Qarjy piramidasyna qatysýshylardyń kóbisiniń sózi bir: «Densaýlyǵym men aqshamnan aiyryldym. Tez jáne kóp aqsha tabamyn degen úmitpen sheteldik kompaniialardyń birine bar qarjymdy saldym. Biraq aqyrynda ainalamnyń bárine qaryz bolyp qaldym», «Men táýekelge baratynymdy bildim, biraq aqshamdy alyp kete alamyn dep oiladym», «Basqalardyń tez arada baiyp jatqanyna qatty qyzyqtym, meniń de baiyp ketkim keldi...» Táýekelderdiń bar ekenin bile tura, adamdar áli kúnge deiin eńbekpen, mańdai terimen qinalyp tapqan aqshalaryn qarjy piramidalaryna oilanbai salyp jatyr. Nege?
Jalpy, qarjy piramidasynyń anyqtamasy qandai? Piramidanyń birinshi qatysýshylarynyń tabysy keiingi investorlardyń qarajaty esebinen tólenetin alaiaqtyq júieniń bir túri. Qarjy piramidasynyń negizin salýshylar investorlarǵa uzaq ýaqyt boiy saqtalýy múmkin emes joǵary tabysqa ýáde beredi. Bul rette piramidanyń barlyq qatysýshylary aldyndaǵy mindettemelerin óteý múmkin emes ekeni anyq. Ashyq aqparat kózderine súiensek, bul piramidany oilap tapqan – italiandyq-amerikandyq Charlz Pontsi. Ol investorlarǵa poshta markalary boiynsha alypsatarlyq arqyly tabys ósetinine ýáde berip, biznes ashqan.
Endi qazirgi ahýaldy zerdelep kórsek, qarjy piramidasyna qatysýshylardyń biriniń ótkeninen habardarmyz. Ol elimizdegi shaǵyn qalalardyń birinde týǵan, ósken, er jetken. Jumys izdep elordaǵa kelgen ol aldymen jaldamaly páter taýyp, eńbek ete bastaidy. Ata-anasyn osynda kóshirip alýdy da armandaityn. Biraq jaldamaly jumys pen tolyq emes jumys kúni oǵan qysqa merzimde qalaǵan nársesine qol jetkizýge múmkindik bermedi.
«Men kóp jumys istedim, biraq meniń tabysym áli úi satyp alýǵa da jetpeitin. Al jas kezińde báriniń birden bola qalǵanyn qalaisyń: páter, jańa kólik jáne dostarmen kafege barý, qydyrý... Birde áriptesim meni boljanǵan investitsiialyq kompaniiaǵa qarjy salýǵa kóndirdi. Shyndyǵynda, bul kádimgi qarjylyq piramida bolyp shyqty. Men barlyq táýekelderdi túsindim, biraq onyń jaqsy jáne jaman jaqtaryn ólshep kórgennen keiin men bar aqshamdy salýǵa sheshim qabyldadym», - dedi er adam.
Astana turǵynynyń aitýynsha, ol bir jyldyń ishinde jaqsy tabys tapqan. Salonnan eski kóligin krossoverge aýystyrady, qymbat kiim dúkenderi men meiramhanalardy aralaýǵa shamasy jetedi. Ómirindegi ózgeristerdi kórgen onyń dostary men týystary da qarjy piramidasyna aqsha salýdy uiǵarǵan.
