Álqissa.
Mýzyka, teatr jáne beineleý óneri nemese basqa da dástúrli óner túrleriniń paida bolý tarihymen salystyrǵanda adamzat kinony kesh oilap tapty. Árine, kino sintezdik óner bolǵasyn, onyń jaryqqa shyǵýyna belgili deńgeidegi ǵylymi-tehnikalyq alǵyshartar kerek boldy. Alaida bul arada bizdiń aitpaǵymyz bul emes. Paida bolý tarihyna bir ǵasyrdan endi ǵana asqan kino búgin de ónerdiń eń yqpaldy salasyna ainaldy.
Kinonyń ózge óner túrlerinen eń basty aiyrmashylyǵy – onyń óz boiyna birineshe ózge óner elementterin qatar syidyra alatyndyǵy edi. Ókinishke orai, búgingi kórkem kinodaǵy ózekti máselelerdiń biri onyń óz tabiǵatynan alshaqtaýy bolyp otyr. Anyǵyraq aitqanda, osy bir ǵajaiyp ónerdiń túp tamyry qaida jatqanyn, onyń paida bolýyna foto men sýret óneri tikelei yqpal etkenin esten shyǵaryp alyp jatamyz.
Biz nege Elzat Eskendirdiń debiýttyq filmi týraly áńgimeni áriden bastap otyrmyz. Sebebi, búgingi kinotaný ǵylymynda kinokartinadaǵy rejissýra uǵymy óte tereń zertteletin taqyryp. Meili, kórkem kino bolsyn, derekti filmder bolsyn, animatsiialyq kino bolsyn, film sapasyna birinshi jaýap beretin ólshem sol ekrandyq shyǵarmadaǵy rejisserlik sheshimder jiyntyǵy bolmaq. Ónertanymda «neni kórsetý mańyzdy, al ony qalai kórsetý odan da mańyzdy» deitin uǵym bar. Óner ataýlyǵa ortaq osy bir tirkester ekrandyq shyǵarmada rejisserge tike baǵyttalady.
Filmge oralaiyq. Oqiǵasyna uly jazýshy Oralhan Bókeidiń «Óliara» shyǵarmasy arqaý bolatyn qysqa metrli filmde nebary tórt keiipker bolady. Bulai bolýynyń sebebi de bar. Oqiǵa aýyldan moiny alys, álde bir taý etegindegi ońasha jalǵyz qystaýda órbidi. Filmge bildei bir povest arqaý boldy demeseń, asa kúrdeli siýjet tappaisyń. Bar bolǵany shopannyń qystaýyndaǵy bir táýlik ómiri ǵana. Ǵumyrynyń óri bitip, eńisi qalǵan qart qoishyny bárinen buryn mazalaityny aldyndaǵy bir otar qoiy men azyn-aýlaq iri-qarasynyń amandyǵy ǵana edi. Al aýyldan áldeneni syltaýratyp kelip turatyn elektrik jigittiń qoishynyń jastaý áielinen «dámesi» bar edi. Eń bastysy, osynaý oqshaý ómirge óziniń sábi júregimen kýá bolyp júrgen, janary suraqqa toly 12-13 jasar bala bar-tyn filmde.
Burynyraqta bir danyshpan kinorejisserdiń (atyn umytyp turmyn) aitqany bar eken, «rejisserdiń kim ekenin onyń alǵashqy filmindegi alǵashqy kadrynan-aq baiqaýǵa bolady» dep... Ekrandyq týyndydaǵy kelesi kórinis shopan úiiniń erteńgi tirshiligine aýysady. Taǵy da tartymdy kadrlyq kompozitsiiaǵa kýá bolamyz. Kino ónerinde kadr tereńdigi (glýbina kadra) deitin uǵym bar. Bul da óz kezeginde film avtorynyń sheshimimen bailanysty dúnie. Buny aityp otyrǵan sebebim, biz filmniń kezekti kadrynyń birinshi planynan shopan itin, ekinshi plannan óristep bara jatqan otardy kórsek, kadrdyń sonaý kóz jeter sońǵy planynan mototsikl mingen elektrikti baiqaimyz, iaǵni, kórsetiletin úsh nysandy Elzat jeke-jeke kórsetip jatpaidy, bárin bir kadrǵa epti jinaqtai biledi.
