– Arai aldymen óziń jaily bilgimiz keledi?
– Qytaidyń Altai aimaǵynda ómirge keldik. 1990 jylǵymyn. Ásili, sekseninshi jyldyń aiaǵynda týǵam, biraq tizimdelip bolǵansha, 90-shy jyl da taqap qalǵan ǵoi (kúlip). Ákem Aidarhan Qabdolla Qytaidaǵy ataqty palýan. Úide 4 balamyz. Kenjesimin. Bala kezde ákemniń izin qýyp, biraz ýaqyt kúrespen ainalystym. 2004 jyly Astanadaǵy Qajymuqan atyndaǵy sport internatynda mashyqtandyq. Biraq, kólik oqiǵasyna ushyraǵannan keiin, kúresti tastaýǵa týra keldi. Sodan beri ánge degen yqylasym aýyp, birjolata mýzykaǵa kettim. Bul salaǵa keshigińkirep kelgen adammyn.
Án aitqandy bala kezden unatatynmyn. Biraq, muny kásip qylam dep oilamaǵam. Alǵashqy armanym, árine, palýan bolýy edi. Óitkeni, ákemizge qarap óstik qoi. Al ákemizdiń kezinde «esik ashylǵan» joq. Qytai – jabyq memleket. Ákemiz eldiń óz ishinde tanymal bolǵanmen, syrtqy jarystarǵa shyǵa almady. Menen palýan shyǵarý o kisiniń de armany bolatyn.
Álgi oqiǵadan keiin kúresten qol úzdim. Qaiǵyryp, birtúrli kóńilim qulazyp júrdi. Armanymnan alystap kettim. Sondai kóńilsiz kúnderdi mýzyka jazady ǵoi. Án – emshi. Óstip júrgende, aiaqastynan mýzykamen aýyryp qaldym.
– Alǵashqysy American Idol (Amerika sholpany) atty AQSh-taǵy iri jobanyń Qytaidaǵy nusqasy. Shinese idol dep atalady. Osy baiqaýǵa qatystyq. Nátijesinde 6 úzdik ánshiniń qataryna kirdim.
Qytaida halyq kóp qoi. Irikteý aldymen jergilikti jerlerde júrdi. Iri qalalarda ótken irikteýge 10 myńnan (!) astam adamnan qatysty. Konkýrs eń sońynda Shanhaida ótti. Aldymen Pekindegi irikteýden óttim (ózim osy qalada oqimyn). Shanhaiǵa barlyǵy 125 adamdy tańdap aldy. Keiin bulardyń arasynan 70 ánshini súzip aldy. Budan 40, odan 20, odan keiin 12 ánshi qaldyq. Osy 12 ánshiniń ishindegi altaýymyz aqtyq synǵa shyqtyq. Jarys jarty jylǵa sozyldy.
Aqtyq synda «Sonaý alys jailaýda» dep atalatyn qazaqtyń ánin oryndadym. Bul ánniń qytaisha nusqasy bar. Halyq kádimgidei jaqsy kóredi. Altaidaǵy el Aqsaiǵa aýa kóshkende, osy kóshti bastap shyqqan batyr súigen jarynan kóz jazyp, taba almai qalady. Aqsaida, negizinen, dúngender qonys tepken. Qazir munda qazaq aýdany bar. Mine, solar shyǵarǵan án.
Bul án búkil Qytaiǵa tanymal. Sodan soń ózimniń «Dos» degen ánimdi oryndadym. Qazaqsha-qytaisha aralas. Qaiyrmasy: «Umytpaspyn aitqan sózińdi, úmitke toly sol bir kózińdi». Osy eki shýmaǵy qazaqsha aitylady. Bul án hitke ainaldy. Qazir tyńdarmandarym, qytai bolsa da, tili kelmese de osy eki aýyz qazaqsha sózdi jatqa biledi. Osy eki shýmaq arqyly qazaǵymdy álemge tanyttym dep oilaimyn. Jyraqta júrgennen keiin, oraiy kelse, qazaq ánin qytai tyńdarmanynyń sanasyna sińdirýge tyrysamyn.
