Sol saparda bizge joldas bolǵan shopyr jigit «Shymkenttikter bizge jyly lep alyp keldi» -degen-di. Suradyq.
Sóitsek, kúngeiden kóship barǵandarǵa qarap jergilikti jurt tútinin túzý ushyra bastapty.
Qora-jaiyn qymtap, egin egip, baý-baqsha salyp, tirshiligine óń kirgizgen. Óitkeni, ońtústikten barǵandar kez kelgen sharýany shyr ainaldyrady. Kásiptiń kózin taýyp, mal baǵyp, jer emip, eńbektiń igiligin kórip jatqandardyń kóbi – solar. Eńbek etýdiń, qazaqylyqtyń úlgisin kórsetkender de kúngeiden kelgen aǵaiyndar.
Sol sapardyń áserinen aryla almai júrgende túriskeidi qazaqylandyrýǵa aianbai atsalysyp, Túrkistan oblysyndaǵy aǵaiyndy Soltústik Qazaqstan oblysyna kóshirýmen ainalysyp júrgen naǵyz eńbekqor janmen tildesýdiń reti tústi.
Nurjamal Tambetovanyń negizgi qyzmeti – SQO-nyń eńbek baǵdarlamasy boiynsha jumyspen qamtý ortalyǵynyń bas mamany. Áńgime-suhbatymyz bylai bastaldy.
-Nurjamal hanym, kúngeidiń 40 gradýs ystyǵynan Arqanyń 40 gradýs aiazyna qalai bardyńyz?
-Saryarqaǵa keletinderdiń kóbi suraqty osydan bastaidy. Bul qate. Saryarqa túgili, Iakýtiiada da adamdar ómir súredi. Men 2015 jyly Shymkentten keldim. Qazyǵurt degen aýdannyń týmasymen. Jambyl Qapparov mektep-internatynda orys synyptaryna tárbieshi bolyp jumys istegenmin. Onyń aldynda Shymkent ýniversitetinde meńgerýshi boldym. Ártúrli jumys istedim.
-Kóshý ideiasy qalai týdy? Sodan bastasańyz.
-Bir kúni telearnadan «Soltústik Qazaqstan oblysyna qazaqtardy kóshirip jatyr» – degen jańalyqty kózim shalyp qaldy. «Ońtústik Qazaqstan» gazetinen de oqydym sondai aqparatty.
Sodan bastap quiysqanym kóterilip alǵany. Qalai kóshý kerek? Kimmen habarlasamyn, kimnen suraimyn dep izdene bastadym. Aýdandardyń birine qońyraý shaldym. Olar bir telefon nomer berdi. Habarlastym.
Sóitsem, álgi kisim Maǵjan Jumabaev aýdanynyń ákimi bolyp shyqty. Áńgimelestik. Ákim: «Orysshaǵa qalaisyz?» - dep surady. Orys mektebinde, orys synyptaryna qazaq tilinen 10 jyldai sabaq bergenim bar ǵoi.
- Bir adamdai sóileimin - dedim.
-Onda bolady eken - dedi.
-Ony ne úshin suradyńyz? – dedim.
-Bul jaqta orys kóp. Qazaqtar da oryssha sóileidi. Ózińizge ózińiz myqty bolmasańyz, munda qiyn – dep kúldi.
Keiin bildim, ákimniń ózi Túrkistan oblysynyń týmasy, onyń ishinde Qazyǵurttyń Jańabazar degen jeriniń jigiti eken. Almatyda oqyp, sonda ósipti. Meni óziniń orynbasaryna tapsyrdy.
Sóitip, az ýaqytta daiyndaldyq da kóship kettik. Joldasymdy kóndirý qiyn boldy. Maǵan «Memleket bul baǵdarlamany ne úshin shyǵaryp jatyr?» degen oi qyzyq boldy basynda.
Sóitip, dám tartqan jer – Soltústik Qazaqstan oblysynyń Maǵjan Jumabaev aýdany, Býlaev qalasy bolyp shyqty.
-Osy ýaqytqa deiin jalpy teriskeige qansha qazaq qonys aýdardy?
-Men bul jumysqa aýysqaly úsh ai ǵana boldy. Oǵan deiin, birinshi, ekinshi jyldary mektepte boldym ǵoi.
Osy úsh aidyń ishinde men osy kóshi-qon salasyn zerttei bastadym.
