Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Táýelsiz qazaq eliniń tizginin ustaǵanyna eki-úsh aidan soń týra úsh jyl bolady. Toqaev basqarǵan osy úsh jyl aralyǵynda talai is atqarylyp, talai sharýanyń basy qaiyryldy. Uzaq jyldar boiy sheshimin tappai kele jatqan biraz dúnieniń oraiy kelip, halyqtyń oiynan shyǵa bilgen talai bastamaǵa muryndyq boldy. Skifnews.kz aqparattyq portaly Prezidenttiń tarih qoinaýyna ketip bara jatqan siyr jylynda atqarǵan jumystaryna jasap kórgen edi.
2021 bastalysymen Prezident «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasyn jariia etti. Munda ol egemendigimiz ben eldigimizdiń tiregi bolatyn basty baǵyttarǵa toqtalyp, irgemizdiń berik bolýy úshin el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna orai júzege asyrylatyn sharalardy júielep, mindetterdi aiqyndap berdi.
Keiin ile-shala raqymshylyq týraly zań jobasyna qol qoidy. Búginde osy zańnyń aiasynda 2 236 sottalýshy, probatsiialyq baqylaýda turǵan 11 310 adam rahymshylyqqa ie bolǵaly otyr. Barlyǵy myńnan astam adam bostandyq almaq. Sol sekildi 3818 adam probatsiialyq baqylaýdan bosatylady. 1294 sottalýshynyń, probatsiiada turǵan 7492 adamnyń jaza merzimi qysqartylmaq. Óz kezeginde bul bastama da sarapshylar tarapynan joǵary baǵasyn alyp úlgerdi.
Sarapshylardyń aitýynsha, Memleket basshysy biylǵy jyly tek saiasi-demokratiialyq ózgerister ǵana emes, keleshek urpaq, patriotizm, ulttyq múdde sekildi rýhani dúnielerge airyqsha basymdyq berip otyr. Sonyń bir dáleli - Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótý máselesi. Toqaev bul mereke tek toi toilaýmen shektelip qalmaýy tiis ekenin atap ótti.
«Qazir zaman basqa. Adamdardyń sanasy da aitarlyqtai ózgergen. Oǵan qosa, búginde barsha álem jurtshylyǵy kúrdeli kezeńdi bastan ótkerýde. Qarjyny ońdy-soldy jumsap, ulan-asyr toi jasaityn ýaqyt emes. Tiimsiz forýmdar men konferentsiialar ótkizý de qajet emes. Taǵylymdyq máni bar sharalarǵa basa nazar aýdarǵan jón. Biz úshin halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartý – basty mindet», - dedi ol.
Sonymen qatar, ol 30 jyldyqta atqarylatyn sharalar negizinen jastarǵa arnalýy kerektigine de toqtaldy.
«Jastar saiasatyna arnalǵan «Táýelsizdik urpaqtary» atty birtutas ulttyq joba ázirlegen jón. Ár baǵyt boiynsha bytyrańqy júzege asyrylyp jatqan jobalardy bir arnaǵa toǵystyrý kerek. Sonda jumys júieli bolady. Ony daiyndaýǵa, odan soń talqylaýǵa búkil jastar jáne stýdentter uiymdaryn, azamattyq belsendiler men táýelsiz sarapshylardy tartý kerek», - dedi Prezident.
Iaǵni 30 jyldy mereitoiǵa bailanysty sharalardyń barlyǵy da halyqqa rýhani serpilis ákelýi qajet ekenin nazarǵa aldy.
«Ult tarihynda óshpes iz qaldyrǵan kórnekti tulǵalardyń eńbegin nasihattaý asa mańyzdy. Biylǵy mereili jylǵa birneshe ataýly data tuspa-tus kelip otyr. Jyr alyby Jambyldyń – 175, Alash arysy Álihan Bókeihanovtyń – 155, kúsh atasy Qajymuqannyń – 150 jyldyǵy, taǵy basqa birneshe tarihi tulǵanyń mereitoiy. Biz byltyr Abai men Ál-Farabidyń mereitoilaryn óte maǵynaly ótkizdik. Olardyń tulǵalyq kelbeti men ómir joly, eńbekteri halyqqa úlken oi saldy. Bul tájiribeni aldaǵy ýaqytta da ustanǵan jón», - dedi Prezident.
