Alaida keiingi «ashyq saiasat» reformasy arqyly Qytaida shetel ádebieti úshin esikter aiqara ashyla bastady. Batysta baiaǵydan tanymal Djois, Kamiý, Sartr, Hemingýei, Kafka, Markes, Kýnderra, Tomas Mann, Romen Rollan, Bekket, Andre Jid, Rob-Griie t.b. jazýshylardyń shyǵarmalarynyń tárjimalary jariialanyp, olar qytai avtorlarynyń ózine qyzyǵýshylyǵyn oiatyp, tereń áserler qaldyrdy. Tutastai onjyldyq aǵymynda (80-90 jyldary) Qytai jazýshylary qaptap ketken shetel ádebietine qumartyp, alǵashynda sanasyp, aqyr aiaǵynda ózderi batys avtorlaryna elikteý arqyly shyǵarmashylyq jasap jatyrǵanyn sezinbedi. Dál sol ýaqytta qytai ádebieti ózderine taǵylǵan «saiasat qolshoqparlary» degen tańbany ózinen julyp tastap, belgili bir túrde ishki jáne shyǵarmashylyq erkindikti izdep tapty.
Qytaidaǵy kórkemónerdi túbegeili ózgertýdi talap etkenderdiń, iaki ózderi týraly 1985 jyldary jańǵyryq týdyryp, gúldenýi 1987-1988- jyldary bolǵan ádebi aǵymnyń alǵashqy tobynyń paida bolýy da shetel ádebietimen tikelei bailanysty. Aǵymnyń negizin balalyq jáne jastyq shaǵy «mádeniet tóńkerisi» kezeńine, al alǵashqy shyǵarmashylyq qadamdary batys ádebietine asa bir qyzyǵýshylyq dáýirine tap kelgen jas jazýshylar qurady. Kórkemónerdi túbegeili ózgertýdi talap etken jazýshylardyń ataqtylarynyń biri Mo Ian (shyn aty Gýan Moe) edi. Zamanaýi qytai avtorlarynyń saýsaqpen sanarlyǵy ǵana óz týyndylarynyń Mo Ian sekildi óz Otanynda ǵana emes, shet elderde de tanymaldylyqqa ie ekendigimen maqtanýy múmkin.
Dese de, Mo Ian óz shyǵarmashylyq jolynyń alǵashynda, óz týyndylaryna úlken yqpal etken Ýiliam Folkner men Gabriel Garsia Markeske soqtyqpaǵanda, mundai tabysqa qol jetkizýi múmkin emes te edi. Synshylardy qoia turǵanda, avtordyń ózi de, quramyndaǵy Gogol, Svift, Rable, Borhes, Patrik Ýait bar álem ádebieti klassikteriniń óz shyǵarmashylyǵyna tigizgen yqpaldary týraly atap ótse de, Mo Ian eshbir avtobiografiialyq esseleri men suhbattarynda atalmysh eki jazýshynyń esimin qaldyrmai jii aityp otyrdy. Oqyrmanǵa kóldeneń tartyp otyrǵan osynaý dúniemizde dál sol Folknerdiń Mo Ian shyǵarmalaryna qatysy týraly tolyǵyraq aitpaqpyz.
[caption id="attachment_31908" align="alignright" width="274"]
Qytaidyń Shandýn aimaǵyna qarasty Gaomi óńirindegi qystaqtyń saban shatyrly lashyǵynda dúniege kelgen Mo Iandy týyp-ósken ortasy tipten bólek Missisipi shtatyndaǵy aǵylshyn egistik ieleriniń urpaǵy Ýiliam Folknermen salystyratyny qyzyǵýshylyq týdyrmai qoimaidy. Deiturǵanmen, óner deitinimizdiń ózi – osy. Adamzattyń shyǵarmashylyq ańdaýy men ishki áleminiń túsinigi meken men ýaqyttyń birligin qajet etpeidi. Adamdardyń sezimderiniń eń joǵarǵy qabatqa jetýi – násilderdiń mádenieti men óneriniń ózara almasýyna ákeledi. Óner, sózsiz, adamnyń týyndysy. Meili, ol qytai ádebieti, meili, batys ádebietinde bolsa da, adam jasaǵan kórkem beineler qashan da shyn ómirdiń týra jáne janama sýretteri.