«Aqshanyń dámin sezingendikten, men odan da kóp paida tapqym keldi. Qolma-qol aqsha jinadym, sonymen qatar ata-anamnan jalǵyz baspanalarynyń kepiline nesie alýdy ótindim. Ol jaqtan kelgen barlyq qarajatty qarjy piramidasyna saldym. Bul aqshany ainaldyrýǵa tolyqtai sengen bolatynmyn. Bar armanym – liýks turǵyn úi kesheninen úsh bólmeli páter satyp alý edi. Biraq bir aptadan keiin men kompaniianyń qyzmetin qysqartqanyn bildim. Iaǵni, nesie aqshasyn shyǵaryp úlgermei jatyp piramida qulap qaldy. Sonyń saldarynan biraz qaryzǵa da batyp qalǵanmyn. Sonymen qatar keibir dostarym men týystarym da nesie surap, aqsha salyp úlgergen-di, olar maǵan telefon soǵyp, aqshalaryn qaitarýdy talap ete bastady», - dep bólisti qarjy piramidasynyń qurbany.
Nesieleriniń bir bóligin jabý úshin ol kóligin satady. Endi qazir bankterdiń paiyzyn tóleý úshin úsh jumys isteidi. Bankke kepilge qoiǵan ata-anasynyń páterine alańdaǵandyqtan, er adamnyń densaýlyǵynda qiyn problemalar týyndai bastady. Óziniń aitýynsha, qarjylyq piramidaǵa investitsiia salý kazinoda oinaǵanmen teń: sáttilik nemese joq. Ol ózin baqytsyz dep sanaidy.
Nelikten adamdar qarjylyq piramidalardyń qaqpanyna túsedi? Sarapshylardyń pikirimen sanasyp kórsek, Andrei Chebotarevtiń aitýynsha, aldymen ol jerge kim jáne ne úshin aqsha salyp jatqanyn anyqtaý kerek.
«Birinshi sanattaǵy adamdar bul piramida ekenin bile tura investitsiia salady. Biraq olar aqshany quldyramai turyp alýǵa úmittenedi. Al shemanyń absýrdtylyǵy - ol shynymen de jumys isteidi, biraq basynda ǵana. Iaǵni, solarǵa tólemder buiyrady. Buryn kelgender piramidanyń ósýine bailanysty paidaǵa keneledi. Piramida jańa qarajat ákelmei ósýin toqtatqanda, ol qulaidy. Sondyqtan kóptegen adamdar ony shyǵaryp alýǵa ýaqyt tabamyn degen úmitpen aqsha salady. Biraq bul – óte qaýipti investitsiia túri, buǵan tolyq senimdimin.
Ekinshi tiptegi adamdar – tez baiyp ketkisi keletinder. Meniń jeke pikirimshe, bul tiptegi adamdar piramidalyq shemany tańdaýdan góri banktik depozitti tańdaýda uqyptylyq tanytady. Iaǵni, 15 paiyzdyq tabys úshin olar bank menedjerine senimdilik pen kepildikter týraly kóptegen suraqtar qoiýǵa daiyn. Biraq olar 200-400 paiyz paida ýáde etkende nege ekeni belgisiz, senedi», - deidi maman.
Qarjy sarapshysynyń sózine qaraǵanda, mundai paidany qor naryǵynda jáne kriptovaliýta naryǵynda shynymen tabýǵa bolady.
«Mynany túsinip alý kerek, kiristilik neǵurlym joǵary bolsa, táýekel soǵurlym joǵary bolady. Eger kiristilik júzdegen paiyzben ólshense, onda siz bárin joǵaltyp, áli de qaryz bolyp qalý qaýpi bar. Oǵan qosa, bul kazino emes. Aktsiia naryǵy tájiribe men bilimdi talap etedi. Sonymen qatar men osyndai jolmen investitsiia sala alatyn kóptegen adamdardy bilemin, óitkeni olardyń tájiribesi men bilimi bar. Biraq sonymen birge olardyń portfoliosynyń ortasha tabystylyǵy áli de sonshalyqty joǵary emes», - dedi Andrei Chebotarev.
Psiholog Olga Solonenko bolsa, áleýmettik infantilizmnen zardap shegetin jáne kóbinese ózin idealdandyratyn adamdar qarjylyq piramidalardyń qaqpanyna jii túsedi dep sanaidy.
