Meiirimdilikti boiyna sińirgen bala keshirimdi bolady
– Ókinishke qarai, bizdiń qazirgi qoǵam Abaidyń «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa» degen óleńindegidei bolyp tur. Biz qansonarda ómir súrip jatyrmyz. Qundylyqtardyń shatasqan zamany. «Qaisysy durys, qaisysy burys» degen suraqqa ata-ana da, muǵalim de, qoǵam da ań-tań.
Siz aitqan jaǵdaidy men de kórdim, júrek aýyrtatyn jait. Degenmen, ustaz qalai da meiirimdi bola bilýi kerek. Al bala bul nársege nege bardy, bul – ata-ananyń quzyryndaǵy, jaýapkershiligindegi másele. Árine, emotsiiaǵa berilip, balaǵa qol kóterýi ustazdyń óz mártebesine sai áreket jasamaǵanyn kórsetedi. Balany jeke shaqyryp alyp, bólek sóilesýi kerek edi. Bul jerde ustazdyń sol sáttegi áreketin qoldamaimyn.
Jan-janýarda «qutyrma» degen aýrý bar. Odan tek óltirip, kómip qana qutylasyz. Sebebi virýs siiaqty qalǵanyna juǵady. Ókinishke qarai, qoǵamda jastar arasynda «qutyrma» aýrýy paida boldy. Onyń aldyn alý úshin vaktsinalaý kerek. Ol úshin siz ben biz, ata-ana, muǵalim, memleket qolǵa almasa, osyndai ár oqiǵaǵa beijai qarasaq, indet retinde jaiyla beredi. Oǵan toqtaý bola qoimaidy.
Sondyqtan vaktsinanyń ishinde ata-babamyzdyń, ulylarymyzdyń ósieti bolýy kerek. Bul otbasy – oshaq qasynan tabylady. Eger bala otbasynda meiirim kórip óspese, durys emes. Biz otbasyndaǵy kikiljińdi, qoǵamdaǵy qatygezdikti keshirim jáne meiirimdilikpen ǵana joia alamyz.
Meiirimdilikti boiyna sińirgen bala keshirimdi bolady. Bul jerde ustaz da, bala da meiirim kórmegen bop tur.
Ustaz mártebesin ósiretin de, óshiretin de – ata-ana
– Qazaqta «Jaqsy áiel erdiń basyn tórge súireidi» degen maqal bar. Sol siiaqty «Jaqsy ata-ana ustazdyń basyn tórge súireidi» deýge bolady. Ustazdyń mártebesin ósiretin de, óshiretin de – ata-ana. Muny aksioma retinde qabyldaý kerek. Ókinishke qarai, mektepke ata-ana «Ne úshin», «Nege» degen suraqpen barady.
Shyn máninde, «balamyzǵa, mektepke ne istei alamyz» degen saýalǵa jaýap izdeýimiz kerek. Balaǵa esikten kirmei jatyp «Mektepte ne boldy. Ustazyń ne dedi» degen arandatýshy suraq qoisaq, «Masha men aiýdyń» kúnin keshemiz. Óitkeni osy mýltfilmnen nár alǵan bala ótirik jylap, ótirik kúle salady. Al bala kózdi ashyp-jumǵansha ósip ketedi. Muny ata-ana da baiqamai qalady. Ustaz, qoǵam, ata-baba qundylyǵy týraly úide áńgime bolmaǵan soń ol balaǵa ókpeleýdiń qajeti joq.
Kezinde bizdi de muǵalim uratyn, ursatyn, zekitin. Biraq áke-sheshemiz qatelik jasaǵan ózimizdi kinálap, ekpinimizdi basatyn. Keide ata-ana bala-shaǵasyna Alladan da asa meiirimdi bolyp ketedi. Sonyń zardabyn qoǵamnan, ortadan, ustazdan, ainaladaǵy dostarynan da kórip kelemiz. Ainalyp kelgende, bul másele dastarqan basyndaǵy sharýa.
Muǵalimdi de aqtap jatqam joq. Muǵalimniń de túr-túri bar. Indet kezinde toi toilap júrip, onlain sabaq bergenderdi kórdim. Ustazdyq – jaýapkershilik qyzmet. Ol kúlimsirei almasa, meiirimdi bolmasa, onda diplomyn qaitaryp bere salsyn. Al keshegi Ahmettiń izgiligin balalardyń boiyna sińiretin adam bolsańyz, aldymen rýhyńyzdy túzeýge tiissiz. Keibir oqiǵa bilimdi, rýhty ustaz úshin ótkinshi jańbyr bolýy kerek. Ótkinshi jańbyrdyń artynan kún shyǵady ǵoi. Biraq biz sol jańbyrdyń astynda qalyp ketip jatyrmyz.
Bári otbasy – oshaq qasyndaǵy tárbiege kelip tireledi.