Mo Ian men Ýiliam Folknerdiń shyǵarmashylyq joldarynda uqsas tustar kóp. Sonymen qatar, bul jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyn «erte kezeń» (izdenis kezeńi) jáne «ádebi kózqaras kezeńi» dep ekige bólýge bolady. Tipti, Mo Iannyń erte kezeń shyǵarmashylyǵy buldyr, anyq emes. Avtordyń erterektegi jazbalarynan ózin izdeýi, ózindik jazý máneri men ádebi tilin izdeýi, keiingi jazýshylyq sheberlikke alyp shyǵatyn baǵytyn izdeýi baiqalady. Mo Ian ótken ǵasyrdyń 70 jyldary, iaǵni «tańbalar ádebieti» qytai ádebietiniń alǵa súireýshi kúshi bolyp turǵan shaqta jazyp bastady. «Qoǵamdyq-saiasi taqyryptardy batyl qozǵaityn, shyn sezimderdi batyl tógetin, qytai halqynyń ómiriniń tumandy jaqtaryn batyl ashatyn» bul qozǵaýshy kúsh qytai ádebietine ádetten tys, onyń ústine tyiym salynǵan «mádeniet tóńkerisi» kezeńinde keldi, biraq sonda da ádebiettiń maqsaty dástúrli shyndyq turǵysyndaǵy tásilder arqyly partiia men halyqty madaqtaý bolyp qala berdi. Mo Ianǵa da sol qabyldanǵan úlgiden arylýǵa múmkindik bolmady. Alǵashqy kezdegi «Kóktemniń túngi nóseri»(1981 j.), «Maqtaly jol» (1983 j.), «Halyq áýeni»(1983 j.) shyǵarmalarynda Mo Ian úirenshikti ideologiiaǵa, «adamdardy isterine qarap baǵalaidy» degen dástúrli túsinikke kelýge tyrysady jáne adamnyń sulýlyǵy men onyń ishki sezimderin jyrlaidy.
Osy jyldardaǵy Folknerdiń «Áskeri marapat» (Soldiers' Raý, 1926) jáne «Masalar» (Mosquitoes, 1927) romandary sondai shynaiy, onda birinshi dúniejúzilik soǵys pen «djaz dáýirinen» ótken býynnyń psihologiialyq keskini beinelenedi. Biraq Folknerdiń bul romandary bar-joǵy sol ýaqyttaǵy ózekti máselelerge ústirtin ári shuǵyl bergen jaýaby ǵana. Ol ónerdegi óziniń taqyrybyn tappai jatyp, shyǵarmashylyqqa tán emestigi jáne taqyryp jiiligi ýaqyttyń kórkem atmosferasynyń artyqshylyǵymen tutasyp ketti. Osydan qaryzdyq sipattar, oidan shyǵarylǵan qushtarlyqtar, jazý máneri paida boldy. Romandarda ózge yqpaldarǵa elikteýge áser etetin, obrazdar salyp, oǵan tiri jan beretin ári tańǵalarlyq ete alatyn sýretkerdiń berik qoly seziledi.
Mo Ian óziniń qanshama jariialanymdarynyń barlyǵynda da Folkner shyǵarmashylyǵyndaǵy «Shý men ashý» (1929) romany jáne onyń yqpaly haqynda aitpai ketken emes. Qytailyq jazýshy avtordyń bul romanyn alǵash qolyna 1984 jyly alǵan, sodan beri Folkner Mo Ian úshin súiikti jazýshy, al onyń ómiri – dańqty úlgi. Mo Ian Folknermen rýhani týysqandasyp, onyń qadamdaryna tańǵalyp, oǵan eliktep barlyǵyn baǵyndyrýǵa talpyndy. Biraq Folknerge elikteý asa qiynǵa soqty, Mo Ian óziniń «Folkner aǵai, qalai turyp jatyrsyz?» atty essesinde «Maǵan Folkner, jazýshy batyl ótirik aitýy kerek, az ǵana uiat qosyp aitý kerek, avtor jái ǵana roman jazyp qana shyqpaý qajet, sonymen qatar óziniń jeke ómirbaianyn da jazýy kerek» dep aitqan. Onyń ústine ol meni «jazýshy bai qalalardan qashý kerek, óz týǵan mekeninde turaqtaý qajet» deý arqyly, aǵash sekildi tamyryn sonda jaiý kerektigin úiretti. Men onyń ósietin buljytpai ustanǵym keldi, alaida meniń týǵan jerimde elektr jaryǵyna degen úlken másele bar, qysta jylý joq; men osyndai aýyrtpashylyqtar men qiyndyqtardan qoryqtym ári ol jaqqa áli at izin salmadym» deidi.
