– Áńgimemizdi qazirgi Shyńjańda bolyp jatqan oqiǵadan bastasaq. Ol jaqta qazaqtarǵa qatysty qandai máseleler oryn alyp jatyr?
– Ózderińiz biletindei, Siriiadaǵy soǵys qimyldary iri halyqaralyq máselege ainalǵaly da kóp boldy. Kúndelikti halyqaralyq habarlardan ol elde túrli terroristik uiymdardyń urys qimyldaryna qatysyp jatqanyn kórip-bilip jatamyz. Túrli elderden Siriiaǵa ketti delinetin adamdardyń ishinde Shyńjańnan barǵan ulty uiǵyr biraz adam bar kórinedi. Solardyń barý joldary ártúrli dep aitylady. Biraq bul jerde naqty aqparattar tolyq emes. Álgi adamdar Siriiaǵa jetý úshin basqa adamnyń atymen pasport jasap ótken. Qytaida osy nárse biraz áńgime bolǵan. Shyńjań arasyn Táńirtaý qaq bólip, Ońtústik, Soltústik bolyp ekige bólinedi. Soltústik Shyńjańda negizinen qazaqtar turady, Ońtústik Shyńjańdy uiǵyrlar mekendeidi, túrli qarjylyq toptar arqyly biraz adam basqa ulttyń atymen de, qazaqtyń atymen de pasport jasap Siriiaǵa shyǵyp ketken. Osy oqiǵa sebep bolsa kerek, byltyr tamyz aiynan bastap Qytaida bir naýqan júrdi: pasporttyq tekserý ótti. 2016 jyly qazan aiynyń 30-y kúni Qytaidyń ortalyq partiia komitetiniń bir basshysy Almatyda jumys saparymen boldy. Sol kisimen biz kezdesý uiymdastyrdyq. Kezdesýde bir top adam baryp, Qytai-Qazaqstan arasyndaǵy saiasi hám ekonomikalyq jaqsy qarym-qatynastardy alǵa tarta otyryp, Qytaidaǵy jáne Qazaqstanǵa arǵy betten kóship kelgen aǵaiynnyń qujat tóńireginde qalyptasqan qiynshylyqtaryn aittyq. Ol kisi: «Qytaidaǵy qujat tekserý máselesi Siriiadaǵy jaǵdaiǵa bailanysty. Biz pasportty tekseremiz. Al ol jerde halyqaralyq zańdylyqqa sai, biz eshkimniń ultyna qaramaimyz. Uiǵyr, qytai, mońǵol – bárin tekserip, pasportty óz atyna jasady ma, joq álde bireýdiń atyna jasady ma, sony naqtylaimyz», – dedi.
Ózderińiz de bilesizder, Qytai – bir partiialy memleket. Al Qytai kommýnisteri, iaǵni partiia adamy shetelge shyǵatyn bolsa, ony tekseredi. Ruqsatsyz shyǵýǵa bolmaidy. Qytaida shetelge shyǵyp, barǵan eline qonystanyp qalǵan soń, sol eldiń azamattyǵyn alyp ári Qytai azamattyǵynda da júrgen adamdar bolǵan. Keiin bul másele anyqtaldy da, ókimet qos azamattyqqa qarsy shyqty. Bizdiń Qytaidyń qazaqtary Qazaqstan azamattyǵyn alǵan kezde Qytai pasporty men kýáligin ótkizýi kerek. Ony bizdiń ishki ister ministrligi jiyp alady-daǵy, ony aparyp syrtqy ister ministrligine ótkizedi. Ony syrtqy ister ministrligi Qytaidyń elshiligine ótkizedi. Bul protsess uzaqqa sozylady dep estidim. Mamandardyń aitýynsha, úsh jylǵa ketip qalýy múmkin. Al endi bizdiń aǵaiyndardyń