Ónegeli sóz órnegi
Saǵynysh pen ókinish, qýanysh pen qaiǵy, arman men úmit, ómir men ólim, taǵy basqalar ómirdiń qarama-qarsy qas betteri bolsa, poeziianyń da berik ustyny. Oi men sezim poeziiada kórkem tilmen, tamasha obrazdarmen órilip jatýy shart. Onsyz oi da, sezim de oqyrmanǵa tolyq jetpei, qanaty synǵan qustai jer baýyrlap, kóterilip biiktei almaidy.
Jambyldyń bir qudireti de osynda. Oi men sezimdi qaitalanbas obrazǵa ainaldyryp, kóz aldyńa sózben salynǵan sýretter ákelýinde. Oqýshysyn da, tyńdaýshysyn da sózdiń siqyryna bólep, tutqyndap alady. Poetikalyq qýat eriksiz ózine baǵyndyryp, Jambyldyń sóz órnegin, ekpinin aldyńa tosady. Mine, aqyndyq deisiń. Jambyl osylai jyr tókpese, Jambyl bola ma deisiń.
Bul qasiet bala Jambyldyń óleńge alǵash qadam basýynan-aq kórinedi. Sózdiń qudiretin uǵynýda aýyz ádebietin, halyq aqyndary týyndylaryn tereń túisinip, qabyldaýynyń orny erekshe boldy. Halyq aqyndarynyń óleńnen daýyl týǵyzǵan shyǵarmashylyǵy Jambyl úshin úlken mektepke ainaldy. Sondyqtan da onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy sýretkerlik halyq aqyndarynyń týyndylaryndaǵy óktem saryn-intonatsiiamen, sóz órnekterimen tikelei sabaqtasyp jatýy bir jaǵy zańdylyq edi.
Jigit-jeleń kezinde qyzǵa qyryndap aitqan «Kámshat qyz» óleńinde:
Aidynnyń aq shortanyn jibermeitin,
Jasymnan jaza baspas qarmaq edim, – deidi óktemdenip. Asqaqtap sóilep, ózin kótermelep aitý bir jaǵy jas Jambyldyń qyz aldyndaǵy ór minezin tanytsa, ekinshiden sharshy toptyń aldynda ózin biiktetip sóileitin halyq aqyndary dástúriniń kórinisi. Osy óleńinde tákapparsynǵan qyzǵa taǵy bir jaǵy qaljyńdap:
Solmai ma kóktemdegi ádemi gúl?
Ońbai ma arýdaǵy al qyzyl túr?
Eńkeiip ekindige kún qulasa
Kóriksiz kórinbei me dúnie bir? – dep oiyn ári qarai ótkirlei túsedi. Mundaǵy ishara-bazyna da óleńdi kóriktendirip ár bergen. Tabiǵattyń qubylysymen bailanystyryp ádemi obraz jasaidy. Dúnie qansha sulý bolǵanmen, ekindide jaratylystyń kórkemdigin qarańǵylyqtyń tumshalai túsetini bar. Árine, aqyn tabiǵattyń osy sátin aitýmen shektelip otyrǵan joq, ishki bazyna-oiyn isharamen astarlaǵan. Búgin sulýmyn, kóriktimin dep tákapparsynǵanmen, sán-saltanatyń máńgilik emes, ýaqyt ta seniń bul ajaryńdy taidyrady, jastyq shaqta oina da kúl degendi astarlap jetkizedi.
Jalpy, bul óleń ádemi qyzdyń portretin, sán-saltanatyn sýretteýge qurylady. Sondyqtan da obrazǵa bai, aqyn sózben sýret jasaidy. Bir qaraǵanda kóp óleńniń biri tárizdi kóringenmen, shyn máninde jas Jambyldyń aqyndyq qyryn asha túsetin týyndy.
Jambyldyń tóńkeriske deiingi óleńderiniń basty bir salasy – satiralyq týyndylar. Satiralyq týyndynyń sharty – aqynnyń Tilemis aqynǵa baǵa bergenindei – «tili mirdiń oǵyndai, tiip ketse kúidirgen, sekseýildiń shoǵyndai» – bolý kerek. Aqynnyń mundai týyndylarynyń adresi anyq. «Abyshqa», «Móńke týraly», «Shaltabaiǵa», «Qaliǵa», «Kókimge», «Kádirbaidyń tóbeti», «Esenáli meshkeige» bolyp naqtylanyp keledi. Sóz joq, aqynnyń óleńderi munan kóp bolǵan. Kezinde hatqa túspegendikten umytylǵan. Al bir-jar óleńderiniń umytylmai este qalýy osyndai satiralyq ótkirligimen bailanysty bolsa kerek. Elge belgili adamdardyń aqyn tarapynan synalýy halyqtyń jadynda saqtalyp qalsa kerek. Qiianatshyl, sarań, bilikqumar, eldiń aqysyn jegen pysyqai, astamshyl adamdardy ótkir synaý Jambyldyń aqyndyq tulǵasyn aishyqtai túsedi. Onyń ádiletsizdikke kónbeýi, betiń bar, júziń bar demei qiianatshyldardy ótkir sheneýi aqynnyń minezin, halyqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaýyn bildiredi. Aqynnyń bul qasieti ony halyqqa jaqyndata túskeni sózsiz.