Óziniń jazýshylyq qyzmetiniń alǵashqy bastaýynda Folkner týǵan jeriniń kip-kishkentai ǵana poshtalyq markasy da kórkem shyǵarma jazýǵa turatynyn, ol týraly jazý úshin bir ǵumyrdy túgesý de azdyq etetindigin túsindi. Sonyń arqasynda ol adamdardyń janyn, óziniń jeke álemin asha aldy. Amerikalyq jazýshynyń oiynan shyǵarylǵan Ioknapatofa aimaǵy (ortalyǵy Djefferson qalasy) Mo Iannyń jeke ádebi patshalyǵyn (Gaomi ýezin (úiezin) qurýyna shabyttandyrdy. Mo Iannyń óz aitýynda, ol Folknerdi oqý arqyly «jerdiń belgili bir aiqyn núktesinde turyp, «ǵaryshtyq áýenniń» keshine bilet alý keregin» túsindim deidi. Shynnan kem emes, oidan shyǵarylǵan ýezde Mo Ian óziniń ádebi jumysyna oqiǵalar men adamdardy ornalastyra bastady. «Jazýshy tek qana keiipkerlerdi, tek qana oqiǵalardy ǵana oidan shyǵarmaý qajet, geografiiany da qoldan jasaý qajet» dedi Mo Ian tebirenip turyp.
Óziniń erte kezdegi syni maqalalarynda Folkner, ónerdiń «airyqsha jat jerlik, iaǵni ol tikelei naqty ǵasyrdyń ne naqty jerden óziniń tamyryn tartatynyn» aitqan, ári amerikalyq bolmys «dramalyq shikizattardyń sarqylmaityn qorynan» turatynyn baiandaǵan bolatyn. Ol óziniń shyǵarmalarynda óziniń jaqsy bilgen dúnieleri týraly ǵana jazdy, iaki týǵan, ómiriniń úlken bóligi sonda ótken týǵan jeri týraly. Folkner sekildi Mo Ian da kórkem qiialyn «Qyzyl gaolian» (1986), «Sandal aǵashynyń azaptary» (2001), «Sarymsaq jyry» (1988), «41 bomba» (2003) jáne «Sharap eli» (1990) sekildi romandaryna ainaldyryp otyrdy. Qyzyl gaolian, diqandy dala, bógetti ózen, Gaomidiń jabaiy jýasy, bári-bári oǵan bala kezinen sonshalyqty tanys.