ishinde qos azamattyqpen júrgenderi joq dep aitýǵa bolady. Elge kelgen aǵaiynnyń ishinde zeinetke shyqqan soń kóship kelgen kisiler kóp. Qytai zańy boiynsha, qai elde tursań da, zeinetaqyńdy alyp turýǵa qaqyń bar. Biraq Shyńjań Qytaidyń ortalyǵynan alystaý, shekaradaǵy aýdan. Bul jerdegi saiasat basqasha. Sonymen, Ile Qazaq oblysyna kelgende «ne úshin Qazaqstan azamaty Qytaidan zeinetaqy alady?» degen másele qabyrǵasynan qoiylǵan. Sodan «Qytai azamattyǵy bar azamattar elge kelip, arnaiy tirkeýden ótýi qajet» degen soń, Qazaqstannan kóp adam jolǵa shyqqan. Bizdiń esebimiz boiynsha, mundai adamdardyń sany Ile Qazaq oblysynyń segiz aýdan, eki qalasyn qosa alǵanda – 16-17 myń adam. Sóitip, biyl qańtar aiynda osy adamdar shekarada jinalyp, bógelip qalǵan. Osy habardy estigennen keiin olar bizge telefon soqty. Sodan keiin men Qytai konsýlyna telefon soǵyp, jaǵdaidy aittym. Ol kisi «materialyńdy jazbasha ber» dedi. Sosyn biz qańtardyń 26-synda jazbasha hat jazdyq. Konsýl «biz bul jaǵdaidy bilmeimiz, muny elshilikke jazyńyzdar» dedi. Sodan keiin biz biraz hat jazdyq. Birinshi hatty Almatydaǵy konsýldyqqa, bir nusqasyn Astanadaǵy elshilikke, odan keiin Úrimshidegi úkimettiń syrtqy ister ministrligi bar, soǵan jazdyq. Osylai qozǵaý salǵan soń Qytaidyń bas konsýlynyń orynbasary bizdi qabyldady. Soǵan tórt adam kirip shyqtyq. Ekinshi ret taǵy qabyldady. Is sozyla bastady. Qaitadan hat jazdyq. Qytaidyń baspasóz quraldaryna da shyqtyq. Almatydaǵy bas konsýl bizdi qaita qabyldady. Ol joly biz 14 jastaǵy Aqqanat degen qyzdy alyp bardyq. Ol qyzdyń ákesi Qytaida jumys isteidi. Sheshesi zeinetke shyǵyp, Almatyǵa qyzyn ákelip oqytyp jatqan-dy. Qańtar aiynda «Qytai azamattary qaita kelip, tirkeýden ótýi tiis» degendi estip, sheshesi arǵy betke ótken, sodan pasportyn jiyp alǵan soń beri kele almai qalǵan. Qyz baratyn jeri, qaraityn adamy joq, Almatyda jalǵyz qalǵan. Osyndai adamdar óte kóp dep konsýlǵa aittyq. Ol kisiler oilana bastady. Odan keiin de toqtaýsyz hat jazyp turdyq. Aqyry osy is boiynsha Qytaidan bir komissiia keletin boldy. Komissiia keldi de.
Taǵy oqi otyryńyz
https://dalanews.kz/27893
– Qytai azamattyǵynan shyǵyp, Qazaqstan azamattyǵyn alsa da zeinetaqy ala bere me?
– Ala beredi. Kezinde Pekinde oqyp, qyzmet istep júrgenimde bizdiń birneshe muǵalimimiz Amerikaǵa, Gonkongqa kóship ketti. Sol kisilerdiń zeinetaqysyn bizdiń býhgalteriia poshtasyna salyp jiberetin. Ol osy kúnge deiin saqtalǵan nárse. Al álgi komissiia Astanada bir kún boldy.
– Komissiianyń quramynda qandai adamdar boldy?
