Sońǵy jyldary elimizde energiia tapshylyǵy aiqyn sezilip otyr. Mamandar aldaǵy ýaqytta munyń zardaby eselenedi degen pikirde. Ásirese, bul másele 2030 jylǵa taman kúrdelene túspek. Tyǵyryqtan balamaly qýat kózderi de shyǵara almaidy.
Bizde kúnnen jáne jelden toq óndirýge qaýqarly 70-ten astam stantsiia bar. Alaida, energiia kóziniń 1, 5 paiyzy ǵana jańartylǵan balamaly qýat kózine tiesili. Aitalyq, elimizde jel energetikasynyń áleýeti 920 milliard kilovatt saǵatty qurasa, sýdyń tehnikalyq jaramdy áleýeti 62 milliard kilovatt saǵatqa jeteǵabyl. Al kún arqyly alynatyn qýat kózine kelsek, muny damytý boiynsha barlyq múmkindikke ie ońtústik óńirlerde jylyna 2,5 myń, 3 myń saǵat qana óndiriledi. Esesine, elektr kózin tutyný mólsheri kúrt artty. Demek, bul túitkildi sheshpeidi.
Ne istemek kerek? Ásirese, elimizdiń ońtústik jáne soltústik óńir halqy energiia tapshylyǵyna tap boldy. Tipti, Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda, Almaty, Túrkistan oblystarynda turmystyq jáne áleýmettik nysandarǵa energiia tutynýǵa shekteý qoiý derekteri tirkelgen. Energetika ministrliginiń málimetinshe, bir jylda soltústik aimaqta elektr energiia tutyný mólsheri 8 paiyzǵa, ońtústikte 12 paiyzǵa kóbeigen. Mamandar munyń sheshimi – balamaly qýat kózderin damytýdan bólek, atom elektr stantsiiasyn salýdy jedeldetý ekenin naq aitady. Basty sebep – energiia kóziniń 70 paiyzyn kómirden alatynymyzdy eskersek, keńestik kezeńnen kele jatqan bul stantsiialardyń tozyǵy jetken.
«Qazaqstannyń energetikalyq aspektileri» zertteý ortalyǵynyń direktory Almaz Ábildaevtyń pikirinshe, elimizde úshinshi, tórtinshi býyndaǵy AES salynýy kerek.
«AES-tiń jumys isteý ótili 80 jyl dep esepteledi. 20-25 jyl qaryzdardan qutylsaq, qalǵan 50 jyl ózimizge jumys isteidi. Tipti, eki energoblok qana emes, energiia tapshylyǵy basym óńirlerge de salynýy qajet. Ýran eksporttaý jaǵynan aldyńǵy qatarda bola turyp, óziniń AES-in salmaý logikaǵa qaishy. Ekonomikaǵa serpin berip, kásiporyndardyń tamyryna qan júgirtemiz desek, energiia qajet», – degen bizge bergen pikirinde.
Atom energetikasyn damytýdyń barlyq alǵysharty bar
Mamandar energiia kózine degen tapshylyqty joiý úshin atom elektr stantsiiasyn salýǵa úrke qaramaý kerek deidi. Halyqaralyq zertteýshi, PhD doktory Amalbek Ómirtaidyń aitýynsha, atomdyq energetikanyń negizgi otyny ýrandy adamzat element retinde tanyǵanyna da 3 ǵasyrdan astam ýaqyt boldy.
«Atomdyq energetikany iadrolyq qarý retinde súńgýir qaiyqtardyń motory retinde paidalanǵaly beri de 70 jyldai boldy. Al adamzattyń elektr energiiasynyń kózi retinde igilikke jaratqanymyzǵa da sonsha ýaqyt ótti. Jer betindegi energiia kózderiniń 20 paiyzǵa jýyǵy atom energetikasyna tiesili. Iaǵni, jer sharynda tolyǵymen paidalanyp jatqan elektr energiiany atom energetikasy berip otyr. Onyń ishinde eń kóp paidalanatyn memleket – AQSh. Al olardaǵy AES-tyń barlyǵy 80-jyldary salynǵan. KSRO kezinde bizde 1400-den astam iadrolyq raketa boldy. Olardan bas tarttyq. Semeidegi jarylys ta jurttyń esinde. Sondyqtan bizde atom energiiasyna úrke qaraý zańdy ári qalypty. Biraq álem elderi AES-tiń igiligin kórip otyr», – dedi halyqaralyq zertteýshi Amalbek Ómirtai.
Sondai-aq, ol: «Ýran qory boiynsha álemde ekinshi orynǵa ie Qazaqstan ýrandy iadrolyq otyn retinde kelesi tsikldarǵa ótý úshin damyta alady. Iadrolyq qaldyqtardy saqtaityn oryn da joq emes. Atom energetikasyn damytýdyń barlyq alǵysharty bar bolǵandyqtan, memleketimiz de, halqymyz da onyń igiligin kórýge tolyq haqy bar» degen pikirin ortaǵa saldy.
