Aita ketelik, Amerika Qazaqstannan AQSh áskerilerine kómektesken aýǵandardy ýaqytsha ornalastyrýdy suraǵan edi. Aq úi Amerika áskerin Aýǵanstannan shyǵarǵannan keiin Taliban amerikakalyq áskerilerge qol ushyn bergen aýǵandardy jazalaidy dep qaýiptenedi.
Bul týraly Aq úidegi derekkózderine siltep Bloomberg saity jazǵan bolatyn.
…
“Aýǵandar jaily keńestik ideologiia sanamyzǵa sińirip tastaǵan teris túsinik bar. Negizinde, bul ult biz oilaǵannan áldeqaida talantty, batysshyl, demokratiialyq qundylyqtarǵa bizge qaraǵanda bir taban jaqyn el”, – deidi tarihshy Názira Nurtazina.
Aýǵandar? Olar NASA-da jumys isteidi
Ǵalym osy oraida aýǵan halqyna qatysty bizge beimálim derekterdi alǵa tartqan eken.
“Aýǵandar ǵaryshqa bizden buryn (Toqtar Áýbákirov, red.) ushty. Aýǵanstannyń tuńǵysh ǵaryshkeri Ahad Momand birneshe tildi jetik meńgergen, qazir Almaniiada turady. Ǵylymmen ainalysady.
NASA qatarynda aýǵan jerinen shyqqan ondaǵan ǵalym ter tógip júr. Nobel syilyǵynyń laýreattary arasynda da aýǵan ultynyń ókilder bar (al qazaq arasynan mundai mártebege ie bolǵan ázirge eshkim shyǵa qoiǵan joq), – deidi ǵalym.
Aǵylshyn tilin meńgerý deńgeiinde aýǵandar Qazaqstannan oq boiy ozyp ketken.
Ǵalym dereginshe, bul kórsetkish boiynsha Aýǵanstan álem reitinginde 43-inshi orynda tur. Al bizdiń el osy tizimge engen 100 eldiń ishinde 92-shi orynda ǵana.
“Aýǵandardyń taǵdyry aýyr bolǵanman, qabilet-qarymy jaǵynan eshkimnen kemdigi joq”, – deidi sarapshy.
Orystanǵan Qazaqstan, batystanǵan Aýǵanstan
Qazaqstan álem aldynda orysshyl, reseishil el. Máskeýdiń aitqanyn eki etpeitin adal odaqtas. Aýǵanstan bizge qaraǵanda áldeqaida batysshyl, demokratiialyq qundylyqtardy úrke qaramaityn ozyq oily el.
Sói degen tarihshy batystanǵan Aýǵanstan men orystanǵan Qazaqstan arasynda parallel júrgizgen eken.
“19-shy ǵasyrda Batys jihankezderi Orta Aziiaǵa sapar shekti. Sol kezdiń ózinde orys ideologiiasymen ýlanǵan Orta Aziia úshin Batystan kelgen saiahatshylar qubyjyq sekildi kórinetin. Olar bul arada uzaq aialdaǵysy kelmeitin, sebebi otarshyldyq qamytyn kigen aimaqtyń atmosferasy óte aýyr edi. Sheteldikterdi ái-sháiǵa qaramai jazaǵa tartyp, basyn shapqan kezder de bolǵan.
Orta Aziiany kesip ótip, Aýǵanstanǵa jetkende eńseńdi basyp turatyn otarshyldyq ezgisi birden seiiletin. Ol tusta aýǵan ulty Ulybritaniia yqpalynda bolǵan edi. Erkin ómir surip, eýropalanǵan olar Batystyń mýzykasyn tyńdap, jaima-shýaq ómir keship jatty. Iá, Aýǵanstannyń ótken tarihy osyndai edi”, – deidi tarihshy.
…
Názira Nurtazina aýǵan ultynyń rýhani dúnietanymyna da egjei-tegjeili toqtalǵan eken. Aitýynsha, aýǵannyń dini ideologtary Islam dinin reformalaýǵa kóp kúsh salǵan.
Sonyń biri - Said Jamal Ál-Aýǵani
“Ál-Aýǵani? Ol Eýroislam, djadidizm kontseptsiiasyn qalyptastyrǵan iri qairatker. Birneshe tildi erkin meńgergen, óz zamanynyń zańǵar tulǵalarynyń biri retinde tarihta qaldy. Parijde ómir súrdi. Qazaq, tatar, ózbek intelektýaldary Ál-Aýǵanidi biraýyzdan moiyndady. Tipti uly Abaidyń ózi Ál-Aýǵanidiń bilimi men tanymyna tańǵalyp, ony ustaz dep ulyqtaǵan degen derekter kezdesedi.