Mo Ian óziniń kishkene Otanyna sheksiz riza, ol úshin jany men júregin beredi, buǵan «Qyzyl gaoliannyń» betashar sózi dálel: «Men keýdemnen soia sińgen júregimdi julyp alyp, usaq kesekterge týrap, ony ydysqa jaiyp qoiyp, gaolian dalasyna kóterip shyǵamyn. Jer baýyrlap jatyp: «Sizderge saýlyq tileimin! Saýlyq tileimin!» dep til qatamyn»
Ol Gaomidi túrli oqiǵalar men is-áreketterge, káriqulaqtar men kónekózderden estigen ǵajaiyp ańyzdarǵa toltyrady. Ol jazatyn jabaiy rýlyq qaýymdar men oryndar, erekshe estetikalyq, poetikalyq qundylyqtarymen erekshelenip turady. «Men týǵan jerimde aýyzdan-aýyzǵa jetip otyrǵan kóp áńgimeler estidim. Egindikti óńdep júrgen sharýalar dem alatyn ýaqyttary bolyp, tastarǵa jaiǵasa-jaiǵasa ketip, ártúrli áńgimelerdi aita bastaityn. Bireýi 1937 jyly dál sol jerde japon soldaty aýyl turǵynyn óltirgenin nemese kerisinshe ótkenin, ári oq ózi arqyly, asqazanǵa úlken sańylaýly tesik qaldyryp ótkenin aitýy múmkin. Kelesi kúni basqa shal ony basqasha baiandaýy múmkin, t.s.s. Ár aitylǵanynda, bul oqiǵaǵa jańa bir nárse qosylyp otyrady. Neǵurlym kóp aitylǵan saiyn, soǵurlym qundy bola túsedi, ári keiipker beineleri jarqyrai beredi. Birte-birte bul oqiǵa mifke ainalady». Ańyzdyń osyndai aýyzsha ári bai formasynan qytaidyń «magiialyq realizmi» paida boldy. «Magiialyq realizmniń» otany – Latyn Amerikasy, osy baǵyttyń kórnekti ókili – Gabriel Garsia Markes ekeni bárińizge belgili. Mo Ian Folknerdi ustazym ári shabyttandyrýshym dep aitýdan jalyqpaityny sekildi, Markes jaily da kóp aitady.
Eger Folkner úshin ákelerdiń kúnálary olardyń urpaqtarynyń taǵdyryna bailanysty bolsa, al Mo Ian úshin ata-babalardyń jabaiy seksýaldyq oiyny – bul, keiingi urpaqtyń maqtanysh kózi. Jazýshy babalar aldynda tizesin búgedi, ótken urpaqtyń zamanaýi urpaqtan basymdylyǵy týraly sezinýi «Qyzyl gaolian» romanynda jarqyn beinelenedi: «Soltústik-shyǵys Gaomi álemdegi eń qasietti ári jemqorlyǵy asqan, ári batyrlyǵy tasqan, ári uiatyn ashqan, shekten tys ishetin hám shekten tys súietin jer ekendigin oilap kórmeppin. Sonda turǵan meniń ákemniń urpaqtary, unatpasa da gaolian jeitin, sonda da ony barlyq jerge kóptep otyrǵyzatyn. Keiinirek kúzde, segizinshi aidyń ishinde, qyzyl gaoliannyń egin dalasy qan teńizi sekildi quiylyp, shaǵylysyp jatatyn. Biiktik pen beriktik, salqyndyq pen talǵampazdyq, qyzyqtyratyn qumarlyq pen súiispenshilik, barlyq ulylyq sodan taralatyn. Onjyldyqtar boiy, beine bir-aq sáttegidei qyzyl figýralardyń kóleńkeleri tigin mashinasynyń qaiyǵyndai bolyp adamzat tarihynyń alyp materiiasyna tor qurý arqyly gaolian sabaǵynyń arasynan júgirdi. Olar óltirdi, tonady jáne óz jerin qorǵady, jan balqytatyn balet bilegendei bizdi, raqmeti joq, qaiyrymsyz, jerlerin basyp otyrǵan bizdi kóleńkesinde qaldyrdy. Tez qarqynmen damyp kele jatqan álemde ómir súre turyp, men keri ketip bara jatqan adamzattyń shyńǵyrǵan daýystaryn estimin»