«Móńke týraly» óleńinde:
Janǵoilyq bolysy pysyq keledi,
Muryndary pushyq keledi.
Eki aradan eptep jerinde
Kózderin qysyp keledi.
Sózderin uzarta keledi,
Óńeshin qyzarta keledi.
Ónimi azyraq jerde
Ústine tuz arta keledi.
Yńyranyp otyryp alady,
Ár alýan qyrǵa salady.
Aqyry qudaiy jarylqap,
Qaltalaryn toltyryp alady, – dep portret jasaýmen shektelmei, minez-qylyǵyn, aila-qýlyǵyn, qulqyn qumarlyǵyn dál sipattaidy. Jeńil oqylatyn óleń tyńdaýshysynyń jadyna ońai jattalyp qalatyndai oinaqy berilgen. Týyndy «pysyq keledi», «pushyq keledi», «qysyp keledi», «uzarta keledi», «qyzarta keledi», «tuz arta keledi», «otyryp alady», «qyrǵa salady», «toltyryp alady» dep keletin ishki dybystyq úilesimi mol epiforalyq uiqasqa qurylyp, jeńil oqylǵanmen, mazmunynda keiipkerin qaryp túsetin ashy mysqyl men ótkir minezdeý bar. Shaǵyn óleńde janǵoilyq bolys tolyq beinesimen kóz aldyńa keledi. Shynaiylyq pen shyndyq óleńniń týyn kótergen.
«Shaltabaiǵa» óleńindegi satiralyq mazmun bizge Abaidyń áigili týyndysymen tanys. Biraq bul Abai óleńiniń kóshirmesi emes. Halyq qamyn oilaǵan aqyndardyń qoǵamdaǵy óreskel, teksiz is-áreketterdi birdei kórýi. Qazaq dalasyna kelgen otarshyldyq ylańyn ańdaýy. Soǵan sáikes ózgergen psihologiia, jaramsaqtyq, ekijúzdilik, aitqan sózde turmaýshylyq ata-babalyq qasietten aiyrylý. Jalpy, Resei patshalyǵy qazaq dalasyndaǵy bilikti ózgertý arqyly «birdi birge aidap salý», «ot tastaý» ádis-ailasyn keńinen qoldandy. Biliktiń maqsatty júrgizgen osy qareketi qazaq halqynyń usaqtanýyna, el ishinde jaǵymsyz minez-qylyqtardyń órshýine ákelip soqtyrdy. Osy soraqylyqty Abai da, Jambyl da kóre bildi.
Salqyn kelip toń-torys,
Syrtqa syzdap qaraisyń.
«Menen basqa joq bolys», –
Dep ózińdi sanaisyń.
Sharǵa túser shaǵyńda
Qara ter bop sabyldyń.
Aialǵan joq malyń da,
Aqjem bolyp shabyldyń.
Elge sóziń jetkenshe:
«Jamaǵat!..» dep jalyndyń.
Qol bilikke jetken soń,
Salǵyrttyqqa salyndyń, – deidi aqyn «Shaltabaiǵa» degen óleńinde. Abaida bolys ózin ózi áshkerelese, Jambylda eki júzdi, toiymsyz bolys aqyn tarapynan minezdeledi. Sýyrypsalma aqyndardyń óleń shyǵarýdaǵy súienetin basty qazyǵynyń biri – yrǵaq zańdylyǵyna berik baǵynýy, saqtaýy bolsa kerek. Yrǵaq ólshemderine ábden daǵdylanǵan halyq aqyndarynyń aýyzsha týyndylarynda yrǵaqtyń buzylýy jekelegen jaǵdaida bolmasa, kóbine baiqalmaidy. Jambyldyń «Shaltabaiǵa» degen óleńinde de yrǵaq (4 býyn + 3 býyn) berik saqtalǵan. Yrǵaqtyń berik saqtalýy óz yńǵaiynda óleńniń aitylýyna, intonatsiiasyna airyqsha yqpal jasaidy. Sondai-aq ádebiet teoriiasyndaǵy assonans, alliteratsiia da (daýysty, daýyssyz dybystardyń biryńǵai aitylýy) óleńniń kórkemdik qýatyn, áýezdiligin arttyrǵan. «Salqyn kelip», «syrtqa syzdap», «sanaisyń», «sabyldyń», «salǵyrttyqqa salyndyń», «sharǵa túser», «shaǵyńda», «shabyldyń», «aialǵan joq», «aq jem bolyp», «jetkenshe», «jetken soń», «jamaǵat dep», «jalyndyń» dep keletin biryńǵai dybyspen aitylatyn sózderdi tańdaýda aqyn tapqyrlyq jasaǵan. Dástúrli aýyz ádebieti úlgisin saqtai otyryp, jańǵyrtý Jambyl óleńinen baiqalady.