[caption id="attachment_21239" align="alignleft" width="449"]
Film rejissýrasyndaǵy eń aitýly kadr elektriktiń qoishy úiine kelgeninen bastap kórsetiletin bes minýttyq, úzdiksiz, ersili-qarsyly ponoramalyq kórinis edi. Atalǵan filmniń tórt keiipkeri tolyq qatysatyn osy bir stsena arqyly rejisser kóp dúnieni kórsete alǵan bolatyn. Bir yrǵaqty, baiaý kamera qozǵalysy men úzdiksiz oryn aýystyryp otyratyn akterlar arqyly kórermen, tipti, kadr ishindegi montaj bolyp jatqanyn baiqamai da qalýy múmkin. Sátti mizantsena eriksiz tań qaldyrady. Ekran aldynda otyrǵan bizdiń esimizge grýzinnyń ataqty rejisseri Otar Ioselianidiń filmderinde jii qoldanys tabatyn plan aýystyrý tásilderi men orystyń uly rejissery Andrei Tarkovskii qoldanatyn keibir qoltańbaly sheshimder túsedi. Árine, rejisser bul arada álemdik klassikaǵa názik silteme jasaidy, ony jalań kóshirmeidi.
Rejisser ár akterdiń ishki álemin, emotsiiasyn áreketter men detaldar arqyly beredi. Ádette keiipker álemin ashýdaǵy taptaýyryn bolǵan sózdiń, mýzykalyq sheshimderdiń rólinen sanaly túrde bas tarta otyryp, film avtory tamasha sheshimderge bara alǵan bolatyn. Elzat elektrik pen áieldiń arasyndaǵy jasyryn qatynasty berýde jaiýly turǵan ish kiimderdi paidalansa, filmdegi taǵy bir tamasha kadr retinde sheshesin qyzǵanǵan balanyń elektrikke qarsylyǵyn jýylǵan kirdiń sýyn qarsylasa syǵýy arqyly beredi. Árine, bala fizikalyq turǵyda anaý elektrikten álde qaida álsiz, biraq ol sheshesin qorǵaǵysy keledi. Bala obrazy de óz kezeginde sátti ashylǵanyn aitý kerek. Ádette sýretker úshin shyǵarmashylyqtaǵy eń bir qiyn tus – bala beinesin shynaiylyqpen bere alý. Kelesi bir kadrlarda bala erotikalyq sýretteri bar gazetti ońasha alyp shyǵyp, odan «lázzat» ala bastaidy, ári bul kórinis tikelei kórsetilmeidi... endi eseiip kele jatqan er balanyń bolmysyn ekranda budan da shynaiy qalai berýge bolmaq?
60-jyldary Frantsiiadan órleý alǵan álemdik kino tilindegi úlken ózgeris 90-jyldary qazaq «jańa tolqynynda» kórinis tapqan edi. Avtorlyq kinokontseptsiianyń basty sharttary: múmkindiginshe film stsenariii rejisserdiń óziniki bolýy nemese onyń qatysýymen jazylýy, tipti, óz ómirimen bailanysty bolýy quba-qup sanaldy. Taza kino tilin saqtaý maqsatynda múmkindiginshe kásibi akterlardan bas tartý nysaiy nemese akterlik oiynǵa «teatrlyq» reń bermeý, mýzykany az paidalaný qatarly erejeler boldy. Bul aitylǵandar kúni búginge deiin óner kinosyndaǵy, kino teoriiasy men synyndaǵy mańyzdy ólshemder qatarynda qarastyrylyp keledi. «Óliara» filminen bir jerde ǵana beriletin tereń mýzykalyq kompozitsiiany baiqaimyz. Kórermen sanasyndaǵy filmniń ózindik atmosferasynyń qalyptasýyna atalǵan mýzykalyq sheshim oń yqpal ete alary haq. Kásibi teatr akterlary qatysyp otyrsa da, teatrlyq elementterden múlde ada, shynaiy keiipker beinesi filmniń sátti shyǵýyna septesip turǵandai. Filmdegi operatorlyq talǵamnyń joǵarylyǵy da birden kózge shalynady.
Óliara qazaq uǵymyndaǵy ai arasy, belgili bir ýaqyt pen kezeńderdiń shekarasy ispettes maǵyna beredi. Jahandyq keńistikten qarar bolsaq, el retindegi búgingi bizdiń qoǵamymyz, sol qoǵamdy jasaýshy retindegi bizder de qazir óliara kezeńde turǵandaimyz.
Biz sóz etip otyrǵan qysqa ǵana «Óliara» kinotýyndysy dramatýrgiialyq, psihologiialyq, ekranizatsiialyq turǵyda áli de keń taldaýǵa turarlyq dúnie. Biz bul arada tek keibir rejisserlik sheshimderge ǵana toqtalyp óttik.
Qurmetti oqyrman, Abaidyń shyn ónerdiń tili týraly aitqan myna óleń joldarymen sózimizdiń sirgesin jiǵymyz keledi:
Ótkirdiń júzi,
Kesteniń bizi,
Órnegin sendei sala amas.
Bilgenge marjan,
Bilmeske arzan,
Nadandar báhra ala almas...
Á. Janbolat, kinotanýshy