Folkner shyǵarmashylyǵyn zertteýshi Klint Brýkstyń sózinshe, bul amerikandyq jazýshynyń ulylyǵy adamzattyń adamgershilik rýhyn, ómir súrýin anyqtaityn ótken jáne qazirgi zamannyń áleýmettik kúshin baǵalaýda jatyr. Bul, atap aitqanda, AQSh-tyń ońtústigindegi násildik jáne taptyq kúresti, HH ǵasyrdyń basyndaǵy roman talaptaryna sáikes keletin folklor men romantikalyq kózqarastardy oidaǵydai beineleýge múmkindik. Biraq Folkner qazirgi zamanaýi jazýshy ári onyń jalpy ádebi shyǵarmashylyǵyn modernistik mektepke jatqyzady, onyń jazý kózi jergilikti ańshy men kishkentai aǵash meiramhananyń jalǵa berýshisi ekeýinen anaý alaý jalaýynda otyryp jutqan – halyq shyǵarmashylyǵy. Qatań tártipteri men shekaralary bar aýdannyń turǵyny bola otyryp, ol biregei, tańǵalarlyq jańasha rýhtaǵy shyǵarmalardy jasap shyqty. Kóptegen ádebit synshylary Folknerdi qarabaiyr jazýshy nemese mistik jazýshy dep jatady, onyń ústine óz shyǵarmashylyǵynda realizm men romantizmniń shegin sheber ushtastyratyn, shyǵarmashylyǵy jan-jaqty baǵytty alyp júretin avtor dep sipattaidy. Folknerdiń ózi birneshe ret aitqandai, ol óz jumysynda naqtyly jerdi sipattaýdaǵy, san-sapat máseleleri bar naqty adamdardy, jalpy adamzattyq máselelerdi sipattaýdaǵy ideialardyń úilesim-qaǵidasyn ustanýǵa tyrysty. Osynyń negizinde, onyń shyǵarmashylyǵynda qoldanylatyn halyq óneriniń dástúrleri nege sonshalyqty keremet ekenin túsiný ońai, ol jazýshy ýaqyt, jady jáne adam tabiǵaty siiaqty uǵymdardy ashýǵa kómektesedi. Bálkim, Folknerdiń aimaqshyldyq pen realizmniń, romantizm men natýralizmniń sheńberinen shyǵyp, halyqaralyq deńgeidegi jazýshy bolýy osydan da shyǵar.
Folkner shyǵarmashylyǵynyń ámbebap baǵyttylyǵy jáne Moiannyń ádebi kózqarastary osy eki avtordy salystyrýǵa múmkindik beredi. Sharap, qyzyl júgeri, bidai, qyzylsha nemese jynystyq oiyndar, mistizm reńkterin shyǵarmalarynda berý arqyly Mo Ian oqylǵan kezde qatardaǵy adamnyń qalaýy men sezimin jazýymen ári qarapaiym qumarlyqtar men mistikalyq ańyzdardy tilmen jetkizý qiyn qytailyq sulýlyqpen tolyqtyrady. Qarapaiym halyq shyǵarmashylyǵynan biz avtordyń «rýhani» úiin taba alarymyz sózsiz.
Folknerdiń ádebi jumystaryndaǵydai Mo Ian shyǵarmashylyǵy da zulymdyqqa toly. Degenmen, Mo Ian amerikandyq jazýshynyń shyndyqty bildirýge tyrysý úshin jamandyqty qoldaný kerek. Adamdy zulymdyqty túzetý, ony ózgertý úshin ony eske alatyn kezder bolady. Egerde jazýshy bir nárse isteý kerek bolsa, onda ol álemdi áldeqaida jaqsy etýi kerek. Jáne muny barlyq jaǵymdy nárselerdi sipattamai isteý kerek- jazýshy adamǵa óziniń negizgi erekshelikterin, adamnyń bir mezgilde ózin jek kóretin zulymdyqty kórsetý kerek» degen sózderin tolyqtai qabyldaidy.
Mo Ian óz baiandaýlarynda ýaqyt saldarymen sheber oinaidy, áńgimelerdi sana aǵynyna ornalastyrady, bul turǵyda avtorǵa Folknerdiń aiqyn áserin kórýge bolady. Folknerdiń «Shý men ashýynda» bir ýaqyt qaitalanyp otyrady, ári baiandaý ártúrli ýaqyt pen keńistikte oryn alady. Jan Pol Sartr aitqandai «Shyn Folkner asa qaýipti. Ol bizge ury sekildi kúńkildeidi de izim qaiym joǵalady». Folkner baiandaýdy sana men onyń úzindilerine bóledi, onysy oqyrmanǵa shyǵarmany oqýǵa múmkindik berý maqsatynda. Bul modernistik júristi Mo Iannyń «Aq maqta» (1991) jinaǵyndaǵy «Seniń tártibiń bizdi qorqytady» áńgimesinen sezýge bolady, munda avtor halyq ánderiniń oryndaýshysy Liý Litsýzidiń ótken ómirinde de, qazirgi ýaqytta da basynan ótip jatqan oqiǵalardy, bas keiipkerdiń ýaiymy men shyrǵalańyn baiandaý arqyly bir ýaqytqa ornalastyryp otyrady.