Tóńkeriske deiingi zamanda aqyndyqtyń biik shyńy – aitys aqyny bolyp tanylý edi. Aitys aqyny sharshy toptyń aldynda halyq atynan sóileidi. Munda sóz saiysymen qatar, dúnietanym, azamattyq ustanym synǵa túsedi. Biri rý aqyny dárejesinen kóterile almai jatsa, biri halyq aqyny bolyp, kókjiegin keńeitedi. Rý atynan sóileý, óz rýynyń jaqsylyǵyn, bailyǵyn asyra aitý barlyq aqynǵa, onyń ishinde Jambylǵa da tán.
Aitys ónerinde Jambyldyń sóz órnegi aishyqtala kórinedi. Onyń Aikúmis, Bólek qyzdarmen sóz qaqtyǵysýynan tapqyrlyq pen utqyr sóileý baiqalady. Aikúmiske: «Qolyma bir ustatsań túsinersiń, Tompaiǵan tósińdegi órteńgirdi» dep jastyqqa tán qaiyrymmen obrazdy, ári utymdy aitady. Menmensingen Bólek qyzǵa da: «Ne qylsań da ketpeimin men qasyńnan, Súikimdi bop barasyń alǵashqyńnan. At tistese atymdy qýanamyn, Táńirimniń isi dep jarmastyrǵan» dep qalyspaidy.
Jambyldyń Sary aqynmen qaǵysýynda, Maikót aqynmen didarlasýynda da ózindik tulǵasy daralana kórinedi. Sary aqynmen sóz qaǵysýynda:
Sarekemdi sastyryp
Súiekemnen súringen, –
Sizge jaýap bereiin
Jaqtyrsańyz, búgin men.
Aqyndardy jeńgende
Isińiz ońǵa júgirgen.
Súiekemdi kórgende,
Júregińiz túńilgen, – dep shyndyqty tike aitsa, Maikót aqynnyń aldynda oǵan iltipatyn, qurmetin ashyq bildiredi:
Siz be edi? – aqyn aǵa Maikót degen,
Bir sózi bir sózinen qaita ótpegen.
Sańqyldap saraiyńnan óleń shyqsa,
Imenip ózge aqyndar báipektegen, – deidi. Ózinen asqan shyn júirikti qurmetteý – adamdyqtyń, azamattyqtyń belgisi. Bul turǵydan kelgende, Jambyl ishtarlyq jasamaidy. Maikót aqynnyń batasyn alady.
Jambyldyń Qulmambetpen, Sarbas aqyndarmen aitysynda qarsylastary osal aqyn bolyp kórinbeidi. Olar da óleńnen daýyl soqtyrǵanda, bet qaratpaidy.
Bireýdi Jambyl degen el maqtaidy,
Erkek qoidai quiryǵyn salmaqtaidy.
Aqyn bolsa qaida otyr ol nemesi,
Kórelik ony nege ardaqtaidy? – dep óleń tógýi Qulmambet aqynnyń arynyn tanytady. Arqasy qyza kele, jyrdy túidek-túidek tókken ol:
Bolǵanda men aqsuńqar, sen bir taýyq,
Sen átesh aiǵailaǵysh aýyq-aýyq.
Bolmasa aty shyqqan Súiinbaiyń,
Basqasyn qoiý kerek jyly jaýyp.
Ajal túrtip júrmesin ańdamastan
Oqtaýly aq berenge qarsy shaýyp, – deidi. Osy aitystyń taldanýynda kóbine Jambyl aqynǵa kóńil aýdarylyp, Qulmambettiń aqyndyq qýaty tasada qalyp jatatyn jaiy bar. Shyn máninde, Qulmambet te – aryndy aqyn. Joǵarydaǵy sóz saptaýynda obraz deisiz be, ekpindi intonatsiia deisiz be, óleńniń jymdasqan uiqasy deisiz be – qarsylasynan kem soǵyp jatqan joq. Qulan aian Qulmambet pen Jambyl aqynnyń aitysynyń qundylyǵy da sol – myqty aqyndardyń aitysyp, ónerin birinen biri asyryp, sózden naizaǵai oinatýynda bolar.
Sóz oraiynda búiiri qyzǵan Jambyl da toqtamai aryndaidy.