Japyraqqa qurt tússe, kózge kórinedi. Oǵan dárisin seýip, emdeýdiń áreketin jasaisyz. Al dert tamyrǵa ketse, óte qiyn. Bul tuqymdy qaidan alǵanyńyzǵa bailanysty. Ata-ana balany bergen mektebine, ustazyna, ortasyna, dostaryna mán berip, zerdelemese bolmaidy.
Ata-ana tańerteńnen keshke deiin jumys istep, tapqan dúnieni balanyń ústinen tókse de, tamyrǵa enip ketken dertti ýaqytynda qaramasa qansha «vaktsina» salsa da kesh.
Al bala mektepke barǵan boida japyraǵyna túsken virýsty baiqasańyz, emdeýge múmkindik bar. Tamyrǵa kirgen nárse qiylady. Baqsha iesiniń mindeti – almaǵa qurt túsirmeý. Onyń tehnologiiasy kóp. Kúnine on bes, jiyrma minýt balamen sóilesip, dáripteseńiz, qurt túsirmeisiz.
Anadan – qasiet, ákeden – ósiet. Sondyqtan rýh kóterilmei, eshteńe bolmaidy. Sezimdi qiialǵa emes, qiialdy armanǵa, armandy amalǵa ainaldyrýymyz kerek. Ár ata-ana balasyn tulǵa retinde qalyptastyrýǵa amal jasaýy qajet. Amal – dastarqan basynda ósek emes, ósietke toly «vaktsina» bolǵany durys.
Balany «aýtsorsingke» berip qoidyq
– Qazaq – óte tolerantty halyq. Osynshama ultty baýyryna basyp, bir-biriniń shekesinen shertpei, beibit zamanda ómir súrip jatyrmyz. Bul – bir. Ekinshi – «qazaqpyn» dep keýdeni ura berýdiń qajeti joq. Ózimizdi órkenietke jeteleýimiz kerek. AQSh «Marstan qashan úi salamyz?» dep jatqanda biz áli attyń ústinde kókpar shaýyp júrmiz. Nemese usaq-túiek máseleni sóz etip, jeńe almai kelemiz. Eger júieli jumys júrgizilse, budan baiaǵyda ótip ketken bolar edik. Bul jerde ata-ananyń ishki dúniesin syrtqa shyǵarmaiynsha, «ol ne qajet etip otyr», «qoǵamda nege osyndai kikiljiń kóp» degen saýalǵa memlekettik organdar, uiymdar bas qatyrýy kerek.
Qumyraǵa gúl ekseńiz, úidiń sánin keltiredi, hosh iisi kóńildi kóteredi. Qaramasań, ol da óledi. Tropikalyq elde qysy-jazy gúldenip turady. Bizdiń qazirgi is-áreketimiz qumyraǵa otyrǵyzǵan gúl sekildi. Urpaq, el, jer degende qysy-jazy ósip turatyn tropikalyq gúlderdi egýimiz kerek. Bul qoǵamnyń, tabiǵattyń jańbyrymen ósip turady.
Bar nárseni materiiaǵa tirep qoidyq. Úkimetke ilip qoidyq, balany «aýtsorsingke» berip qoidyq. Bul jerde «aýtsorsing» dep balabaqsha men mekteptegi ustazdardy aityp otyrmyz. Ókinishke qarai, ata-ana búkil jaýapkershilikti mekteptegi muǵalimge artyp qoiady.
Qazaqtyń qundylyqtaryna qazaqtyń ózi senip, súiý kerek. Ony jariia qylýdyń qajeti joq, tek is-áreketińmen, bolmysyńmen ózge ult arasynda aitsańyz, eshkim aqymaq emes. Sizge qarap boi túzeidi, syilaidy. Al siz «Nege qazaqsha sóilemeisiń?» deseńiz, durys emes. Syndy jónimen ait. «Syn kótermei hakim bolmas, shyn kógermei halqyńa jaqyn bolmas» degen jaqsy sózim bar. Syndy basqadan emes, ózińnen izde! Talai azamattar syrtta tildiń, jerdiń, eldiń áńgimesin aitady, al aralasyp, otbasyna barsań, shúldirlesip otyrady.
«Teksiz bolyp shý kótergenshe, tekti bolyp tý kóter» der edim. Myna qarańǵy qoǵam úshin isińdi iste. Biz ózimizge ádil bolǵanda til, din, rýh máselesi de sheshiledi. Ózine ádil bolmaǵan adam ortasynda týralyǵyn aita almaidy.
Az da bolsa, ózime ádilettiligim bar, az da bolsa qoǵamǵa paidam tisinshi dep 61 adamnan turatyn, 18 filialy bar qoǵamdyq birlestikti qarjylandyryp, únimdi qataitaiyn dedim. Ádil bolǵan adam týralyǵyn aitady. Týralyq pen ádildikti aitqan adam ǵana talap etedi.