– Bul da ázir Eýropada tanymal konkýrs. Rising star dep atalady. Pekinde ótti. Oǵan da qatystyq.
Óz basym «Aziia daýysyn» kóp kórgenmin. Ásirese, 90-shy jyldary baiqaý qatysýshylary oryndaǵan ánder tamasha bolatyn. Onyń ishinde qazaqtyń ataqty palýany Qajymuqannyń týǵan nemeresi, sazger Baqytjan Qajymuqanovtyń «Tańǵy jas» dep atalatyn ánin tańdap aldym. Melodiiasy, maqamy da eskirmegen tamasha týyndy. Biraq, qazir umyt qaldy.
Osy ándi oryndadym. Qytailar bir aýyz sózin túsingen joq. Biraq, erekshe baǵalady. Al qazylar alqasy bul ánniń 20 jyl buryn jazylǵan án ekenine sengen joq. Baiqaýdan 5-shi oryn aldym.
Qazaqta sol kezdiń ózinde estrada, bylaisha aitqanda, pop-miýzik bolǵan. Men munymen maqtanamyn. «Aziia daýsynyń» arhivin qaita ashý kerek.
– Qytai tyńdarmanynyń talaby, talǵamy qandai ózi?
–Tyńdarmannyń ándi qabyldaýynyń ózi belgili bir eldiń tabiǵatyna, halqynyń bolmys-bitimine, turmysyna tikelei bailanysty. Qytaida sońǵy jyldary shoý-biznes qatty damydy. Sosyn osy shoý-bizneske baǵa beretin, túrli baiqaýlarda ádilqazy bolatyn adamdardyń da deńgeii ósti. Olar seniń kózińe, kóńiline qaramaidy. Árqashan ádil baǵasyn beredi.
– Aldaǵy joba-josparlaryń jaiynda bilgimiz keledi?
– Maqsatym – albom shyǵarý. Biraz ánniń basy quralǵan siiaqty. Jaqsy án jazsam, birden qazaq tyńdarmanymen bólisemin. Óitkeni, aldyńǵy kezekte solar úshin jazamyn. Iá, Qytaidaǵy biraz baiqaýǵa qatystym. Biraq, Qazaqstannan shaqyrtý tússe, búgin-aq kelýge ázirmin. Shetelde júrip qazaqtyń atyn tanytýdy ózime mindet sanaimyn.
– Tyńdarman retinde qai qazaq ánshisiniń shyǵarmashylyǵy unaidy?
– Batyrhan Shúkenovtyń ánderin erekshe jaqsy kóremin. Roza Rymbaevanyń 30 jyl buryn jazylǵan ánderi áli kúnge deiin júregimdi terbeidi. Ilgeride «Aziia daýysyn» jii tamashaladym dedim ǵoi. Sol kezgi qazaq mýzykasy dúniejúzimen deńgeiles edi. Mysalǵa, «Roksonaki» degen top boldy. Qazaqsha rok aitty. «Sóilep qal, sóile tilim, arys keldi» dep ándetetin. Osy toptyń «Til» dep atalatyn plastinkasy bar. Tapsańyz, tyńdaýǵa turarlyq dúnie. Qydyráli Bolmanov oryndaǵan «Súgirdiń áni» de saqtaýly. Sol kezgi ánge degen talap, talǵam joǵary edi. Ideia, oi bar bolatyn. Biraq, aspap, tehnika nashar boldy.
Qytai ánshileri, shoý-biznes juldyzdary tabysyn kontsert arqyly tabady. Toidan tabys tabý degen túsinik joq demeimin, biraq joǵarǵy dárejedegi, tanymal ánshiler toiǵa barmaidy. Mańailamaidy da. Bilsem, bizde kerisinshe. Kimniń aty tanymal, ánderi eldiń aýzynda júrse, endeshe, onyń baǵasy da toimen ólshenedi. Eń qymbat degenim ǵoi. Onyń ústine Qytaida jan sany kóp. Bizben salystyrýǵa kelmeidi. Qazaq ánshisi Almatydaǵy alańdy tolyq toltyrý úshin qazaq estradasynyń ózi bir tildi bolýy kerek. Tunyq qazaqtar taza qazaqsha tyńdaidy
– Al qazir she?
