Derbestik degen ne?
– Rahman myrza, búginde elimizdegi jetekshi ýniversitetterdiń derbestigin keńeitip, avtonomdy oqý oryn deńgeiine kóterý máselesi qolǵa alynyp jatyr. Jalpy, iri oqý oryndarǵa derbestik berý bilim berý salasynyń jaqsarýyna qanshalyqty áser etedi? Elimizde oqý oryndarǵa derbestik berýdiń zańnamalyq quqyqtyq bazasy qalyptasqan ba?
– Qazir dúniejúzindegi damyǵan elderdiń ekonomikasynda, bilim berý salasynda kún saiyn ózgerister oryn alýda. Sondyqtan bizde zaman aǵymyna beiimdelip, dúniejúzinde oryn alyp jatqan tyń ózgeristerdi jatsynbai qabyldaý mańyzdy. Keńes zamanynda arnaiy baǵdarlama bekitilip, sony sheńberinen aýytqymai jumys isteýge úirengen bizdiń ǵylymi orta avtonomdy ýniversitetterdi qurý isin áli jete túsinbei otyrǵany jasyryn emes. Mundai reforma oqý orynǵa úlken jaýapkershilik júkteidi. Osyndai mártebege ie bolǵan oqý orynnyń barlyq qyzmetkerleri jańa júiege sai bolýy tiis. Kópshilik arasynda ózgeristiń mánin túsinbeitin adamdar bura tartsa, jańa júie durys jumys istemeidi. Sondyqtan oqý oryndardyń derbestigin keńeitýge tutas ujym daiyn bolýy shart.
Qazirgi tańda AQSh-tyń ýniversitetteri ózderiniń derbestigin keńeitip, ǵylym men tehnologiiany damytýda kósh bastap keledi. Oqý oryndardyń derbestigi degen ne? Áńgime basynda zamannyń kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatqanyn aittyq qoi. Qazir ǵylym men tehnologiia qarqyndy damyp keledi. AQSh ýniversitetteri bir tehnologiiany, bolmasa bilim berýdiń jańa bir ádistemesin engizý úshin quzyrly oryndardan ruqsat surap, ony bekitip, ýaqytyn tekke joǵaltpaidy. Óz aralarynda taldap, tarazylap, qajetti sheshimdi birden qabyldaidy. Derbestik degen osy. Bizder bir tehnologiiany bekitemiz dep joǵaryǵa qajetti qujatty jinastyryp, qandaida bir tehnologiianyń paidasyna kóz jetkizemiz dep júrgende ol eskirip qalady. Sondyqtan qazirgi damyǵan zamanda irgeli oqý oryndarǵa derbestik berý máselesi – zaman talabyna sai týyndap otyrǵan másele dep qarastyrǵan jón. Ýniversitet ǵalymdary stýdentterge jańa baǵytta oqytyp, bilim berýi úshin óz betinshe áreket etetindei múmkindikke ie bolýy kerek.
– Qazaqstanda derbestikke umtylyp, onyń paidasyn kórip otyrǵan oqý orny bar ma?
– Bar. Búginde «Nazarbaev ýniversiteti» osy baǵytta jumys istep jatyr. Menińshe, bul baǵyttaǵy jumystardy jetildire túsýimiz kerek. Qazirgi tańda QR Bilim jáne ǵylym ministrligi oqý oryndarǵa tiisti qarajatyn bólip keledi. Ministrlik iri oqý oryndardyń ishki jumystaryna qatty aralasyp jatqan joq. Oqý oryndary oqý baǵdarlamalaryn ózderi daiyndaidy. Budan basqa ózge eldegi qandai oqý oryndarmen áriptestik qarym-qatynas ornatý máselesin ózderi sheship otyr. Osylaisha elimizde oqý oryndarynyń derbestigin arttyrýdyń alǵashqy qadamy sátti júzege asa bastady. Derbestik oqý oryndarynda stýdentterge sabaq berip, ǵylymmen ainalysatyn mamandardyń óz múmkindigin kórsetýge keńinen jol ashatyny anyq. Qazir bul baǵyttaǵy jumysty óristetetin arnaiy zań talqylanýda. Jyl aiaǵyna deiin zań qabyldanyp qalýy múmkin. Al avtonomdy ýniversitet bolýǵa elimiz boiynsha iri 10-15 oqý orny talpynýda. Árine, Bilim jáne ǵylym ministrligi derbestikke umtylǵan ýniversitetterge arnaiy talaptar qoiyp otyr. Avtonomdy ýniversitet atanýǵa umtylǵan ýniversitetterdiń oqytýshylyq quramy, tiisti zerthanalyq júiesi jáne stýdent jastarǵa jan-jaqty bilim beretin materialdyq bazasy bolýy shart.