Mo Iannyń álemdi qabyldaýy Folknerdikimen uqsas, ony «mashinada artqa qarap otyrǵanda, ainalasynda pishinsiz kóleńkeler paida bolyp, jaryq tilimderi men aýa terbelisteri bolyp jatatyn, tek alǵa qaraǵanda ǵana shynaiy ómirdiń naqty kórinisin qabyldaityn» adamǵa uqsatýǵa bolady.
Kóptegen synshylardy, Folkner jáne basqa da jazýshylar, atap aitqanda Mo Iandar nege absýrdty, iaki maǵynasyzdyqty tańdady degen saýal mazalaidy. Oilap qarasaq, onyń sebepterin qazirgi zamanǵy ómirdiń áleýmettik jaǵdailarynan izdeý kerek. Qoǵam, pushaiman hálge túsirer ózgerister, bári de, absýrdtyń úlken bóligin quraidy. Absýrdtyń qatysýyn Mo Iannyń «Sharap eli» romanynyń, qiial-ǵajaiyp álemge siýrrealdyq bólshektengen saiahat sátinde jalt qaraǵan kózqarastyń qoǵamnyń jan túrshigerlik buryshtaryn kórsetýinen kórýge bolady. Mo Iannyń eki oidy qatar kóterip júrýge beiimdiligi, shyn ómir men oidan shyǵarylǵan dúnielerdi aralastyrýǵa niettengendigi «Sharap elinde» anyq baiqalady. «Men qoǵamnyń kóleńkeli tustaryn jazamyn, jemqorlyq sekildi qaýipti qubylystardy jazamyn, biraq kóp oqyrmandar muny sandyraq deýi múmkin». Bul eki ushtylyq, eki oidy qatar alyp júrý jái ǵana ádebi tásil emes, qazirgi ómirdiń belgisizdikteriniń beinesi. Biz, bizdi qorshaǵan nárselerdiń qanshalyqty shyn, qanshalyqty jasandy ekenin bilmeimiz.
Mo Ian shyǵarmalaryndaǵy absýrdtyq beineler men oqiǵalar siqyrly sulýlyqpen biregeilene túsedi. Mysaly, «Biz kenetten terisiniń túsi qyzyl, qyzyl kóilek kigen, otqa qarǵyǵaly turǵan áieldi kórdik. Ol keýdesin ashty da, kenet qyzyl kóbelek jalynǵa túsip ketti. Degenmen, ol kóbelektei emes, taýyq sekildi. Biraq ýaqyt ótken soń men qýyrylǵan taýyqtyń juparyn sezdim»
Qytai ádebi synshylary Mo Iannyń modernistik qadamdaryn ańdap otyrady. Máselen, keibireýleri Mo Iandy oqi otyryp, jańa ári qiyn ádebi túsinikterdi kezdestiretinin, qysqasha aitqanda, ol jasaǵan kórkem beineler men formalar qytai ádebietinde aiqyn erekshelenetinin alǵa tartady. Eger biz, Mo Ian shyǵarmalarynda Folkner men Garsia Markes sekildi jazýshylardyń yqpalyn eskere otyryp, ádebiet turǵysynan neǵurlym keń qarasaq, nege onyń keiipker beinelerin metamorfozamen ushtastyratynymyzdy túsiner edik.
Joǵaryda aitylǵandar Mo Iannyń búkil shyǵarmalary Folkner áserinen týǵan degen sóz emes, árine. Durysy, Folknerdiń yqpaly qytailyq jazýshynyń óz shyǵarmashylyq jolynyń ústinde ǵana áser etken delik.
Orys tiline tárjimalaǵan: Darima Tsyrenova, aýdarmashy
Qazaq tiline tárjimalaǵan: Edilbek Dúisenov, aýdarmashy. «Solaqailar» ádebi klýby