Sóilesem óleńimdi túpten bermen,
Quiylar sóz nóseri kókten, jerden.
Myltyqta tútep turǵan men bir peston
Asyqsań ajalyńa kelshi bermen.
Shúý dese júirik ozar mynaý qoldan,
Demei kór, eski arýaq alyp qoldan.
Qarasai dem bere gór, meniń babam,
Sóileiin býdaqtatyp oń men soldan.
Qulmambet sen jaqsy da, men jaman ba?
Aqynda sen júirik te, men shaban ba?
Qarasailap qosylsam bir búiirden,
Aqyrynda ketersiń bas amanǵa!
Aitystaǵy óleń joldarynan yńǵaiymen aitylǵan aishyqty obraz, ata-baba arýaǵynan qýat tilegen dúnietanym, antonim sózderdi qabat-qabat qoldanyp, ózin qarsylasymen salystyra kótermelegen asqaqtyq kórinedi. Qulmambet aqynnyń joǵaryda keltirilgen túidek-túidek, daýyldai qýatty óleń joldarynan soń, anaý-mynaý aqynnyń mysy basylyp, tómenshektep qalýy kóbine tabiǵi jai bolsa, Jambyl aqynnyń artyqshylyǵy mysy basylmaq túgili, onan saiyn arýaqtanyp, batyldanyp, tynysynyń ashylyp sóz tógýi der edik. Aitystaǵy eń basty sáttiń biri – psihologiialyq shabýyl. Sol psihologiialyq shabýylǵa tótep berý aqynnan júrektiń batyldyǵyn, óz ózine senimdilikti talap etedi. Jambyldyń arynǵa aryn qosyp, odan asyp órshi, kúsheie bastaýy – shyn aqyndyq qýatynyń kórinisi bolatyn.
A, Qulmambet, Qulmambet,
Aǵyp jatqan sýmen ket!
Sýmen ketseń el isher,
Sýdan shyqqan býmen ket!
Onda da kesiriń tiedi,
Qyzaryp batqan kúnmen ket!
Kún de qaityp shyǵady,
Ottan shyqqan kúlmen ket!
Kúlden aýrý juǵady,
Qarańǵy tuman túnmen ket!
Tún de qaityp keledi,
Asqaraly taýmen ket!
Taýdy da halyq mekender,
Kesiriń juǵar, Qulmambet,
Qý páleket arman ket!
Údei soqqan daýyldy óleń nóseri qarsylasyn osylaisha bas kótertpei tópeleidi. Aitys – kópshilik aldynda oryndalatyn kópqyrly óner. Munda aqyn Ábdilda Tájibaev jazǵandai, teatr óneriniń elementteri mol. Al sózdiń tyńdaýshysyna áser-yqpaly da aitys ónerinde erekshe baǵalanady. Aitystyń bul tusynda Jambyl aqyn sóz oinatyp, ishki uiqas pen espe qaitalaýdy, dybys úndesýin, gradatsiiany sheber paidalanyp keremet jyr tolqynyn týǵyzady. Aitystaǵy osy óleń joldarynan aqyn qiialynyń ushqyrlyǵy jáne ózine deiingi ádebi dástúrdi jańǵyrta qoldanýy baiqalady.
Bir jyldary «Jambyl degen aqyn joq, Jambyl qoldan jasalynǵan» degen aryz sol kezdegi Odaqtyń astanasy Máskeýge deiin jol tartqan. Bul kúnshildik, Jambyldyń álemge jaiylyp ketken ataq-dańqyn kórealmaýshylyq bolatyn. Joǵarydaǵy biz keltirgen óleń joldary, jalpy tutas murasy Jambyldyń úzdik halyq aqyny, jyraýlar poeziiasynyń sońǵy tolqyny bolǵanyn tanytady. Keńes úkimetiniń saiasaty Jambyldy minbe aqynyna ainaldyrdy. Biraq oǵan aqyndy aiyptaýdyń esh negizi joq. Osy aralyqta jyr dúldúliniń taǵy bir qyry aldyńnan shyǵady. Ol – qasyndaǵy hatshylarynan alynǵan jai málimetti qudiretti jyrǵa ainaldyra bilýi. Aqynnyń týǵan jerdi, Otandy, eńbek adamyn úlken súiispenshilikpen jyrlaǵan asqaq týyndylary, kóńil kúi jyrlary áli de syryn da, synyn da joǵaltpaǵan kórkem dúnieler bolyp sanalady.
Jambyl sóz zergeri Ǵabit Músirepov aitpaqshy, «Fenomen!».
Sámen QULBARAQ, M.H. Dýlati atyndaǵy Taraz óńirlik ýniversitetiniń professory, filologiia ǵylymdarynyń doktory
Derekkózi: Egemen Qazaqstan gazeti