Bir-birine qaishy qujattar
– Baqylaýshy mekemeler tarapynan qarsylyq bolyp jatqan joq pa?
– Árine, baqylaýshy mekemeler bárin ýysynda ustaǵysy keledi. Olar «oqý oryndaryn ýystan shyǵaryp, bilim berý sapasyn tómendetip almaimyz» dep óz ýájderin aityp, baqylaýdyń keibir tetikterin saqtap qalýǵa kúsh salyp jatyr. Menińshe, qazir oqý oryndaryna baqylaý kóp. Sol baqylaýshy mekemelerdiń údesinen shyǵamyz dep ǵylym men bilim berý salasy birshama aqsap keledi. Elimiz táýelsizdik alǵan 20 jyl ishinde Bilim jáne ǵylym ministrligin 17 adam basqardy. Ár ministr túrlishe jarlyq ashyp, óz oiyn iske asyrdy. Sońǵy ýaqyttary ár ministrdiń kezinde bekitilgen qujattar bir-birine qaishy kelip, oqý oryndarynyń qiyn jaǵdailarǵa tap bolyp jatqanyn kezdestirýge de bolady. Sondyqtan ýniversitetterge derbestik berýdiń máni zor dep esepteimin.
Elimiz táýelsizdik alǵan 20 jyl ishinde Bilim jáne ǵylym ministrligin 17 adam basqardy. Ár ministr túrlishe jarlyq ashyp, óz oiyn iske asyrdy. Sońǵy ýaqyttary ár ministrdiń kezinde bekitilgen qujattar bir-birine qaishy kelip, oqý oryndarynyń qiyn jaǵdailarǵa tap bolyp jatqanyn kezdestirýge de bolady. Sondyqtan ýniversitetterge derbestik berýdiń máni zor dep esepteimin.
– Rahman myrza, qazir álemde ǵylymnyń tiimdi baǵytta damyp jatqanyn aiqyndaityn kórsetkish ǵalymdardyń ǵylymi-zertteý jumystarmen ainalysyp, infakt-faktorlyq kórsetkishi joǵary ǵylymi jýrnaldarǵa maqala jariialap, siltemege ie bolýymen ólshenip jatyr ǵoi. Qalai oilaisyz, sońǵy ýaqyttary joǵarǵy oqý oryndarynyń ustazdary maqala jariialaý isin naýqandyq jumysqa ainaldyryp jibergen joq pa?
– Qalai bolǵan kúnde de bizder balalarǵa sapaly bilim berýge mindettimiz. Oqý oryndarynda ǵalymdar bir taqyrypty aiqyndap, sol taqyryp boiynsha ǵylymi-zertteý jumysyn júrgizip, óz qazanynda ózi qainaidy. Al onyń zertteýi ǵylymnyń damýyna qanshalyqty paida ákelip jatqanyn eshkim saralap, basyn aýyrtyp jatqan joq. Osy turǵydan alǵanda ǵylymi jumyspen ainalysqan adam jazǵan dúniesin halyqaralyq jýrnaldarda jariialap, álem ǵalymdarynyń talqysyna salýy kerek dep esepteimin. Ideia tartymdy bolsa, bedeldi ǵylymi jýrnaldar ózderi-aq maqalany jariialaidy. Ǵylymda tyń jańalyq ashqan adam óziniń dúniesin bir-eki betke syidyryp, halyqaralyq jýrnaldarǵa jariialap, óz baǵasyn alatyn múmkindikke ie. Bul úshin 10-15 bettik maqala jazýdyń qajeti shamaly. Jalpy, bul júie bizge enip jatqanyna kóp ýaqyt bolǵan joq. Sondyqtan naýqandyq sipat alyp jatqanyn túsinýimiz kerek. Qazir bul másele zerdelený ústinde. Kóshtiń júre túzeletinin umytpaǵan jón. O basta keibir pysyqailar aqsha tabýdy kózdegen sheteldiń birqatar jýrnaldaryna tiyn-tebenin berip, maqalalaryn shyǵartyp, keýdelerine nan pisip júrdi. Qazirgi tańda quzyrly oryndar álemdik ǵylymi ortada moiyndalǵan ǵylymi jýrnaldardy iriktep jatyr.
