Memlekettik satyp alý protsesin tolyq avtomattandyrýdy jáne barlyq qatysýshylar úshin ashyqtyqty qamtamasyz etetin memlekettik satyp alý týraly jańa zań «Ekonomika Álisher Qojasbaevpen» baǵdarlamasynyń taqyrybyna ainaldy.
Qarjy vitse-ministri Dáýren Keńbeiil qujattaǵy qosymsha ózgeristerdi túsindirdi. Onyń aitýynsha, elektrondy satyp alý portaly kez kelgen paidalanýshyǵa adami faktordy qospaǵanda, satyp alýdyń barlyq kezeńderin qadaǵalaýǵa múmkindik beredi. Qoǵamdyq birlestikter men sybailas jemqorlyqqa qarsy qyzmetter monitoringte belsendi ról atqarady, al jańa qoǵamdyq monitoring institýty, ásirese resýrstary shekteýli óńirlerde sharttardyń oryndalýyn baqylaýdy kúsheitýge arnalǵan.
Álisher Qojasbaev:
Búgingi taqyryp – Memlekettik satyp alý týraly jańa zań tóńireginde órbimek. Retteletin memlekettik satyp alý ekonomika ishindegi barlyq qarajatty qaita bólýdiń úlken faktory bolyp sanalady. Bul – biznestiń, ásirese otandyq óńdeýshi ónerkásip óndirýshileriniń ósýine qajetti mańyzdy faktor.
— Dáýren Maratuly, aityńyzshy, zańnyń qandai jańalyqtary bar? Memleket basshysy EPC-kelisimsharttar, ofteik-kelisimsharttar boiynsha naqty tapsyrmalar berdi. Bul qalai jumys isteidi? Biznesti alda ne kútip tur?
— QR Parlamenti Májilisi ekinshi oqylymda «Memlekettik satyp alý týraly» jańa zań jobasyn maquldady. Satyp alý salasy jalpy ekonomikaǵa áser etedi. Biraq sonymen birge bul – kúrdeli retteletin salalardyń biri. Memleket pen biznes múddeleri arasyndaǵy tepe-teńdikti tabý óte qiyn. Bul zań shynymen de úlken úmit týdyrady. Ol barlyq salalarǵa áser etedi. Parlamenttegi jumys toptarynda óte qyzý pikirtalastar boldy. Men ózim qatysyp, kýá boldym. Bul kúrdeli zań dep aitýǵa bolady, beisenbi kúni Májilis ekinshi oqylymda qabyldady. Búgingi tańda satyp alý júiesinde qol jetkizgen jetistikterdi jańa zańda saqtaýǵa tyrystyq. Alaida, sonymen birge uzaq merzimder, shaǵymdar, keide sapanyń bolmaýy, basqa da kúndelikti máselelerdi osy Zańda sheshýge tyrystyq. Áńgime satyp alý rásimderin tolyǵymen jeńildetý, merzimderdi barynsha qysqartý, nátijelerge shaǵymdaný júiesin qaita qaraý, jańa institýttardy (qoǵamdyq monitoring institýty, EPC-kelisimsharttar jáne offteik-kelisimsharttar institýttary) iske qosý týraly bolyp otyr.
Mysaly, EPC institýty – bir merdiger jobalaityn, salatyn jáne paidalanýǵa beretin, jumysty tolyq aiaqtap, tapsyratyn qurylys júiesi engizilýde. Bul jerde merzimder qysqartylady, sapa jaqsarady, jaýapkershilik bir merdigerge júkteledi, buǵan deiin muny isteý múmkin emes edi. Al qazir Tapsyrys berýshilerdiń mundai múmkindigi bar. Ekinshisi – offteik kelisimsharttary. Jalpy alǵanda biz ony otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýdyń tiimdi tetigi retinde qarastyramyz. Sonymen qatar jaýapkershilikti kúsheitý, aýditorlardyń rólin qaita qaraý jáne t. b. týraly Prezident tapsyrmasy bar.
– Zańdaǵy TOP 5 ózgeris týraly qysqasha aityp ótseńiz.
— Merzimderdi qysqartý, rásimderdi jeńildetý, iaǵni belgili bir kezeńderdi, aldyn ala talqylaý kezeńderin alyp tastaimyz. Úshinshisi – nátijelerdi qaita qaraý. Endi konkýrs sheshimi shyqqannan keiin memlekettik aýdit organdaryna shaǵymdar qabyldanady. Endi júie ózgeredi: shaǵymdardy tapsyrys berýshilerdiń ózderi (uiymdastyrýshylar) 3 kún ishinde qaraidy, bul jaýapkershilik pen tiimdilikti arttyrady. Tórtinshisi – jetkizýshilerdiń jaýapkershiligin kúsheitý. Merdiger jetkizýshiler qurylysty bastap, qandai da bir sebeptermen aiaqtamaityn kezder bolady. Belgili bir aiyppuldar qoldanylady, biraq jalpy alǵanda olar úshin aitarlyqtai jaýapkershilik bolǵan joq. Sondyqtan, biz munda tek adal satyp alýǵa múmkindik berý úshin jetkizýshilerdiń jaýapkershiligin arttyramyz. Besinshi – otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý. Bul – zańdy ázirleýdegi bizdiń basty maqsattarymyzdyń biri.
— Jańa Úkimettiń basty saiasatynyń biri – el ónerkásibiniń ósýi. Jyldar boiy tapsyryssyz turǵan nemese ónim shyǵarǵan, ony eksporttaǵan jáne ártúrli sebeptermen, sonyń ishinde satyp alý tártibiniń jetildirilmegendiginen el ishinde sata almaǵan kásiporyndar bar. Aityńyzshy, jańa zań otandyq taýar óndirýshilerge kómektese me?