«Osy ýaqytqa deiin Prezident halyqqa úsh Joldaý arnapty. Biri - 2019 jylǵy «Syndardy qoǵamdaǵy dialog: turaqtylyq pen órkendeý negizi», ekinshisi - 2020 jylǵy «Jańa jaǵdaidaǵy Qazaqstan: is-qimyl kezeńi», úshinshisi – «Halyq birligi jáne júieli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi». Memleket basshysynyń saiasi bedeline, qoǵamdyq qyzmetine, túrli syn-qaterlerge bailanysty ustanymy, qabilet-qarymy el kóńilinen shyqty. Jalpy aitar bolsam, osy Joldaýlardy qarap otyrsaq, eń aldymen, tulǵanyń múmkindiginshe halyqqa jaqyn bolý ustanymy, ekinshiden, máseleni igerýge, baiyptaýǵa degen memleketshil parasaty, úshinshiden, árbir máseleni jeke qoiyp, kóterińki pafospen emes, adami, sheshimin tabýǵa umtylǵan isker adamnyń, istiń mánisin oilaǵan qairatkerdiń kózqarasyn baiqaýǵa bolady. Al, kúni keshe ǵana Táýelsizdiktiń tarihi mejesine qatysty ótken jiynda asa biik eldik sharanyń mańyzyna mán bergen Memleket basshysy «maqsat - toi toilaý emes, oi tolǵaý úshin» degen ustanamyn taǵy da bir aiqyndady. Bul oi – eldik múdde biriktiretin búgingi býynǵa, bárimiz jaqsylyǵynan úmitti erteńgi urpaqqa arnaldy», - deidi ol.
Taǵy bir aita keterligi biylǵy jyldy Toqaevtyń buǵan deiingi kótergen bastamalary men qanatqaqty jobalarynyń qujat boiynsha bekitilip, tiianaqtalǵan jyl boldy deýge bolady. Máselen, dál osy jyly uzaq ýaqytqa sozylǵan jer daýyna naqty núkte qoiyldy. Saiasi partiialar úshin Májiliske ótý shegin 7 paiyzdan 5 paiyzǵa tómendetý, saiasi partiialardy tirkeý shegin 50 paiyzǵa azaitý siiaqty ózgerister saiasi partiialar týraly, sailaý týraly zańǵa ózgerister engizý sekildi jobalar naqty zańmen bekitildi. Osyndai saiasi bastamalar negizinde elimizde alǵash ret aýyl ákimderi sailandy.
Búgingi tańda 800 astam aýyl ákimi tikelei sailandy. Bunyń barlyǵy jergilikti ózin ózi basqarýdy reformalaý kontseptsiiasy negizinde jasalyp jatyr. 2025 jylǵa deiin qala, oblys ákimderi de osylai tikelei sailaý arqyly sailanatyn bolady. Munyń barlyǵy aýyl, aýdan ákimderiniń jergilikti halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyratyn, ortalyqtan ajyratýǵa baǵyttalǵan, ózin-ózi tolyqqandy basqarýǵa múmkindik beretin qadamdar.
«Birinshiden, bul sailaý jergilikti memlekettik basqarý júiesinde eleýli institýtsionaldyq ózgeristerdi bastap berdi. Olar keleshekte memleket pen qoǵam arasyndaǵy ózara qarym-qatynasyn baiyppen aiqyndaityn sapaly jańa ortanyń negizin qalaidy. Ekinshiden, beibit jiyndar týraly jańa zańdy qabyldaýmen, sailaý jáne saiasi partiialar týraly zańnamany jetildirýmen qatar, ákimderdiń tikelei sailanbalylyǵyn engizý qazaqstandyqtardyń saiasi mádenieti men saiasi belsendiligin arttyrýǵa yqpal etedi», – dedi Qarin.
Aitpaqshy, osydan birer kún buryn «Nur Otan» partiiasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baibek te Prezidenttiń bastamasy partiialardyń jergilikti jerlerdegi jumysyna júieli serpin bergenin aityp ótti.
«2021 jylǵy 25 shildede Memleket basshysynyń bastamasy boiynsha ótken aýyl ákimderin tikelei sailaý partiialardyń jergilikti jerlerde halyqpen qoian-qoltyq jumys isteýine júieli serpin berdi. Keń turǵydan alǵanda, bul sailaý azamattardyń sheshimder qabyldaý protsesine qatysýyn jandandyrýǵa, sondai-aq esep beretin memleketti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan, Elbasy usynǵan 5 institýtsionaldy reformanyń naqty iske asyrylýyn rastady», - deidi B.Baibek.