– Komissiiany Qytaidyń syrtqy ister mekemesiniń birinshi hatshysy bastap keldi. Quramynda jańaǵy hatshynyń orynbasary, Qytaidyń ádilet departamenti, ishki ister departamenti, kadrlar departamenti, Ile Qazaq oblysy partiia komiteti tártip tekserý mekemesinen ókilder boldy. Jalpy, jeti adamdai keldi. Biz komissiia qabyldaýyna 15 adam kirdik. Qujat daiyndap alyp barǵan edik, olar qabyldap aldy. Men komissiiaǵa: «Asyrasilteý bar, sony qadaǵalasańyz. Qytai zańnamasy boiynsha, zeinetke shyqqan adamnyń zeinetaqysy qai elde bolsa da berilýi tiis», – dedim. Komissiia múshelerimen yqtiiarhat alǵan adamdar atynan da sóilestik. Komissiia músheleri: «Yqtiiarhat alyp, Qazaqstanda turyp jatqan adamdar qansha degenmen Qytaidyń azamattary. Olar úshin jaýapty Qytai beredi. Ári olardyń kóbi Qytaidyń memlekettik qyzmetkerleri eken. Iaǵni partiia múshesi. Qazir bizdiń partiialyq tártip kúsheidi. Sonan keiin onyń mekemesi olardyń qaida júrip-turǵanyn bilýi kerek, ne istep júrgenin habardar bolýy tiis. Jáne ne istep júrgenin óz mekemesine málimdep turýy qajet. Biz yqtiiarhatty músádiralaǵan joqpyz, olardyń pasportyn óz mekemesinde ýaqytsha jiyp aldyq», – dep túsindirdi.
Jalpy, Shyńjańnan tynyshtyq ketti ǵoi. Kóptegen terrorlar boldy. Onyń ústine aimaqqa jańa hatshy kelip, ol óziniń baǵdarlamasymen kelgen. Tártip kúsheigen. Osyndai isterdiń zardaby qazaqtarǵa da tiip jatyr.
– Kóp adamdarda Qytaidyń pasporty jáne Qazaqstannyń yqtiiarhaty bar dep otyrsyz ǵoi. Olardyń Qazaqstan azamattyǵyna ótpei júrýine ne sebep?
– Munyń endi kóptegen sebepteri bar. Basty bir sebebi – qarapaiym turmystyq jaǵdai. Yqtiiarhat alǵan adam tegin vizasyz júredi. Bul bizdiń eldiń istep otyrǵan qolailylyǵy. Buǵan deiin kóp adamdar azamattyq alsam zeinetaqym toqtap qalady dep qoryqqan. Basty sebep – osy.
Siz kýálikpen júresiz. Shetelge shyǵý úshin shetelden shaqyrtý kerek. Shaqyrtý kelgennen keiin segiz mekemeden anyqtama jinaisyz. Sonyń biri – jergilikti saqshy bóliminen sottalmaǵan degen anyqtama. Sodan keiin qolyna pasport tiedi. Pasport tigennen keiin ǵana viza jasap Qazaqstanǵa keledi. Al osy jerde týyndap jatqan másele – Qytaidan kelgen qazaqtar 2013 jyldan bastap jańa zań boiynsha sottalmaǵany týraly anyqtama ákelý. Buryn mundai anyqtamany etnikalyq qazaqtardan talap etpeitin. 2013 jyly zańda osy másele kóterildi. Al bul máselemen Qytaiǵa barsa, «biz saǵan pasport alǵan kezde anyqtama bergenbiz, boldy, shetelge shyǵyp ketken adamǵa anyqtama bermeimiz» deidi. Muny biz Qazaqstan parlamentiniń depýtattaryna túsindirdik, biraq olar bizdi túsinbedi. Túsingisi kelmedi. Bul jaǵdaidy kezinde «Nur Otan» partiiasynyń tóraǵasyna da hat jazyp aitqanbyz.