«Mundai adamdardyń psihologiialyq ereksheligi birneshe qasietterden turady. Bul senim, táýekelshil jáne áleýmettik infantilizm, iaǵni óziniń jáne otbasynyń aldyndaǵy materialdyq jaýapkershiliktiń tómen deńgeiin bildiredi. Mundai adamdar ózderiniń problemalarymen betpe-bet kelgen kezde syni baǵalaýdy qoldanbaidy. Baiýdyń ózindik fantaziiasyna kirip ketken. Olardyń ózine degen syndarly kózqarasy damymaǵan. Olar ózin, jolyn, tabysqa qalai jetýge bolatyny týraly jalǵan ideialardy sińirip alǵan. Olar az shyǵynmen tez nátijege jetýdi qalaidy. Iaǵni, bai bolý úshin eń az kúsh-qýatyn jumsaýǵa ázir», – dep túsindirdi maman.
Psiholog Mariia Arapova qarjylyq piramidalarǵa qatysýshylardyń kópshiliginiń bastarynda qolaisyz ómirlik stsenarii bolýy múmkin degen paiymda.
«Erik Bernniń qaǵidasyna sáikes, ómirlik stsenariilerdiń úsh sipattamasy bar bar: jeńimpaz, jeńimpaz emes jáne jeńilgen. Al jeńilgen stsenariii bar adamdar kóbinese ómirde kónetin nemese jeńiletin jaǵdailardy tańdaidy. Mysaly, bala kezinde ata-anasy «jetistikke jete almaisyń» dep aitqan balalar eseigende jeńilmeitindikterin dáleldeý úshin bárin jasai alady. Nemese adamnyń teoriialyq oilaýy bolmasa, ol da qarjylyq qiyn jaǵdaiǵa túsedi. Ádette bul mektepte bilim almaǵan adamdar tobynan bolýy múmkin. Sonymen qatar úzdik oqityndar da bar, mysaly, baǵa qýyp, aqparattyń maǵynasyn túsinbei, jai ǵana qiyndyqqa tap bolyp qaldy», - dep qorytyndylady sarapshy.
Qarjy piramidasyna qalai túspeýge bolady? Qarjy taldaýshysy Andrei Chebotarev qarjylyq piramida bar ekenin túsinýge bolatyn úsh negizgi belgini atady.
«Birinshiden, bul litsenziianyń bolýy. Sizdiń aqshańyzdy tartatyn kompaniianyń litsenziiasy bolýy kerek. Eger ol bolmasa, bul onyń alaiaq ekeni týraly oilaýǵa úlken múmkindik. Litsenziiany árqashan qaita tekserý kerek. Dál osy qaǵazdy shyǵarǵan qarjy retteýshisiniń veb-saityna úńilińiz, fotosýretterge, skrinshottarǵa senbeńiz. Saitqa kirip, teksergenińiz durys. Eger kompaniia investitsiialyq kompaniia bolsa, onda litsenziia arnaiy qarajat tartýǵa arnalǵan bolýy tiis.
Ekinshiden, eger kompaniia sizge saýda-sattyqqa, qor naryǵyna, aktsiialarǵa, obligatsiialarǵa, altynǵa, kriptovaliýtalarǵa – kez kelgen nársege qatysty quraldarda tabystylyqqa kepildik berse, onda ol anyq alaiaqtar. Bul naryqta kepildikter joq jáne eshqashan bolmaidy. Naryq 500 paiyzǵa kóterilýi nemese quldyraýy múmkin jáne eshkim sizge turaqty paida kepildigin bere almaidy.
