XX ǵasyr ‒ aýyrtpalyqqa, aza men jazaǵa toly ǵasyr edi: repressiia, soǵys, dúrkin-dúrkin asharshylyq, qýǵyn-súrgin, emigratsiia, kolonizatsiia, genotsid, t.b. Soǵan qaramastan qanquily hám aýmaly-tókpeli zamanda qazaqqa, Alash jurtyna aianbai eńbek etip, artyna mura qaldyrǵan ultshyl azamat kóp. Jas talap ótkennen sabaq, búginnen ónege, tarihtan taǵylym alý úshin áýeli qazaqqa qaltqysyz berilgen bekem erlerdi umytpaǵany abzal. Solardyń biri ‒ Oraz Jandos.
Ol jiyrma jylǵa tarta eldiń oqý-aǵartý, ǵylymi, qoǵamdyq-saiasi baǵytyndaǵy quziretti oryndarda qyzmet atqardy. Bul rette, akademik, alashtanýshy-ǵalym, tarihshy Keńes Nurpeiis 2007 jyly jaryq kórgen «Tarihi tulǵalar» kitabynda bylai dep jazady: «Oraz Jandosov iri memleket jáne qoǵam qairatkeri ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstan men Túrkistannyń áleýmettik-ekonomikalyq jáne qoǵamdyq-saiasi ómiriniń tarihyn zertteýshi, sheshen, ári pýblitsist, ult máselesi men agrarlyq sharýashylyq máselesiniń de bilgiri boldy». Rasynda, Oraz san-salaly arnada qyzmet qyldy: jer-sý reformasyn ázirleý, sharýa, diqan, batraktar uiymdaryn qurý, ulttyq jáne memlekettik qurylys jumystaryn basqarý isine belsene aralasty. Sondai-aq, ol Túrkistan KP Musylman komissiiasynyń Oblystyq biýro Tóraǵasy, Jetisý oblysy Revkom Tóraǵasy, «Qosshy» odaǵynyń Oblystyq komitet Tóraǵasy, Qazaq KSR Halyq aǵartý komissary, Túrkistan KP OK Úgit-nasihat bóliminiń meńgerýshisi jáne t.b.qyzmetterdi abyroimen atqarǵan-dy. Máselen, 1920 jyly Tashkentte ótken Túrkistan kommýnistik partiiasynyń V sezi kezindegi qaýly-qarar negizinde qurylǵan «Qosshy» odaǵy keiinderi ataýyn ózgertip, «Kedei» odaǵy bop ózgeredi. Oǵan A. Asylbekov, S. Seifýllin, S. Meńdeshev, A. Rozybakiev, G. Korostelev, Á. Jangeldin, J. Báribaev, t.b. jetekshilik etkeni aiqyn. 1921 jyly atalmysh uiym qataryn Jetisý oblysynyń ózinde on segiz myńǵa jýyq adam tolyqtyrǵan, óńir-óńirde bólimshe-uiashyqtar (iacheikalar) ashylǵan. «Qosshy» aldynda eńbek artelderin qurý, kedeilerge jer úlestirý, sharýalardy biriktirý, olardy qural-saimanmen qamtamasyz etý, salyq jinaý, eńbekshilerdiń saiasi oi-sanasy jáne mádeni deńgeiin kóterý sekildi mindetter turdy. Sol tusta dekret, natsionalizatsiia, tap tartysy, azyq-túlik salyǵy, Jańa ekonomikalyq saiasat (NEP), proletariat, kooperatsiia (seriktestik), ekspropriatsiia siiaqty túsinikter keńinen qoldanyla bastaǵany ras. Ókinishtisi sonda, jappai ujymdastyrý (kollektivizatsiia) kezinde «Qosshy» otyzynshy jylǵy oiranǵa tap bolady, aqyry taratylady. Desek te, Oraz Qiqymuly jataqtardyń jaǵdaiyn ońaltý jolynda qyrýar jumys atqardy.
Osy turǵydan kelgende, Sh.Sh. Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri, t.ǵ.k., dotsent G.J. Óskembai «Oraz Qiqymuly Jandosovtyń qoǵamdyq-saiasi qyzmeti» maqalasynda búideidi: «Oraz Jandosov «Qosshy» odaǵyn basqarý barysynda ártúrli qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasty. Ásirese, Túrkistan Respýblikasy siiaqty ońtústikte qalyptasqan ózindik ereksheligi bar óńirde áielder máselesi qaishylyqtarǵa toly boldy. O. Jandos qazaq áielderiniń taǵdyryna bailanysty olardyń quqyqtaryn qorǵaýda, bilim alýyna, saýatty bolýyna bailanysty kóptegen is-sharalardy júzege asyrdy. Jergilikti jerlerdegi qoǵamdyq uiymdarǵa áielderdi tartý, konferentsiialar men sez materialdarymen tanystyrý, sailaýǵa qatysýǵa múmkinshilik týǵyzý, keńestik qurylysqa áielderdi qatystyrý siiaqty máselelerdi alǵa qoidy».