Bul másele parlamentte talqylanǵan kezde «Jebeý» birlestigi atynan Rahym Aiypuly, Aýyt Muhibekuly ekeýi 18 otyrysqa qatysty. Biz eki usynys aittyq: kóshi-qon paraǵynan shyǵý men sottylyq jónindegi anyqtamany alyp tastaý. Artynan kóshi-qon paraǵynan shyǵýdy alyp tastady. Sottylyq degendi terrorister kirip ketedi dep qaldyryp qoidy. Qudaiǵa shúkir, Dúniejúzi qazaqtarynyń V quryltaiynda prezidenttiń ózi ishki ister ministrligine bylai dep tapsyrma berdi: «Qytaidaǵy qazaqtarymyzdyń sottylyǵy týraly máseleni shekaranyń ar jaǵyna baryp sheshińder». Qazir, estýimshe, seń qozǵaldy. Jumys júrip jatyr. Sodan keiin, ózderińiz de kórgen shyǵarsyzdar, sońǵy bir jylda azamattyq alǵan qandastarymyzdyń ishinde Qytai qazaqtarynyń sany 63 paiyzǵa deiin kóterildi.
– Osy Qytai men Qazaqstan arasynda qandai da bir kóshi-qon kelisimi bar ma?
– Qytai da Qazaqstan siiaqty kópultty, kópdindi el. Qytaidyń óziniń ishki problemalary da jetkilikti. Tibettiń, Shyńjańnyń máseleleri bar. Oǵan Gonkong qosyldy. Onyń syrtynda, teńiz jaǵalaý aýdandary men shetkeri aýdandardyń arasynda ekonomikalyq, áleýmettik paryqtar zor. O basta kóshi-qon kelisimi bolmaǵan. 2000 jyldardyń basynda Qytaidan kóship kelgender kóp boldy. Keiin ol toqtap qaldy. Al negizgi Qytaidan kelgen qazaqtar qalai keledi deseńizder, týystyq jolmen keledi, oqý, saiahat vizasymen keledi. Aldymen kúieýi keledi, sosyn balalaryn, sońynda áielin alyp keledi. Ne balalary osyndai oqýǵa keledi. 2000 jyldary Qytaidaǵy qazaq jastarynyń, máselen, bir synypta 30 bala bolsa, onyń 25-i osy jaqta oqyǵan. Ol jaǵyna Qytai ruqsat berdi. Qazaqstan úkimeti olardy alyp qalyp, azamattyǵyn berdi. 2000 jyldardy qazaqtardyń kóship-qoný dáýiri deýge bolady.
Qazir Qazaqstan men Qytai arasynda kóptegen kelisim bar. Bul jerde bizdiń diplomattardyń sheberligi kerek. Kóshi-qon máselesin diplomattar keide kóteredi, keide kótermeidi. Mysaly, munai-gazdyń 20 paiyzyn qytailar alyp otyr. «Tele2» degen bailanys operatorynda da Qytaidyń aktsiiasy bar. Odan basqa, aýylsharýashylyq, munai óńdeý salasyna da Qytai kirip jatyr. Ár memleket ishki naryqty qorǵaý úshin syrttan jumys kúshin kirgizbeidi. Qazir bizde zań shyqqannan keiin onyń bárin oralman qazaqtar istep jatyr. Osy jaǵynan bizdiń úkimet talap qoiýǵa bolady.
– Demek, Qytaiǵa, kerisinshe, talap qoiýǵa bolady ǵoi?
– Bolady, árine. Bizdiń ishki ister ministrligi bul máseleden tolyq habardar dep aita almaimyn. Bizdiń syrtqy ister ministrligi osy nársemen ainalysyp jatyr ma? Osyǵan jany kúietin adam bar ma, joq pa – ony da bilmeimin. Qazirgi baspasózden ondai áńgimeni estigen joqpyz. Qytaidyń tarihynda kóp nárse ústel basynda bitedi. Sol úshin bizdiń diplomattar sheberlik kórsetip, sóilesýi kerek. Dastarhan basynda dos bolyp sóilesse, Qytai da kónedi ǵoi. Qytaiǵa júzdegen myń adamnyń bar-joǵy esh áser etpeidi. Endi osynyń kózin tapsa, shart qoisa. Mysaly, Qytaimen birlesken kásiporyndarǵa Qytaidaǵy qazaqtardy jumysshy retinde ákelýge kelisssóz júrgizse… Aqtoǵaida qytailar zaýyt saldy, sol zaýytta Qytaidan kelgen kóptegen qazaqtar jumys istep jatyr.