Biylǵy jylǵy berilgen tapsyrma aýdanymyzǵa 61 otbasyn kóshirip ákelip, ornalastyrý eken. Tamyzdyń basynda osy jumysqa turdym. Ol kezde bar bolǵany jiyrma otbasy ǵana kelipti. Onyń jartysy jalǵyzbastylar. Birden jumysqa kirisip kettim.
Úsh aidyń ishinde jospardaǵy 41 otbasyn túgeldei kóshirip ákeldik. Onyń syrtynda taǵy úsh otbasyn ákeldik. 65 otbasy boldy uzyn sany.
Buǵan deiin jalpy bizdiń aýdanǵa 2015 jyly 3 otbasy, 2016-da 10 otbasy, 2017-de 23 otbasy, 2018-de 49, biyldyqqa ilgeride aitqandai 65 otbasy kóship kelip ornalasty.
-Keri kóshkender bar ma?
-Jersinbei kóshti dep aita almaimyn. Biraq qaitadan aýylyna qaityp ketkender bar. Olardyń áýel bastaǵy oiy men jospary durys bolmaǵan. Kóbi bankke qaryzǵa batyp, sodan qutylý úshin osy jaqqa qonys aýdarady. Olarǵa memleket aqsha beredi.
Analar sol aqshamen qaryz-quryzynan qutylyp, bir jyldai osy jaqta turady da, keler jyly jersinbedik dep ketip qalady. Jersinbei, qinalyp, jumys tappai, ash-jalańash qalyp kóship ketken eshkim joq.
Qazir men úgit-nasihat jumysyn júrgizgende birden aitamyn: «Qaryz-quryzyńnan qutylý úshin kóshemin deseń, meni áýre qylma! Ol jaqta da ómir súrý qiyn. Biraq júregiń qalap tursa, barǵyń kelse, shyn táýekel etseń bar. Al olai bolmasa, aqshadan dámetpe» -dep aitamyn.
Diplomy joq, naqty mamandyq almaǵandarǵa da bul jaqtan jumys taýyp bere alamyn. Osy jaqtaǵy kýrstarǵa oqytamyz.
Traktorshy, aspazshy, shashtaraz degen siiaqty kásiptik bilim beremiz. Tipti «Jumys kerek emes. Men mal baǵamyn» degenderge ákim tikelei ózi buiryq shyǵarady. Jer beredi, mal alatyn kredit beredi.
-Mysaly, men kóship bardym deiik. Maǵan ne beresizder? Ret-retimen túsindirińizshi.
-Birinshi kezekte, biz sizdiń qolyńyzdaǵy diplomyńyz bolsa, jumys taýyp beremiz. Sodan keiin, barlyq qujattaryńyzdy qabyldap, sýbsidiiaǵa ótkizemiz.
Eki túrli sýbsidiia beriledi. Bireýi - kóship kelgenińiz úshin ár adamǵa 88 375 teńge naq aqsha. Bul qaitarymsyz aqsha.
Ekinshi – bir jylǵa tóleitin páteraqy beriledi. Aýyldy jerde bir adamǵa 454 500 teńge, eki adamnan tórt adamǵa deiin 554 500 teńge beriledi. Qalaly jerde budan kópteý beriledi. Biraq bul aqsha olardyń páterine jetedi nemese jetpeidi dep aita almaimyn. Óitkeni, bireý jaǵdaiy jaqsy páterde nemese úide turǵysy keledi. Bireýi arzanyn izdeidi degendei ǵoi.
-Kóship barǵan otbasylarda sheshimin tappai otyrǵan qandai qiyndyq bar?
-Qazirgi kúni bizde bala baqshaǵa ornalastyrý qiyn bolyp tur. Óitkeni, mundaǵy bala baqshalarda oryn joq. Kóship kelip jatqandardyń kóbi balaly-shaǵaly otbasylar ǵoi. Bala baqsha salatyn kásipker de tappaisyz. «Memleket jáne kásipker» degen baǵdarlama bar. Sol baǵdarlamamen jeke menshik bala baqsha salatyn adam tappai otyrmyz.
Adam tapsaq, sanitarlyq epidemiia degen «robottar» jumys isteitin bir mekeme bar. Olar «Anaýy joq, mynaýy joq» dep ruqsat bermeidi. Qysqasy, bir-birine kereǵarlyq basym.
-Al mektep jaǵynan qiyndyq joq pa? Jalpy, teriskeide qazaq mektebi bar ma?
-Máseleniń úlkeni osy mekteptiń jetispeýshiliginde bolyp tur.