Sondai-aq, Oraz Jandos halyqty saýattandyrý, mekteptegi bilim berý jumysyn qadaǵalaý, qazaq balalaryn oqytý, qarańǵylyq, nadandyqty joiý, jaqsy, bilikti ustaz-muǵalimderdi tartý jaǵyna erekshe mán berdi. Alaida, Aqtóbe, Orynbor, Bókei, Oral, Qostanai (Torǵai) topyraǵyn qamtyǵan 1921-1922 jylǵy asharshylyq «mádeni qurylystyń» ary qarai qanat jaiýyna kesirin tigizdi. Atap aitqanda, muǵalimderge jalaqy, halyqqa azyq-túlik, jatyn oryn, kiim-keshek jetispeýshiligi isti odan saiyn qiyndatyp jiberdi.
O. Qiqymuly «Jetisý oblysyndaǵy keńestik kurylystyń damýy týraly oilar» atty maqalasynda bylai deidi: «Qosshy» odaǵy joldastyq kooperativter aýyl men selolardaǵy eńbekshi buqara men kedeiler qoǵamy bolyp qaita qurylýy kerek. Bulai bolmasa, ol óziniń qyzmetine shynaiy negiz taba almaidy, onyń ydyraýy sózsiz. Alaida, bul qaita qurylý barysynda keńestik qoǵamnyń dástúrlerin nasiǵattaýdy saqtap qalýy tiis. Kerisinshe, «Qosshy» odaǵy keńestik jáne mádeni qurylystyń bazasy bolyp qalýy kerek». Shynynda da, «Qosshynyń» áleýmettik, ekonomikalyq, saiasi róli zor boldy desek artyq aitqandyq emes. Mysaly, 1918 jyly qazaq tiliniń jai-japsaryna, shetke ysyrylyp bara jatqanyna narazy bolǵan jas Oraz: «Is qaǵazdar qazaq tilinde júrgizilsin!..» ‒ dep bastama kóteredi. Munymen qatar, tarihi tulǵa Vernyi ataýyn Almaty dep ózgertý týrasyndaǵy buiryqqa qol qoiǵan, aýyldaǵy qazaq balalaryn oqytý úshin mektep ashý isine muryndyq bolǵan, ótirik kósemder men aramza moldalarmen kúresip, olardyń qazaq qoǵamyna teris áser etpeýin baqylaǵan, qyzǵyshtai qoryǵan, búgingi «Jetisý» (burynǵy «Kómek») gázetiniń shyǵýyna yqpal etip, redaktory qyzmetin atqarǵan.
Mádeniet, oqý-aǵartý salasynyń bilgiri, qoǵam jáne memleket qairatkeri Oraz Jandos 1910 jyly Lev Tolstoi atyndaǵy Vernyi qalalyq kitaphana, al keiin 1920 jyly Jetisý oblystyq kópshilik kitaphana ataýyn Memlekettik kópshilik kitaphana bop ózgerýine yqpal etip, alǵashqy direktory bolady. Bul ‒ qazirgi Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq kitaphanasy. Mine, Oraz Qiqymulynyń qysqa ǵumyrynda Alashqa tigizgen paidasy orasan. Ol kisige «Keńes ókimetiniń jaýy», «kontra», «japon tyńshysy», «halyq jaýy» sekildi negizsiz jala jabylyp, 1938 jyly Almatydaǵy NKVD abaqtysynda atylǵan.
Ataqty Kenen Ázirbai óziniń «Orazjanynda»: «Orazjan, serkesi ediń Jetisýdyń/ Jasyńnan talaptanyp oqý qýdyń» dep laiyqty baǵasyn berse, qairatkerdiń shóbereleri ‒ Jan-Áli men Dos-Áli Abdýllaevtar atasyn bylai dep eske alady: «Jyrtyq úidi jel tabar, ótirik sózdi shyn tabar» degendei, Oraz Jandos 1957 jyldyń 1 tamyzynda KSRO-nyń Joǵarǵy Sotynyń Áskeri Kollegiiasymen aqtaldy». Óz halqynyń jarqyn adamdarynyń biri ‒ O. Qiqymulyndai erdiń ónegege toly ómiri ‒ keiingi jasqa úlgi. Onyń tulǵasyn, bolmys-bitimin, eńbegin nasihattaý, dáripteý – ulyq is, urpaqqa amanat, búginge taǵylym! Biyl tuǵyry biik tulǵanyń 125 jyldyǵy. Qairatkerdiń qylǵan qyzmeti ult jadynda, halyq júreginde máńgilikke saqtalady.
Álibek BAIBOL,
«Qyr balasy» QQ Basqarma múshesi,
ádebiettanýshy-ǵalym,
alashtanýshy, jazýshy-dramatýrg.