– Qytaida otyrǵan qazaqtardyń Qazaqstanǵa kóshýge yqylasy, qulqy bar ma?
– 2000 jyldary Qytaidyń áleýmettik jaǵdaiy bizge jetpeitin. Sońǵy 10 jylda Qytai jaqsy damydy. Odan keiin sońǵy 5-6 jylda áleýmettik jaǵdai jaqsaryp jatyr. Kóbine bizdiń malshylarǵa aqsha berip, úi salyp jatyr. Qyzmetkerlerdiń ailyqtary salystyrmaly túrde turaqty. 300-500 dollar. Bizben salystyrǵanda óte joǵary, sebebi aqsha qunsyzdanǵannan keiin bizdiń ailyǵymyzdyń da quny túsip ketti ǵoi. Oǵan deiin bizdiń 120 myń teńgemiz myń dollardai bolatyn. Muǵalimderdiń ailyǵy solai boldy.
Jalpy, qazir Qytai ústemdigi kúsheiip keledi. Eń jaqsy án aitatyn, eń jaqsy kiim kiip, eń jaqsy jumys isteitin qytailar. Bizdiń jastarǵa olar úlgi bola bastady. Qytai mádenieti damydy. Ol jastardy alyp bara jatyr. Endi 20-50 jyldan keiin jastardyń kóbin sińirip ketýi múmkin. Óitkeni mádeniettiń aty – mádeniet. Aqsha da, bilik te solardyń qolynda. Qytaida kezinde josparly týyt «bir otbasy – bir bala» zańy boldy. 2000 jyldary kóp qazaqtar osydan qashyp keldi. Qazir Qytai ony alyp tastady. Bir otbasynda eki-úsh bala bolatyn boldy. Qytaida ekonomikalyq jaǵdaidyń jaqsarýyna bailanysty mádenietiniń órleýine jastardyń kóbi qyzyǵyp jatyr. Biraq Qytaida «tabiǵatty, jaiylymdy qorǵaimyz» degen maqsatta maldy jailaýǵa shyǵarýǵa ruqsat bermei otyr. Onyń ústine terrorizmge qatysty da qysym kúsheidi. Aqparat, baspasózde sóileý jaǵynan Shyńjańdaǵy jaǵdai aýyr deýge bolady. Sondyqtan keletinder áli kóbeiedi dep oilaimyn.
Oqi otyryńyz!
https://dalanews.kz/28405
– Kóshi-qon salasynday kvota máselesi qalai bolyp jatyr?
– Kvota degende, syrttan kóship keletin qazaqtardy soltústikten bes oblysqa ornalastyrý týraly pármen bar. Byltyr jeti oblys edi. Endi ózińiz bilesiz, adamdardyń turǵan orny ártúrli. Soltústiktiń tabiǵatyna kelmeitin, shydamaityn adamdar bar. Qazir, meniń baiqaýymsha, jastar, memlekettik qyzmetkerler kóp kelip jatyr. Olar qalada turǵysy keledi. Soltústikke barǵysy kelmeidi. Al pasport jasaý Qytaida qiyn bolyp tur. Bul kúnder de ótetin shyǵar. Bolashaqta sheshiledi dep oilaimyz. Sol kezde kósh kóbeiýi múmkin. Dúniejúzi qazaqtarynyń V quryltaiynan keiin kóshi-qonǵa bizdiń biliktiń nazary basqasha bola bastady. Alda kóshtiń jańa dáýiri bastalady dep úmittenemiz. Ol úshin biz daiar bolýymyz kerek. 1962 jyly, sovet zamanynda100 myń qazaq kóship keldi. Biraq ol kezde qoǵam jaqsy qaraǵan, otbasylardy aralap júrip pasport taratqan. Olar qinalmaǵan. Biraq olardy qalaǵa turǵyzbaǵan, aýylǵa, batysqa, soltústikke jibergen. Biraq qujat jaǵynan eshqandai qinamaǵan. Al qazir memlekettiń saiasaty durys. Kóptegen jeńildikter bar.