Memleket basshysy COVID-19 pandemiiasyna qarsy kúreske arnalǵan «Pandemiiany toqtatyp, qaita jańǵyrýdy jaqsartý» atty jahandyq sammitke qatysty. Jiynda Prezidenttiń arnaiy beineúndeýi kórsetildi. Onda Qasym-Jomart Toqaev sońǵy onjyldyqta densaýlyq saqtaý salasy buryn-sońdy bolmaǵan ǵalamdyq daǵdarysqa ushyraǵanyn atap ótti. Toqaevtyń álemdi "Omikron" shtamynyń áemge jańa qaýip tóndirip otyrǵanyn, ári onymen kúreste alǵashqy meditsinalyq kómek pen densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qyzmettermen halyqty jappai qamtý baǵyttaryn biriktirý týraly usynysy resmi Jeneva tarapynan qoldaý tapty. Sonymen qatar prezident Qazaqstan men Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy – senimdi seriktes ekenin ári koronavirýsqa qarsy vaktsinasy bar el retinde pandemiiamen birlesip kúresýge daiar ekenin atap ótti. Al Shveitsariia tarapy qazaq ǵalymdary shyǵarǵan Qazvac vaktsinasyn tirkeýden ótkizip, ári qarai Eýropa, Ońtústik Amerika jáne Afrika elderine tasymaldaýǵa daiar ekendikterin bildirdi. Osylaisha qazaq ǵalymdary shyǵarǵan Qazvac vaktsinasyna eýropa elderine jol ashyldy.
Toqaevtyń sarapshylar tarapynan asa joǵary baǵasyn alǵan bastamalarynyń biri dep sailaý biýlletenine «bárine qarsymyn» degen baǵana engizý týraly usynys ekeni daýsyz.
«Parlamenttiń aldynda mańyzdy eki mindet tur. Bul – sapaly zańdar qabyldaý jáne ózekti máselelerdiń sheshimin tabatyn ortalyqqa ainalý. Jalpy, elimizdiń zańnama júiesin keshendi túrde jetildirý kerek. Shyn máninde, balamaly pikir jáne bárine qarsy daýys berý uǵymy biz úshin de qalypty nárse bolýǵa tiis. Sondyqtan, barlyq deńgeidegi sailaý biýlletenderine «bárine qarsymyn» degen jazý engizgen jón», - dep atap ótken bolatyn VII shaqyrylymyndaǵy Parlament sessiiasyn ashyp turyp.
Bul árine demokratiianyń jemisi, saiasi arenada jańa partiialardyń paida bolýyna, qoǵamda liberalizm men demokratiianyń paida bolýyna jol ashatyn qadam ekeni daýsyz.
Sonymen qatar Memleket basshysy biyl uzaq jyldar boiy sheshimin tappai kele jatqan qos azamattyq máselesine de núkte qoidy. 25 aqpanda ótken Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda Qazaqstanda qos azamattyq úshin jaýapkershilik kúsheitý qajet ekenin atap ótti. «Sońǵy ýaqytta bizde qos azamattyq faktileri jiilep ketti, tipti olardyń arasynda memlekettik qyzmetkerler de bar. Buǵan belgili sebepterge bailanysty jol berilmeidi. Atalǵan problema óte kúrdeli, óitkeni bul ulttyq qaýipsizdikke qatysty. Mundai faktilerdiń jolyn kesý qajet», - dedi Toqaev keńes otyrysynda.
Sonymen qatar, biylǵy jyl áleýmettik máselelerdiń sheshimin tapqan jyl bolǵanyn aita ketý kerek. Prezidenttiń tapsyrmasyna sáikes osy jyldyń 1 qyrkúieginen bastap joǵary oqý oryndary stýdentteriniń, magistranttary men doktoranttarynyń shákirtaqysy ósti. Bakalavr baǵdarlamasy boiynsha oqityndardyń shákirtaqysy 20%-ǵa, al magistranttar men doktoranttardyń shákirtaqysy 15%-ǵa ulǵaityldy. Sonymen qatar bolashaq ustazdar men dárigerlerdiń, doktoranttardyń stipendiiasy kóbeidi. JOO-da sabaq beretin oqytýshylardyń jalaqysy da bir shama ósti.
Prezident Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń VI otyrysynda «Olar úshin erekshe eńbek jaǵdaiyn jasaý qajet ekenin atap ótti. «Jalǵyzbasty ata-analardyń qashyqtan jumys isteý jáne jumys isteýdiń qysqartylǵan rejimi quqyǵyn zańnamalyq deńgeide qarastyrǵan jón. Damyǵan elderde iri kompaniialar óz keńselelerde balalar bólmelerin ashyp jatady. Mundai tájiribe bizde de normaǵa ainalýy tiis»,- dedi.