Mysaly, Maǵjan Jumabaev aýdany boiynsha jalpy sany 43 mektep bar. Onyń ekeýi ǵana qazaq mektebi. Bireýi osy aýdan ortalyǵy Býlaev qalasynda. Qaladaǵy jalǵyz qazaq mektebi sol. Onyń internatyna kóship kelgenderdiń balalary syimaidy. Óitkeni, onda bar bolǵany 25 oryn ǵana.
Biylǵy kóship kelgenderdiń kóbi mektep jaǵynan qatty qinaldy. Ekinshi qazaq mektebi Maǵjannyń kindik qany tamǵan Sarytomar aýylynda. Odan bólek, aýdan boiynsha 8 aralas mektep bar. Biraq aralas mektep degen aty ǵana. Olardyń da orysshasy basym.
Jalpy, teriskeidegi eń úlken másele – oqýshy sanynyń azdyǵy. Biz bir mektepte 100 bala bolsa, soǵan júregimiz jarylyp turyp qýanamyz!
Bir synypqa 3 bala kelse, sol mektepke bir synyp ashylady. Men jumys istegen mektepte 89 oqýshy boldy. Al olarǵa 42 muǵalim sabaq berdi.
-Bul memleketke qyp-qyzyl shyǵyn emes pe? Birneshe mektepti qosyp, nege bir mektepke qysqartpasqa?
-Bul jaqtaǵy aýyldardyń arasy qashyq. Ýspenskii, Aqqaiyń degen siiaqty aýyldyq okrýgter bar. Olarǵa qaraityn aýyldardyń arasy 60-80 shaqyrym. Qys pen kóktemde aýyldan attap basý qiyn. Aýyl arasyndaǵy joldardy jóndep, mektepterdi bir-birine qosyp, sanyn azaitýǵa bolar edi. Burynǵy ákim sol máseleni kótergen.
Onyń maqsaty – memleketke túsetin aýyrtpalyqty azaitý bolatyn. Qysta qar kúreitin traktor shyǵaryp, aýyldardaǵy mektepterdi bir-birine qosaiyq degen usynysy bolǵan. «Memleketten bólingen aqshany aýdannyń ózine jumsaiyq» - dep júrýshi edi.
Maǵjan Jumabaev aýdanyna bala baqsha, oqýshylar saraiy kerek. Aqshany soǵan jumsaiyq degen. Osyndai jaqsy bastama kótergen ákimdi bir-aq sátte ornynan alyp tastady.
Mektep máselesi degennen shyǵady, qazaq mektebin ashýǵa úles qosyp otyrǵan ońtústikter bar. Ońtústikten kelgen birneshe otbasy ózderiniń bes balasynyń ústine, taǵy 5 ne 8 bala asyrap alyp, qazaq mektebin ashýǵa muryndyq boldy. Sóitip, Aqqaiyń men Sulýshoq aýylynan eki mektep ashyldy. Sulýshoqta 9 bala qalǵan eken, qazir kóship barǵandardyń esebinen mektepte 49 bala oqyp jatyr...
Osy arada mynany aita keteiin.
Bes balaly otbasy balalaryn qysqy maýsymǵa daiyndaýda azdaǵan qiyndyq kezdesedi. Óitkeni qazir balalardyń kiimi óte qymbat. Onyń ústine, 5 balany jalǵyz ailyqpen asyraý aqylǵa qonymsyz. Sondyqtan, memleket osy jaǵyna kóńil bólse deimin.
Odan bólek, memleket kóship kelýshilerge turaqty ailyǵy bar jumys qana berip qoimai, mal sharýashylyǵymen, eginshilikpen, qus ósirýmen ainalysýǵa zańnyń belin basyp turyp kóbirek múmkindik berý kerek. Sonda ǵana teriskeige kóshetinder kóbeiedi.
-Jalpy, qandai mamandar kóship kelýde? Aralarynda ákim nemese direktor bolyp jatqandar bar ma?
-Muǵalimder, dárigerler kóship keldi. Bárine aýyldyq eldimekenderden jumys taýyp berip, sol jaqtarǵa ornalastyrdyq.
Basqa oblystarda ákim bolǵandar, direktor bolyp jatqandar bar eken. Máselen, ShQO men Pavlodar oblysy týraly estigem.
Kerekýde aýdan ákimi, mektep direktory, onyń orynbasary, mádeniet úiiniń direktory, aýyl ákimi bolǵandar kóp.