Sońǵy jyldary Qytaida úidiń, jerdiń baǵasy qatty órledi. Ana jaqta úiin, jerin satsa, Qazaqstannyń kez kelgen jerinen úi alady. Qujat máselesi sheshilse, Qytaidan áli kóp adam keledi. Olardyń múmkindigi zor, sebebi ana jaqta biraz ekonomikalyq máseleler bar. Ony halyq sezinip otyr. Qazir bári balasyn osy jaqta oqytsaq deidi. Sizge bir qyzyq aitaiyn, men balamdy Qytaiǵa oqýǵa jiberdim. Sonda meniń kýrstasym: «Sen balańdy Qytaiǵa oqýǵa jiberipsiń, men balamdy Qazaqstanǵa oqýǵa jiberip jatyrmyn, bul qalai bolǵany?» – dep surady. Sonda men: «Sen urpaǵyńdy saqtap qalý úshin Qazaqstanǵa jiberip jatyrsyń, men balamnyń ósip-órkendeýi úshin, jańa tehnologiiamen tyń bilim úirený úshin Qytaiǵa jiberdim. Mende balam qazaq tilin umytyp qalady degen qorqynysh joq», – dedim.
Taǵy oqi otyryńyz!
https://dalanews.kz/27534
– Qytaidaǵy qazirgi jastarǵa til jaǵynan, basqa da jaqtan bolsyn kedergi bar ma?
– Mysaly, Úrimji, Qulja, Kúitin, Altai, Sháýeshek siiaqty qalalarda balalar qazaqsha áreń-áreń sóileidi. Gazet-jýrnal shyǵady, biraq qazaq tili qytaida otbasylyq tilge ainaldy. Qazir Qytaida qytai tilin bilmei, esh jerge jumysqa ornalasa almaisyń.
– Qytaida turyp jatqan qazaqtardyń qansha úlesi qalalyq, qanshasy aýyldyq ekenin bilesiz be?
– Bizdiń kishkentai kezimizde arnaýly úkimet qalaǵa jumysshy qabyldaityn. Solar baryp, bir-eki ai jumys istep qashyp ketetin. Al endi Qytai naryqqa ótkennen keiin buryn kompartiia túsire almaǵan eldi qalaǵa naryq túsirdi. Qazir Qytai qalalarynda qazaqtar óte kóp.
– «Qytaidyń mádenieti jastarǵa óte qatty yqpal etip jatyr» dedińiz. Al, jalpy, qazaq mádenietin qytai jastary qai tilde qabyldap jatyr?
– Ol jaqta qazaq óneriniń yqpaly óte jaqsy dep aitýǵa bolady.
– Qytaidaǵy qazaq jastary qazaqsha gazet-jýrnal oqyp, teledidar kóre me?
– Muny endi maqtanyp aitýǵa bolady. Búkil jastar internetten bárin oqyp, elde ne bolyp jatqanyn bilip otyr.
– Tóte jazýmen oqi ma?
– Tóte jazýmen de, kirillitsamen de oqi beredi.
– Qazir bizde latyn qarpine ótý talqylanyp jatyr. Eger latynǵa ótse, Qytaidaǵy qazaqtarmen bailanys jaqsara ma, álde úzilip qala ma?