– Bizde shoý-biznesi áli qalyptasqan joq. Toi biznes bar. Toida adamnyń kóńilin kóteretin, arqasyn terletip biletetin ánder shyrqalady. Negizinen, adamdardy sharshatpaityn ánder. Toida, meili, ol jylaýyq án bolsyn, ózińniń júregińnen shyqqan, orystar aitatyndai «idealnyi» ándi oryndai almaisyń. Bul durys nemese burys dep aita almaimyn. Ásilinde, toi-biznes shoý-biznestiń bir salasy ǵana. Solai bolýy kerek edi.
Qytaida halyq kóp qoi. Irikteý aldymen jergilikti jerlerde júrdi. Iri qalalarda ótken irikteýge 10 myńnan (!) astam adamnan qatysty. Konkýrs eń sońynda Shanhaida ótti. Aldymen Pekindegi irikteýden óttim (ózim osy qalada oqimyn). Shanhaiǵa barlyǵy 125 adamdy tańdap aldy. Keiin bulardyń arasynan 70 ánshini súzip aldy. Budan 40, odan 20, odan keiin 12 ánshi qaldyq. Osy 12 ánshiniń ishindegi altaýymyz aqtyq synǵa shyqtyq. Jarys jarty jylǵa sozyldy.
– Qytai ánshileri de toidan tapqan tabyspen kún kóre me?
– Biz ózge tildiń bárin bilemiz...
– Ózge tildi bilý óner, negizi. Biraq, óz tilińdi, dilińdi, qanyńdy umytý degendi bildirmeidi. Biz bóten elde óstik, erjettik. Tildi umytqan joqpyz.
Qazaqstanǵa alǵash 2004 jyly keldim. Ótirikshi bolmaiyn, biraq, ol kezgi Astana 90 paiyzǵa oryssha sóileitin. Ol kezde balamyz. 14-15 jastamyn. Qazaqsha sóilesem, el birtúrli qaraidy. Keibireýler, tipti, renjidi. Ýaqyt óte kele qazaqsha sóileýge uialatyn jaǵdaiǵa jettim. Dúkenge barǵanda qaradai qysylamyn. Alatyn zatymdy aita almai, eń aiaǵy nusqap kórsetip, «anaý bir, mynaý bir zat» dep áýrege túsetinmin. Oryssha bilmeimin, óitkeni. Múldem bilmeimin. Shynymdy aitaiyn, sol kezde ishtei qatty qapalandym. Óz jerimde júrip mylqaýǵa ainalǵanym qalai? Táýelsiz el degendegi túri osy ma? Ol kezde Altaida qazaq ashqan dúkenge baryp, qazaqsha sóilep taýar alamyz. Keibir qytaidyń ózi qazaqsha sóileidi. Sóileidi degenim óz aldyna, qazaqshaǵa sýdai, maqal-máteldep ketedi.
Sodan 10 jyl ótkesin Astanaǵa qaita oraldym. Qýanyp qaldym. Qazaqsha sóileitinder kóbeiipti. Bir ashanada otyrdyq. Kóbi qazaqsha sóilep otyr. Arqam keńip qaldy. Ózgeris bar eken. Burynǵydan kóp jaqsy. Sosyn orystar da basylǵan siiaqty. Qazaqsha sóileitinderdi kezdestirdim. Bul da bolsa jaqsylyq. Tipti, jaqsy bolsa eken... Qytaida solai. Qytaisha sóilemeseń, qytaisha uqpasań, jumysqa alynbaisyń, ómir súre almaisyń. Bizde sondai kúnge jetsek dep armandaimyn.
– Rahmet!
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
https://youtu.be/-_Jl_7fjCps