Dál osy keńeste taǵy bir mańyzdy usynys aityldy. Prezident «Ulttyq kóshi-qon kúnin» belgilep, ataýly datalar kúntizbesine engizý kerektigin jetkizdi.
«Qandastarymyzdyń óz Otanyna oralý týraly Elbasy birqatar mańyzdy tarihi mańyzdy sheshim qabyldaǵan edi. Uly kósh 1991 jyly bastaldy. Oǵan Elbasynyń tapsyramasymen qabyldanǵan Qazaq KSR ministrler kabineti qabyldaǵan 711 qaýly resmi túrde jol ashty. Bul qujat 1991 jyldyń 18 qarashasynda qabyldandy. Kóp uzamai Elbasy alysta júrgen aǵaiynǵa «Aq tilek» atty joldaýyn jariialap, shettegi qandastardy elge shaqyrdy. Sonyń nátijesinde 1500 mln-nan astam qandas Otanǵa oraldy. Onyń ishinde Aýyt Muqibek pen basqa qoǵam qairatkerleri Uly kóshtiń tarihi rólin eskerip, arnaiy kún keregin aityp júr. Úkimetke bul tarihi datany ataýly kúnder tizimine qosýdy qarastyryp, tiisti usynys engizýdi tapsyramyn», - dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident óziniń qyrkúiektiń basynda kezekti Joldaýynda eń tómengi jalaqy deńgeiin qaita qaraý qajetigin aitty.
«Elimizde tómengi jalaqy kólemi 2018 jyldan beri kóterilgen joq. Álemdik koronadaǵdarys qazaqstandyqtardyń tabysyna óz áserin tigizdi. Onyń ústine eń tómengi jalaqy kólemi boiynsha Qazaqstan TMD-nyń birqatar elderinen artta keledi. Osy oraida 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap eń tómengi jalaqyny 42 500 teńgeden 60 myń teńgege ósirý týraly sheshim qabyldadym», - dep atap ótti Memleket basshysy.
Taǵy bir aita keterli, Qasym-Jomart Toqaev osy jyly halyqaralyq mańyzy zor birneshe jiynǵa qatysyp, óziniń salmaqty basshy, qalyptasqan lider ekenin kórsetti deýge bolady. Máselen, ol biyl BUU Bas Assambleiasy 76-sessiiasynyń Jalpy debattary men BUU-nyń Azyq-túlik júieleri jónindegi sammit jáne Iadrolyq qarýdy tolyq joiý jolyndaǵy Halyqaralyq kúres kúnine arnalǵan joǵary deńgeidegi plenarlyq otyrys minberlerinen kórindi.
Sol sekildi Memleket basshysynyń Shveitsariiaǵa sapary qoǵamda qyzý talqylanyp, sarapshylar tarapnyan joǵary baǵa alǵanyn aita ketý kerek. Toqaev bul saparynda Halyqaralyq Qyzyl Krest uiymynyń prezidenti, Dúniejúzilik saýda uiymynyń bas direktory Ngozi Okondjo-Iveala jáne Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń basshysy Tedros Adhanom Gebreiesýspen kezdesti.
Sol sekildi biyl Memleket basshysynyń Úkimetke zeinetaqy qoryndaǵy qarajatty paidalanýǵa qatysty shekti mejeni kóterý merzimin 2022 jyldyń 1 sáýirine deiin uzartý týraly tapsyrmasy da qoǵam arasynda úlken qoldaý tapqanyn aita ketý kerek. Sarapshylardyń aitýynsha, bul Toqaevtyń árdaiym halyq pikirimen sanasa biletinin kórsetip otyr.
«Memleket basshysy qysqa merzim ishinde qazaqstandyqtardyń senim kreditin túpkilikti bekite aldy. Bul protseste eldi demokratiialandyrýǵa, saiasi evoliýtsiiaǵa jáne azamattyq qoǵamnyń damýyna baǵyttalǵan jańa zańdardyń qabyldanýy úlken ról atqardy dep oilaimyn.
Jalpy, kóptegen qoǵamdyq mańyzy bar oqiǵalarǵa Memleket basshysynyń ózi ún qosyp keledi. Ol barlyq aýyr tragediialarǵa, janjaldy zań jobalaryna nemese qyzý pikirtalastarǵa da oiyn aityp júr. Meniń oiymsha, áleýmettik jeliler arqyly halyqpen tikelei bailanys ornata bilý tek Toqaev prezident bolǵan kezde ǵana paida boldy», - deidi saiasattanýshy Ǵaziz Ábishev.