Aýǵan oishyldary Islamdy zamanǵa sai jańǵyrtýdy kózdedi.
Pákistannyń rýhani kósemi, reformator Muhammed Lahoridiń bir eńbeginde “Aýhanstan Orta Aziianyń mistikalyq ortalyǵy, rýhani dińgegi. Aýǵanstan órkendese Orta Aziianyń da baǵy ashylady” deýi tegin emes”, – deidi tarihshy.
...
Keńestik ideologiia qazaqtyń tabiǵatyn buzǵan. Tóńiregine jaýlyqpen qarap, “adam adamǵa qasqyr” degen túsinikti sanasyna sińdirgen. Orystan ozyq ult joq dep “tárbielep”, ózgelerine óshtikpen qaraýdy úiretip tastaǵan.
Sói degen Názira Nurtazina Qyzyl imperiianyń teperishine tózbei jer aýdarǵan ata-babamyzdyń qily-qily taǵdyryna toqtalypty.
“Sovettiń zeńbiregi pen pýlemetinen bas saýǵalaýǵa májbúr bolǵan ata-babamyzdy Aýǵan ulty baýyryna basyp, panasyna alǵan edi. Bógdesimei, bótensimei bir úzim nanyn úzip bergenin qalaisha umyttyq?! Sol tustary Aýǵan men Qytai biligi shekarany tars jaýyp tastap, keýdemizden keri iterse qaiter edik? Mln-ǵa jýyq qazaq qyzyl qyrǵynnyń qurbany bolar edi”, – deidi tarihshy.
Beloe solntse pýstyni...
Ǵalym elimizdegi qos tildi aýditoriiany orysshyl, reseishil kózqarastan arylýǵa shaqyryp otyr. Namazdy Reseige qarap oqyǵandy doǵaratyn kez keldi degen ustanymda.
Ksenofobiia, rasizm - qazaqtyń tabiǵatyna jat, kommýnizm ideologiiasy bir kezdegi tekti ulttyń sanasyna kúshtep, zorlap sińdirgen qaýipti sindrom.
Al Aýǵanstan tanym-túsinigi turǵysynan teriskeidegi kórshimizge qaraǵanda áldeqaida saýatty, órkenietti el.
“Amerikamen áriptesken eshbir el jaman bolǵan joq. Amerikanyń qundylyqtaryn qabyldaýǵa ázir memleket damýdyń dańǵyl jolyna túsedi.
Aýǵanstannan kelgen stýdentterge sabaq beremin. Tárbieli, mádenietti, oi-óresi joǵary jastar. Iá, olar tereń oida júredi. Kózderinde muń bar. Týǵan jerindegi tragediiany toqtatýǵa bar kúshin sarp etýge ázir”, – deidi ol.
Pýtinge keregi ne?
Keńestik ideologiia men búgingi Pýtin propagandasy úshin qazaqtardyń aýǵandardan, qytailardan, arabtardan aýasha júrgeni tiimdi. Orystyń arasynda keń taraǵan evreiler, chýkchalar, aýǵandarǵa qatysty anaiy ázilderdiń astarynda maqsatty túrdegi kemsitý, qor sanaý piǵyly jatyr.
“90 jyldarǵa deiin Ortalyq arnadaǵy diktorlardyń barlyǵy jiren shashty, kók kózdi qyz-jigitter edi. Sovet kinosyndaǵy júrekjutqan batyrlardyń barlyǵy slavian ultynan boldy.
Al musylmandy zorlyqshyl, qylmysker, qaraqshy retinde kórsetti. Bir ǵana “Beloe solntse pýstyni” filmindegi Abdýllanyń obrazyn alyńyz. Munyń bári propaganda!
70 jylǵa sozylǵan aqparattyq úgit-nasihattyń kesirinen biz tóńiregimizge óshpendilikpen qaraityn jaǵdaiǵa jettik. Ózge din men órkeniet ókilderin qabyldaǵymyz kelmeitin minez qalyptasty. Biz ideologiia qurbanymyz”, – deidi tarihshy.
Sóziniń toq eterinde, Názira Nurtazina qazaqtyń toleranttyǵy osyndaida kórinýi kerektigin aityp, atajurtynda qýǵyn-súrginge ushyraǵan aýǵandardy keýdeden keri itermeýge shaqyrdy.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