Aldaǵy on jylda týyndaityn energiia qýaty tapshylyǵyn qalai sheshemiz?
Búginde bul suraqqa jaýap izdegen maman ainalyp kelgende AES salýdyń qajettigine toqtalady. Elimizde 2035 jylǵa deiin Balqash kóli mańyndaǵy Úlken aýylynda qurylys jumysy támamdalýy tiis eki reaktorly AES energetikalyq táýelsizdik pen qaýipsizdikti qamtamasyz ete ala ma? Bul saýalǵa halyqaralyq sarapshy Amalbek Ómirtai tosylǵan joq.
«Álemniń jiyrmadan astam elinde boldym. Sol elderdegi AES-tardyń tájiribesin zerdelep júremin. Elimizdegi iri óndiris oryndaryn, jylý ortalyqtaryn aralap, birneshe ýran kenishinde boldym. Ózgermeli álemde energetikalyq qaýipsizdikti azyq-túlik qaýipsizdigimen qatar qoiýǵa bolady. Energiiany alý kózderin tiimdi strategiialaý, kombinatsiialaý atomdyq energetikamen tyǵyz bailanysty. Biz qazir saiasi jáne energetikalyq táýelsizdik bir uǵymǵa ainalǵan álemde ómir súrip jatyrmyz», – deidi sarapshy.
Ekonomikany tiisti energetikamen qamtamasyz etý qajet
Iá, Qazaqstan damýshy elderdiń qatarynda. Biraq aldymyzǵa qoiǵan maqsat taýdai. Damyǵan elder sanatyna kirý úshin ekonomikalyq ósim de joǵary bolý kerek. Ol úshin áýeli energetikalyq qaýipsizdik qajet. Mysaly, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ózbekstandy alǵanda, Qyrǵyzstan men Tájikstan sýdyń joǵarǵy jaǵynda otyryp, elderin sý elektr stantsiiasymen qamtamasyz etedi. Ózbekstanda jartysy sýǵa, jartysy gaz elektr stantsiiasyna táýeldi. Biraq olar gazdy paidalanǵannan góri satyp paida taýyp otyr. Sondyqtan AES salýdy qolǵa alyp otyr. Al Qazaqstanda energiianyń 85 paiyzǵa jýyǵy kómirge, qalǵan azǵantai paiyzy – balamaly qýat kózderine tiesili.
Bul turǵyda sarapshy Amalbek Ómirtai: «Másele, ońtústik óńir halqynyń kóptiginde emes. Keibir óndiris oryndary iri qalalarmen teń dárejede energiia kózin tutynady. Ekonomika damýy úshin tiisti energetikamen qamtamasyz etý qajet. Jańa óndiris oshaqtary, jańa investitsiialyq jobalar qosymsha energiiany talap etedi. AES salýdaǵy basty maqsat – energiia kózin ártaraptandyryp, eskirgen jylý elektr stantsiialarynyń kólemin azaitý kerek», – dep túiindedi.
Al búginde Iadrolyq fizika, Elektroenergetika, Jylýenergetikasy, Energetikaǵy menedjment mamandyǵy boiynsha 50-ge jýyq maman daiyndap jatqan ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń fizika-tehnika fakýltetiniń dekany Nurzada Beisenniń pikirinshe, elimizde atom elektr stantsiiasyn salý 1997 jyldan beri talqyǵa salynyp keledi.
«Bul jaýapty ári baisaldy sheshimdi qajet etedi. Qazirdiń ózinde qarsylyq tanytýshylar da, qoldaýshylar da kóp. Alaida, el ekonomikasy úshin AES qurylysyn bastaý kerektigi sheshilip otyr. Bolashaqta Qazaqstan energetika salasynda jańa tehnologiiany paidalanyp, ár salada jetistikke jetýi múmkin. Tipti, óndirilgen energiia kóziniń baǵasy turaqtalyp, ónerkásip jáne qarapaiym turǵyndar úshin kommýnaldyq tólemaqy arzandaýy yqtimal. Eń bastysy, energiia tapshylyǵyna boi aldyryp otyrǵan elimizdiń ońtústik jáne soltústik óńirinde tepe-teńdik saqtalady. AES gaz, munai qaldyqtary siiaqty qorshaǵan ortany lastamaidy», – deidi Fizika-tehnika fakýlteti dekany Nurzada Ábdibekqyzy.
Demek, balamaly energiia kózderiniń múmkindigi de, áleýeti de tómen. Qýat kózine degen tapshylyqtan qutqara almaidy. Mamandardyń topshylaýynsha, keritartpalyqqa jol bermei, AES salýǵa biraýyzdan jumylý kerek.