Úshinshiden, eger olar sizdiń investitsiiańyzdy kartadaǵy úshinshi tulǵalarǵa nesieleýdi surasa, basyńyzdy ala qashyńyz. Mysaly, basqa banktegi jeke shotqa aýdarym jasaýdy usynýy múmkin. Investitsiialyq kompaniia sizden eshqashan qolma-qol aqsha nemese kripto alyp kelýińizdi suramaidy. Olar sizge óz shottaryn ashady, sonda siz ózińiz aqsha aýdarasyz. Aitpaqshy, kriptomen bul qyzyq, óitkeni ol tek alaiaqtardy qorǵaidy. Olar kript berý arqyly sizge aqsha ustatpaidy. Al Qazaqstan Respýblikasynyń zańy boiynsha kript tólem quraly bolyp tabylmaidy. Sondyqtan olarǵa siz ózińizden aqsha urlaǵanyn da dáleldei almaisyz», - dedi qarjy sarapshysy.
Qarjy monitoringi agenttigi kompaniiada qarjylyq piramida belgilerin tekserýge kómektesetin Telegram botyn ázirlegen. Onda kirý arqyly kez kelgen kompaniianyń qujattaryn tekserýge bolady.
«Paidalanýshy tek kompaniianyń veb-saityna, uiymyna, Instagram paraqshasyna, VKontakte tobyna nemese Telegram arnasyna silteme engizýi kerek. Eger kompaniiada qarjylyq piramida belgileri bolsa jáne bul silteme kiberqadaǵalaý júiesi arqyly buǵattalǵan bolsa, paidalanýshyǵa bul týraly dereý habarlanady Al eger kompaniia investitsiialyq naryqtyń adal sýbektisi bolsa, tiisti jaýap taldaýdan keiin jiberiledi. Sonymen qatar, sizge tabys usynatyn kompaniiany BSN arqyly tekserýge bolady. Telegram messendjerindegi bir akkaýnttan kúnine 5-ten kóp emes suranys jiberýge bolady», - dep habarlady Qarjylyq moitoring agenttiginiń baspasóz qyzmeti.
Psihologiialyq turǵydan alǵanda, qarjylyq piramidaǵa túsip qalmaý úshin sarapshylar ómir saltyńyzdy ózgertýge, kóp adam jinalatyn is-sharalarǵa barýdy toqtatýǵa keńes beredi.
«Eger siz osyndai kúmándi kompaniialarǵa investitsiia salýǵa nietińiz bar ekenin sezseńiz, onda sizdi sol jerge shaqyratyndarmen aralasýdy toqtatyńyz. Basqalar týraly beinelerdi kórýdi toqtatý úshin barlyq áleýmettik jelilerdi joiyńyz. Basqa adamdardyń ómirine qyzyǵýǵa da jol bermeńiz. Eger adam bir ret osyndai jaǵdaiǵa tap bolsa, onda ol neni túzetý kerektigin oilaýy kerek. Múmkin sizge tilderdi úirenip, shahmat oinap, sýret salyp, keibir ǵylymdardy meńgerý kerek shyǵar», - dep qosty psiholog Mariia Arapova.
Qarjylyq monitoring agenttiginiń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, 2022 jyly 29 qarjy piramidasy joiylǵan. Jábirlenýshilerge 8,3 milliard teńge shyǵyn óteldi. 15 is boiynsha úkim shyǵarylyp, 23 adam sottaldy.
«Azamattardyń alaiaqtyq shemalarǵa tartylýynyń aldyn alý úshin olardyń qyzmetin jarnamalaityn 13 myń internet-siltemeler men akkaýnttar buǵattaldy. Qazirdiń ózinde tartylǵan azamattarǵa 19 myń eskertý habarlamasy jiberildi, bul 15 myń azamattyń finpiramidalyq shottarǵa jazylýdan bas tartýyna yqpal etti», - dep habarlaidy vedomstvo.
https://dalanews.kz/sadak/89326-turkiiadagy-prezidenttik-saylau-zheng
https://dalanews.kz/news/89318-almatyda-65-myngnan-astam-bala-tegin-uyir
https://dalanews.kz/del-qazir/89338-barlyq-is-aynalyp-kelip-aliiaga-tirele
