– Darhan Serikuly, qazirgi tańda ózińiz basqaratyn «Ulttyq biotehnologiialyq ortalyǵy» kartoptyń sapaly tuqymyn óndirip jatqanyn bilemiz. Budan qarapaiym sharýalarǵa qandai da bir paida bar ma?
– Sapaly kartop tuqymynyń paidasy shash etekten. Ádette bizder ekken kartobymyzdy kúzde qazyp alǵanda ony suryptap, keler jylǵa biraz tuqym alyp qalamyz ǵoi. Jalpy, kartoptyń sapaly tuqymy 6 jylǵa deiin óziniń ónimdiligin joǵaltpaidy. Al budan keiin kartopqa biraz virýstar men túrli aýrýlar enip, ónimdiligi tómendeidi. Kei jyldar az ónim alyp qalǵanda, sharýalar buǵan aýa-raiynyń qolaisyzdyǵy keri áser etkenin aityp jatady. Al kartoptyń tuqymyna mán bermeitini jasyryn emes.
Kartopty keń kólemde ósiretin iri kásiporyndar syrt elderden tuqymdyq kartoptardy satyp ákelip, paidalanady. Biraq ózge elderdiń tuqym óndirýshileri bizge taza tuqymdaryn satpaidy. Olar eki-úsh paidalanǵan kartoptan alǵan tuqymyn beredi. Osy máseleni eskerip, bizdiń ǵylymi ortalyq sharýalarymyz úshin kartoptyń taza tuqymyn óndirý isin qolǵa alǵan bolatyn. Qazirgi jer emgen sharýalarymyz taza tuqymnyń paidasyn kórip jatyr.
– Sonda sizder sapaly tuqymdy qalai alasyzdar?
– Bul úshin bizder kartoptyń taza jasýshasyn bólip alyp, arnaiy zerthanada ósiremiz. Kartop jasýshasyn biraz jetilgennen keiin ony aerofondy tehnologiiaǵa otyrǵyzamyz. Iaǵni, kletkalar zerthanalyq jaǵdaida suiyqtyqtyń ishinde ósedi. Bul aralyqta kartoptyń ósip jetilýine qajetti dárýmender men garmondardy arnaiy dozatorlar arqyly jiberemiz. Osylaisha úsh ailyq kútimnen keiin kartoptyń taza minitúinegin alýǵa bolady. Ádette kartopqa túrli virýstar men aýrýlar topyraq pen aýadan juǵyp, onyń ónimdiligin azaitady. Bizder tuqymdyq kartoptardy daiyndaǵanda taza jasýshasyn alyp, topyraqsyz ortada ósiremiz. Osylaisha virýsqa shaldyqpaǵan taza tuqymdyq kartop alamyz. Bizder ony minitúinekter dep ataimyz. Eger qarapaiym kartoptyń bir túineginen 8-10 túinek alsaq, bizdiń taza tuqymdyq minitúinekterden 80 túinek kartop alýǵa bolady. Osydan-aq taza tuqymnyń qanshalyqty ónimdi bolatynyn ańǵarý qiyn emes.
– Darhan myrza, sizderdiń taza tuqymdyq minitúinekterińiz qansha jylǵa deiin ónimdiligin saqtaidy?
– Taza tuqymdar jerge egilgennen keiin onyń ón-boiyna birtindep virýstar uia sala bastaidy. Biraq ortalyqtyń daiyndaǵan tuqymdyq kartoptary 6-7 jylǵa deiin ónimdiligin saqtaitynymen erekshelenedi. Bul tehnologiia damyǵan elderde keńinen qoldanylýda. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan da innovatsiialyq tehnologiialarǵa iek súiep, aýylsharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa kúsh salýy kerek. Bizdiń de sharýalarymyz jańa tehnologiianyń mánin túsinip, ózderine qajetti kartop sorttarynyń tuqymdaryn tazartyp alyp jatyr.
– Sonda aerofondy tehnologiiamen kartoptyń kez kelgen túriniń tuqymyn tazartyp bere ala ma?
– Árine. Qazaqstanda kartoptyń kóptegen túri ósedi. Bizder kartoptyń barlyq sortynyń tuqymyn tazartyp, sharýalardyń mol ónim alýyna múmkindik týǵyza alamyz. Óitkeni zerthanalyq jaǵdaida kez kelgen kartoptyń taza, virýspen zaqymdanbaǵan jasýshasyn alyp, sony ósirip beremiz ǵoi.