– Qytaida tóte jazý boldy, biz latynsha oqydyq. Endi latynǵa ótsek tipten jaqsy bolady. Sebebi Qytaida bastaýyshtan bastap aǵylshyn tilin ótedi. Jastar munyń bárin úirenip alady. Qytaida ziialylar áreket etip jatyr. Eger Qazaqstan kóshse, qytai qazaqtary da latynǵa kóshpek. Biraq Pekinde sondai oi bar siiaqty. Arab mádenietin alystatý úshin Qytai úkimeti uiǵyrdyń da, qazaqtyń da latyn qarpine kóshýine qarsy bolmaidy. Osy oraida, Qytai qazaqtarynyń latyn qarpine ótý múmkindigi joǵary.
– Endi taǵy bir suraityn nárse – Qytai úkimetiniń uiǵyrlarǵa qatynasy qazaqtarmen salystyrǵanda basqa ǵoi. Ýatsap áleýmettik jelisinde ártúrli dúnieler tarap jatyr. Onyń ishinde dini de, saiasi da máseleler bar. Jalpy, Qytai uiǵyr men qazaqty birdei kóre me?
– Olai dep aitýǵa bolmaityn shyǵar. Qabdesh Jumadilovtiń «Sońǵy kósh» romanynda mynadai siýjet bar: Qytaidyń bir hatshysy dalada qazaq pen uiǵyrdyń tóbelesip jatqanyn kórip, bulardyń da arasynda qaishylyq bar eken ǵoi dep qatty qýanady. Sóitse, ol ekeýin bir ult dep oilaidy eken. Túrkitildes el bolǵannan keiin dinimiz de, dilimiz de bir. Ǵasyrlar boiy malymyzdy baǵyp, eginimizdi egip, bir-birimizdiń turmystyq kem-ketigimizdi tolyqtyryp, mamyrajai ómir súrdik. Árine, úsh aimaq tóńkerisinen keiin aramyzda túrli sebepterge bailanysty múdde qaishylyqtary, túsinbeýshilikter boldy. Biraq jalpy jaǵdai jaqsy.
Sońǵy jyldary «Erkin Aziia» radiosynyń (RFA) uiǵyr, qytai qyzmeti Qytai qazaqtarynyń máselesin kótere bastady. Azattyq pen «Erkin Aziia» radiosy ekeýi de demokratiialyq qundylyqtar men kisilik quqyq máselesin kóteredi. Biraq ashalap qarasaq, ekeýiniń stili uqsamaidy. Azattyq naqty faktige júginip, tyńdarmanyn oilanýǵa, máselege taldaý jasaýǵa jetelese, «Erkin Aziia» radiosy, estýimizshe, pálensheniń aitýynsha dep bastap, tyńdarmanyn jeliktiredi, otqa mai quiǵandai áser qaldyrady. Sarapshylardyń aitýynsha, Qytai men batystyń arasynda ótken ǵasyrdyń 80-90 jyldarynda basty qaishylyq ideologiia máselesi bolsa, bul kúnde basty qaishylyq demokratiia jáne kisilik quqyq máselesi. Demek, birtaban alǵa jyljydyq degen sóz. Ishki Qytai men Shyńjańnyń arasynda ekonomikalyq jaqtan ǵana emes, gýmanizm turǵysynan, zańdy syilaý, zańǵa baǵyný jaǵynan da kóp alshaqtyq bar. Qazir Shyńjańdaǵy jaǵdai aýyr, din máselesi óte ýshyǵyp tur. Uiǵyr halqy birshama dindar halyq. Olar qonystanǵan óńirler Jibek jolyndaǵy mańyzdy beketter bolǵandyqtan, tarihta arab-parsynyń yqpaly óte zor bolǵan.
