildiripti.
Orta Aziiany ýysynan shyǵarǵysy joq Máskeý aimaqtyń aqparattyq keńistigin reseishil mándegi kontentpen toltyrýǵa tyrysýda.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