Men sizge bir qyzyq jaitty aitaiyn. Qazir orta bilim berý salasynda keibir pysyqailar ózge elderge baryp, bir eleýsiz eldi mekenniń mektebinde olimpiada uiymdastyryp, túlekterine bas júldeni alyp berip, elge kelgen soń «halyqaralyq olimpiadanyń júldegeri» degen jalǵan ataqpen synaqsyz joǵarǵy oqý oryndaryna qabyldanǵanyn estigende qatty tańqaldym. Aldaǵy ýaqytta bizder ǵalymdardyń qandai jýrnaldarǵa maqala jariialap, oqýshylarymyzdyń qandai olimpiadalarǵa qatystyratynymyzdy aiqyndap anyqtap alýymyz kerek. Ǵylymi jýrnaldarǵa maqala jariialaý úrdisi alǵashqy tájiribe bolǵannan keiin kemshilikteri birden kórinip qaldy. Aldaǵy ýaqytta bul másele óz sheshimin tabatynyna senimdimin.
Qazir orta bilim berý salasynda keibir pysyqailar ózge elderge baryp, bir eleýsiz eldi mekenniń mektebinde olimpiada uiymdastyryp, túlekterine bas júldeni alyp berip, elge kelgen soń «halyqaralyq olimpiadanyń júldegeri» degen jalǵan ataqpen synaqsyz joǵarǵy oqý oryndaryna qabyldanǵanyn estigende qatty tańqaldym.
Ǵylymnyń tili...
– Qazirgi tańda memleket ǵalymdardan bastap stýdentterge deiin sheteldiń bai ǵylymi málimetter qoryn erkin paidalanýy úshin qarjy bólip, ǵylymi aqparattyń qoljetimdiligin arttyryp otyr. Osy múmkindikti bizdiń ǵalymdar men jas izdenýshiler tiisti deńgeiinde paidalanyp otyr ma?
– Moiyndaýymyz kerek, kóptegen ǵalymdarymyz aǵylshyn tilin erkin bilmegendikten ǵylymi aqparatty tolyq igere almaýda. Aǵa býynnyń ǵylymi eńbekterine nazar aýdarsańyz, olar elimizdegi jáne baiaǵydaǵy derekkózderine silteme jasaitynyn baiqaisyń. Búginde ozyq tehnologiia Qazaqstanda ómirge kelip jatqan joq. Zamanaýi dúnielerdiń kópshiligi Batysta paida bolýda. Al ol jaqtaǵy ǵalymdar ǵylymi eńbekterin aǵylshyn tilinde jazatyny belgili. Eger bizder ǵylymmen shyndap ainalysýdy oilasaq, solardyń eńbegimen tanysýymyz kerek. Sondyqtan memlekettiń ǵylymi málimetter qoryna otandyq ǵalymdar men izdenýshilerdiń qol jetimdiligin arttyrý isin qoldaimyn. Búginde «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelgen jáne aǵylshyn tilin biletin jastarymyz ǵylymi málimetter qoryn erkin paidalanyp jatyr. Al aǵa býyn bolsa osy kóshke ilesa almaýda.
– Stýdentterge arnalǵan ǵylymi oqýlyqtardyń aýdarylý isine kóńilińiz tola ma?
– Bul óte shetin másele. Qazir elimizde bir mamandyq boiynsha on shaqty stýdent qana mamandanyp jatýy múmkin. On balaǵa arnap oqýlyq shyǵarmaimyz dep aitýǵa bolmaidy. Onyń ústine bilim berý úrdisi jii ózgerip jatyr. Sondyqtan 5-10 jyl boiy stýdentter oqityn oqýlyq jazý qiyn bolyp tur. Bul máseleni jastarǵa mektep jasynan bastap aǵylshyn tilin úiretip sheshýge bolady. Bolmasa aǵylshyn tilindegi aqparatty tikelei qazaq tiline aýdaratyn baǵdarlamalardy jetildirýimiz kerek. Jalpy, elimizde mundai baǵdarlama bar. Búginde sony qazaqsha Vikipediiany jasaǵan jigitter jetildirip jatqanyn estidim. Osy baǵdarlamanyń kómegimen aǵylshyn tilindegi ǵylymi aqparattardy stýdentterimiz erkin oqityn deńgeige jetýi tiis. Qazirgi tańda ministrliktiń qoldaýymen jiyrma shaqty oqýlyq qazaq tiline aýdarylýda. Jalpy, oqýlyq máselesin sheshýde jan-jaqty oilap, jastardyń keshendi bilim alýyna múmkindik týǵyzǵan jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Nurlan JUMAHANOV,
«UǴTAO» AQ-y Qoǵammen bailanys bóliminiń jetekshisi.