[caption id="attachment_30465" align="aligncenter" width="640"]
– Mundai tuqymdardan ósip shyqqan kartopty gendik modifikatsiialanǵan ónimderdiń qataryna jatqyzýǵa bola ma?
– Joq. Aerofondy tehnologiiamen kartoptyń tuqymyn gendik modifiktsiialanǵan ónimderdiń qataryna jatqyzýǵa bolmaidy. Buǵan úsh qainasa da sorpasy qosylmaidy. Bul – taza, tabiǵi ónim. Bizder kartoptyń jasýshasyna basqa bir zattyń jasýshasyn engizbeimiz. Bar bolǵany kartoptyń taza jasýshasyn alyp, ony taza ortada, taza qorektik zattardy berip ósiremiz. Bolǵan, bitkeni osy. Kerisinshe, bizdiń ónimderdi tabiǵi ónimderdiń qataryna jatqyzǵan jón shyǵar.
– Sizderge tuqymdyq kartoptaryn tazartyp berýge ótinish aityp jatqan sharýalar bar ma?
– Usynys aityp, áriptestik qarym-qatynas ornatqan sharýalar óte kóp. Ortalyq qyzmetkerleri olardyń tapsyrysyn oryndaý úshin kún-tún demei jumys istep jatyr. Ár aimaq kartoptyń túrli sorttaryn tutynady. Soǵan orai sharýalar usynys jasaidy. Eger olar dástúrli jolmen kartoptyq tuqymdaryn tazartatyn bolsa, olar 5 jyl ýaqytyn jumsaidy. Bul ýaqytta kartoptyń basqa túrine suranys artyp ketýi múmkin. Sondyqtan sharýalar bizdiń kómegimizge júginip jatqan jaiy bar. Aldaǵy ýaqytta bizder aerofondyq tehnologiiany iri sharýashylyqtarǵa satyp, qyzmet kórsetý aýqymymyzdy keńeitýdi kózdep otyrmyz. Óitkeni dál qazir ortalyqtyń búkil Qazaqstanǵa taza tuqymdyq kartop daiyndap beretin múmkindigi joq. Sondyqtan ózimiz oilap tapqan tehnologiiany Qazaqstanǵa keńinen taratýdy josparlap otyrmyz.
– Sizderdiń taza tuqymdyq kartoptaryńyzdy paidalanǵan sharýalar qansha ónim alatynyn aita ketseńiz?
– Uzaq jyl paidalanǵan kartoptan alynǵan tuqymdy bir gektar jerge ekseńiz, 15 tonnadan astam ónim alasyz. Al aerofondyq tehnologiiamen alynǵan minitúinektik tuqymdardy bir gektar jerge egip, 40 tonnaǵa deiin sapaly ónim alýǵa bolady. Osydan-aq taza tuqymdyq kartoptardyń sharýalar úshin qanshalyqty paidaly ekenin baiqaýǵa bolady. Elimizde kúzde kartoptyń baǵasy 30-40 teńgege deiin quldyrap ketedi. Óitkeni taza emes tuqymnan shyqqan kartoptar uzaq ýaqyt saqtaýǵa jaramaidy. Sodan keiin sharýalar olardy kúzde basym bóligin satyp jiberýge tyrysady. Nátijesinde kartoptyń quny elimizde qys pen kóktemde 150-160 teńgege deiin sharyqtaityny jasyryn emes. Sondai-aq, aerofondyq tehnologiiamen alynǵan tuqymnan ósip shyqqan kartop jaqsy saqtalatynymen erekshelenedi. Eger osy taza tuqymdy búkil el aýmaǵynda paidalanatyn bolsaq, kartop baǵasynyń sharyqtaýy men sharýalardyń shamadan tys eńbektenýinen qutylýǵa bolady.
– Darhan myrza, Qazaqstanǵa jyl saiyn qansha tonna kartop tuqymy qajet? Sizderdiń ortalyqtyń elimizge qajet tuqymdy daiyndap shyǵarýǵa múmkindigi bar ma?
– Bizdiń esebimizshe, elimizge jyl saiyn 400 myń tonnadan astam kartoptyń tuqymy qajet. «Ulttyq biotehnologiialyq ortalyǵy» jylyna 10 myń tonna taza tuqymdyq kartopty óńdeitin múmkindikke ie. Sondyqtan bizder aerofondy tehnologiiany elimizdegi fermerler arasynda taratyp, barlyq sharýa qojalyqtarynyń taza tuqymdyq kartopqa qoljetimdiligin arttyrý baǵytynda jumys istep jatyrmyz.
Suhbattasqan Nurlan Áýbákir.