Maǵjan Jumabaev aýdanyna oqý bitirgen, diplomy bar azamattar kóship kelýge daiyn. Bolashaqta bizden de direktorlar shyǵady.
Meniń osy jaqqa kóship kelýdegi eń basty maqsatymnyń biri – teriskeidegi siresken seńdi buzý, qazaqylandyrý edi. Soǵan jetpei tynbaimyn.
Qazirgi ákimim Qairat Omarov ta kúngeiden barǵan aǵaiynǵa degen kózqarasy jaqsy. Osyndai azamattar barda bizden de direktorlar shyǵady.
Teriskeide kelgeli bul jaqta naýryz qazaqsha ótetin boldy. Qazaqy reń ákeldik. Aqqaiyńdaǵy orystar shymkenttikterdiń baýyrmashyldyǵyna qatty riza bolyp, júrgen jerlerinde aityp otyrady.
-Qudalasyp jatqan joqsyzdar ma?
-Balalarymyz áli jas (kúldi). Bul jaqtaǵy taǵy bir másele: jergilikti jigitter ózderinen 5-7 jas úlken qyzdarmen úilenip jatady. Surap bilsem, qyz az deidi. Ózge ulttan áiel alǵysy kelmeidi.
Almaty men Shymkent jaqta qazaqtyń qanshama qarakóz qyzdary jigit tappai júr? Solar osynda kelse ǵoi dep oilap qoiamyn keide.
Baǵdarlama da jyldan jylǵa tolyǵyp jatyr. Biz kelgende kóship kelgeniń úshin ǵana sýbsidiia alatynsyń. Qazir páterge de tólenedi.
Ońtústikten negizinen Túrkistan oblysy men Jambyl oblysynan ǵana kóship kelýde. Qyzylorda oblysy tipti bilmeidi eken bul baǵdarlamany.
Túrkistan oblysynyń Saryaǵash pen Keles aýdanynan kóship kelip jatqandar kóp. Bári jersinip, osy jaqqa úirenisip ketti.
Biyl Ordabasy aýdanynan 6 otbasy keldi aramyzǵa. Jetisai jaqtan da bir jigitter kelip, kórip ketti.
Qudai qalasa, kóktemde Maqtaraldan kósh aǵylady dep kútip otyrmyz. Biyldan bastap memleketten aqsha bólinip jatyr. Úi salynyp jatyr. Osylai jalǵasa berse, kóshimiz áli-aq kólikti bolady.
-Teriskeige barǵysy keletinder egin egip, malmen ainalysqysy keledi ǵoi. Ondai eńbekqorlarǵa qandai igilik qarastyrylǵan?
-Mal baǵýmen, eginshilikpen ainalysqysy keletinderge jer beriledi. Jer bolǵanda da birden 5 gektar bólinip beriledi.
Al eginshilikpen turaqty ainalysamyn degenderge 180 gektar bólinip beriledi. Odan azy joq. Ol úshin sol jaqqa turaqty kóship baryp, sonda turyp, sol jaqtyń adamy bolýyńyz kerek. Baryp-kelip isteimin degen pysyqailyq júrmeidi.
Jalpy, jumyspen qamtý baǵdarlamasynda 200 myń teńgeden bastap 5 milllion teńgege deiin alýǵa, jumys bastaýǵa bolady. Kásip ashamyn degenderge jol ashyq. Jumyspen qamtý ortalyǵyna baryp biznes planyńyzdy ótkizesiz. Sodan keiin aqsha bólinedi.
Bul baǵdarlamamen oralmandar da barýǵa bolady. Keler jyly SQO-ǵa kóship baratyn qazaqtarǵa aýyl sharýashylyǵyn, mal sharýashylyǵyn kórkeitýge 15 mlrd teńge bólinedi degendi estip jatyrmyz.
«Eshkimdi alalamai, sol aqshany kásiptenemin degenderge sýbsidiia, grant, kredit retinde bólip beresińder» - depti. Qudai qalasa, bári jaqsy bolady dep oilaimyn.
Jalpy, soltústikke kóshý baǵdarlamasynyń negizgi maqsaty – jeńildik berý emes, múmkindik berý. Osyny jurt bilýi, túsinýi kerek.
-Áńgimeńizge raqmet!
Caýaldasqan Jaras KEMELJAN
REDAKTsIIaDAN:
Soltústikke qonys aýdarǵysy keletin aǵaiyn Nurjamal Tambetovanyń telefonyna habarlasyp, aqparat alýyńyzǵa bolady. Bailanys nómiri: 8 (778) 882 36 43