Qansonardaǵy búrkitshi álsiz bolyp tur
– Qansonardaǵy qoǵamda biz búrkitshini daiyndaýymyz kerek. Búrkitshi – ata-ana. Taýdan tasqa sekirgen túlkini aýlaý kerek. Túlki – qoǵamdy ainalyp júr. Bul nebir aǵymdar, ideologiia. Búrkitshi álsiz bolyp tur. Ony daiyndaý – siz ben bizdiń, qoǵam men memlekettiń quzyryndaǵy dúnie. Qazaqtyń qundylyǵyna, otbasynyń jáne ata-ananyń jaýapkershiligine qaishy nárse istesek, qoi men dońyzdy shatastyrǵan bolamyz. Ekeýin shatastyrýdyń qajeti joq. Qazaqqa, qoǵamǵa ǵasyrlar boiy aitylyp kelgen nárse kóp. Sony júrekpen oqyp, kóńilge toqi alsańyz, adaspaisyz. Biz júrekpen emes, kózben oqimyz.
Birde Máshhúr Júsip babamyz týǵan-týystyń úiinde Arqanyń qysyn sóz etkende «Nege bizde mal qyryla beredi?» deidi. Sonda janyndaǵylar «Qudaidyń isi ǵoi» depti. «Jaman qudaishyl keledi». Sol sary aiazda torǵai da ushyp júrdi, ólgen joq. Qoian da yrshyp júrdi, ólgen joq. Nege bizdiń mal qyrylady?» degen eken.
Sol siiaqty bar nárseni júieli istesek, sýitsid nege toqtamaidy? Demek, másele ózimizde. Nege jetim-jesir kóp? Tastandy sábi sany nege azaimai tur? Kókek-analar nege kóp? Muny Qudaidyń isi, ómirdiń zańdylyǵy dei almaisyz. Kórshi elge qarasańyz, tórt qubylasy túgel. Óitkeni júieli túrde balalaryna vaktsinasyn berip, aramshóbin julyp jatyr.
Ómirge kelgen bala – topyraq. Oǵan qansha qunar berseń sonshalyqty ósedi.
Aǵash ustasynyń kim bolýy mańyzdy emes. Onyń istegen dombyrasyn aǵashynyń sapasyna, daýysynyń jaqsy shyǵýyna qarap baǵalaimyz. Biraq usta ony qandai quralmen istedi, onda sharýamyz joq. Sol sekildi ata-ana, memleket, qoǵam, muǵalim – aǵash ustasy. Dombyranyń áýeni qaida ketip jatyr, mine, soǵan qaraýymyz kerek. Ókinishke qarai, qulaǵy buralyp, basqasha shyńǵyrǵan daýys shyǵýda. Sodan keiin de sýitsid deregi kóbeiip ketti.
Sonyń ornyna kúmbirlegen daýys áýelep, ár qazaqtyń júregine jetse, bul – ata-ananyń da, bizdiń de jemisimiz. Biz ózegimizge oralmaiynsha, bul nárse toqtamaidy. Ózegimiz – vaktsinanyń ishine ata-babanyń ulaǵatty, nasihatty sózderin sińirip, urpaqqa dozasyna sai berý.
Másele – nátijege emes, maqsatqa jumys isteý. Bizdiń maqsat – bolashaq urpaqty keleńsiz oqiǵadan arashalap alý. Biz búgin istegen nárseden qumyraǵa otyrǵyzylǵan gúl siiaqty nátije kútemiz.
Maqsatqa qarai júrsek, nátijeniń ózi keledi. Sondyqtan maqsatqa sai júieli jumys isteýimiz kerek. Vaktsinany balaǵa retimen, jónimen bersek, bala da solai qalyptasady.
Qazaqty qurtatyn – kórealmaýshylyq
– Qariia asharshylyq kezinde óler aldynda balasymen sóilesipti. «Balam, asharshylyqta ashtyqpen ólip baramyz. Al toqshylyqta asharshylyqpen óletin kún keledi» depti. Biz osyny kórip jatyrmyz. Adamnyń qalaýynda shek joq. «Kedei – bai, bai Qudai bolsam» deidi. Ata-babamyz kóship-qonyp júrip, bizge osynshama mura qaldyrsa, al otyryqshy bolǵan qazaq jańa tehnologiianyń arqasynda kóp nárse isteýimiz kerek. Júrekti jibitetin – qanaǵatshyldyq, qatyratyn – kórealmaýshylyq. Kúnshildik, baqtalastyq túbimizge jetedi. Biz bireý úshin qýana bilýimiz qajet. Ata-babamyz asharshylyqtan da aman qalyp, qazaqtyń týyn osy kúnge ákelgen bolsa, bizge ne joryq? Erteńin oilamaǵan, josparlamaǵan erden, tipti elden de eshteńe shyqpaidy. Ózińe, balańa ne deisiń, másele – sonda.
Ázirlegen Aiaýlym ShAIMARDAN