Qazirgi Whatsapp, Facebook jelilerinde tarap júrgen aqparattarǵa úńilsek, Qytai qazaqtarynyń máselesin shielenistirip halyqaralyq máselege ainaldyrý nysaiy ańǵarylady. Budan kim utady, kim utylady, oilanyp kórelik. Pálen qazaq molda sottaldy, balasy Qazaqstan azamattyǵyn alǵany úshin ákesi on jylǵa sottaldy degen aqparat kezip júr, biraq sottyń úkimi joq. Ony surasań eshkim bilmeidi. Qazir Qytaida partiialyq organǵa qaraityn tártip tekserý komiteti degen mekeme bar, solar ǵana memlekettik qyzmetkerlerdi, ásirese joǵary dárejeli sheneýnikterdi paraqorlyqqa bailanysty prokýratýranyń ruqsatynsyz ońasha qamap, sońynda sotqa ótkizedi. Árine, soty táýelsiz emes elde kúshtep moiyndatý syndy zańbuzýshylyqtar bolatyn shyǵar, biraq álemge ortaq qaǵidany olar formaldy túrde bolsa da ustanady.
Qazaqtyń kóbeigenin, kúsheigenin unatpaityn kórshilerimiz óte kóp. Ǵasyrlar boiy bizdi bólip alyp bilep úirengender bizdi erkin jibergisi kelmeidi, barlyq múmkindikti paidalanyp, qazaq kóshin toqtatqysy keledi. Bizdiń jerimiz keń, bailyǵymyz mol, ekonomikamyz kóterilýde. Bizge keregi adam, keminde 30 millionnan asyp, 50-di eńserýimiz kerek, sonda ǵana el men jerge ielik etemiz.
Qazir Tibetke ruqsatsyz eshkim kire almaidy, azýyn aiǵa bilegen Amerika, jan sany Qytaidan qalyspaityn Úndistan, Nobel syilyǵynyń iegeri Dalai Lama da eshteńe istei almai otyr. Men máseleniń osy jaǵyna kóbirek kóńil bólgim keledi. Qytai basshysy osy bes jyl ishinde elimizge úsh ret keldi. «Bir jaǵalaý – bir jol» strategiiasy alǵash ret Nazarbaev ýniversitetinde ortaǵa qoiyldy. Biz nege osy úlken atmosferany paidalanyp, irgemizdi bekemdep, kemdigimizdi tolyqtap almaimyz?! Qazirgi ǵasyr tehnologiia men aqparat ǵasyry. «Sybyrlaǵandy qudai estimei ma?» degen sóz bar. Keshe ǵana Qytai qazaqtarynyń álemdi, Qazaqstandy taný úshin úlken kópir bolǵan «Kúltegin», «Sen Qazaq» degen saittarynyń jabylýyna sebepshi bolǵandar, viza, yqtiiarhat jasap, talaidy taqyrǵa otyrǵyzǵan sýaittar bul kúnde kóshi-qonnyń qamqorshysy, jarshysy bolyp áleýmettik jeli men baspasózdi shýlatyp júr. Aramzanyń quiryǵy qansha tutam bolsa da, túbi bir tutylady. Tek halqymyz aldanyp, jastar arandap qalmasa deimin. Biz árqashan strategiialyq baǵyttan utylmaýymyz kerek.
– Sózińizdiń basynda Siriiaǵa ketken adamdar qazaqtardyń da atynan pasport jasatyp ótken dedińiz. El ishinde «Qazaqstanǵa qazaqtyń atyn jamylyp, uiǵyrlar kelip jatyr» degen áńgime bar. Qazaqstanǵa Qytaidan adam ótý degende osyndai problema bar ma?
– Sizdiń aitqanyńyz 90-jyldary bolǵan jaǵdai ǵoi. Qazir Qytaida qujatyńyzdyń ishinde qanyńyzdyń toby da jazylady. Alaida 90-jyldary ultyn ózgertken jaǵdailar bolǵan. Qazirgi kezde ony arnaiy bir adamdar jasamasa, qarapaiym adamdar jasai almaidy.
– Áńgimeńizge raqmet.
Suhbattasqan
Ómirjan ÁBDIHALYQ, "Jas Alash" gazeti