— OTÓ-ni qoldaý – bizdiń aldymyzda turǵan basty mindet, búgingi Úkimet jumysynyń basty basymdyǵy. Jaqynda ǵana biz taýar óndirýshilerimizdi qoldaý úshin jedel sharalar qabyldadyq. OTÓ-ni qoldaý týraly aitatyn bolsaq, biz halyqaralyq mindettemelerdi buzbaýymyz kerek ekenin jáne bizdiń mindettemelerimizdi buzbaityn tiimdi tetik – ulttyq rejimnen alyp tastaý ekenin eskerýimiz kerek. Eger 1 sáýirge deiin bizde 4 qaýly boiynsha alyp tastaýlar bolsa, búginde bizde 910 jáne 4 myńnan astam taýar ataýy bar. Bul - bizdiń taýar óndirýshiler úshin úlken qoldaý.
— Ulttyq rejimnen alý degendi tolyǵyraq tarqatyp aityńyzshy…
— Biz EAEO shartyna kirgenbiz. Shartta bizde ortaq naryq, onyń ishinde memlekettik satyp alýlar bar ekendigi jáne belgili bir sanattarǵa, onyń ishinde ózimizdiń otandyq taýar óndirýshilerimizge artyqshylyq bere almaitynymyz, biraq ulttyq rejim sheńberinde 2 jylǵa alyp qoia alatynymyz bekitilgen. Biz 2 jyl ishinde keibir taýarlardy osy rejimnen alyp tastaimyz jáne shartty túrde jihaz, transformatorlar nemese qiyrshyq tas tek qazaqstandyq óndirýshilerden satyp alynady dep aitamyz. Qazir osyndai sharalardy qabyldadyq jáne eń alǵashqy shara – biz ulttyq rejimnen shyǵarýdy keńinen qoldanýymyz kerek. Biz memlekettik satyp alý erejeleri aiasynda otandyq taýar óndirýshilerge 30% kóleminde avans beremiz degen normany da qabyldadyq. Qoldanystaǵy zańnama boiynsha biz tek qurylys-montaj jumystary boiynsha bere aldyq. Sondai-aq olar úshin qamtamasyz etýdiń barlyq túrlerin alyp tastadyq. Bizde qamtamasyz etýdiń birneshe túri bar – bul sharttyń oryndalýyn qamtamasyz etý, dempingke qarsy qamtamasyz etý, avansty qamtamasyz etý. Endi olar sharttyń oryndalýyn qamtamasyz etýdi engizýge tiis emes jáne t.b. Sondai-aq biz aiyppuldy azaittyq. Qazir bizde shartty tiisinshe oryndamaǵany úshin 10% tóńireginde turaqsyzdyq aiyby bar. Biz otandyq taýar óndirýshiler úshin bul turaqsyzdyqty 3%-ǵa deiin tómendettik. Bul - zańnyń qazirgi jańa jobasynda qabyldanǵan sharalar.
Sonymen qatar biz tapsyrys berýshilerge konkýrstyq qujattamada merdigerdiń jumys ornynda materialdyq jáne eńbek resýrstarynyń bolýyna talaptardy belgileý quqyǵyn berdik. Bul da jergilikti kompaniialardy qoldaýdyń úlken sharasy.
Jańa zań jobasynda Qarjy ministrligi bekitetin belgili bir tizim boiynsha taýarlar, jumystar men qyzmetter tek shaǵyn jáne orta biznes sýbektisinen satyp alynýy tiis ekenin qarastyrdyq. Bizde tizim bekitiledi, onda bizdiń shaǵyn jáne orta biznes óndiretin taýarlar, jumystar men qyzmetter kórsetiledi jáne bizdiń tapsyrys berýshiler tek osy tizim boiynsha satyp alýǵa tiis.
Biz shaǵyn jáne orta biznes óndiretin taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi kórsetetin tizimdi bekitemiz jáne bizdiń tutynýshylar tek osy tizimnen satyp alýy kerek.
Al ofteik-kelisimsharttary – bul óte jaqsy jumys isteitin mehanizm. «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ ony óz satyp alýlarynda qoldanady. Ónerkásiptik saiasat týraly zańda bul mehanizm qarastyrylǵan jáne biz ony «Memlekettik satyp alý týraly» Zańǵa engizdik.
Aita ketý kerek, biz biznespen belsendi jumys istep jatyrmyz jáne munymen toqtap qalmaimyz. Áli de mehanizmderdi, qoldaý quraldaryn izdeýdi jalǵastyra beremiz.
— Óńirlerde jeke biznes úshin óndirýge daǵdylanǵan jáne damyp kete almai otyrǵan jaqsy kásiporyndar bar. Ákimdik naryqqa shyǵýǵa múmkindik bermese, biznes kimge júgine alady?
— Qarjy ministrliginiń júiesinde Ishki memlekettik aýdit komiteti bar. Ol satyp alýdy baqylaý ókilettikterine ie. Kásipkerler osy komitetke, aýmaqtyq departamentke júgine alady. Oǵan qosa satyp alý qorytyndylarymen kelispeitinderin nemese ótinimdi zańsyz qabyldamaǵanyna, zańsyz jibermegenine qatysty jáne basqa da buzýshylyqtarmen kelispeitindikterin jetkizedi. Adal jetkizýshi/ merdiger/ kásipker ózi kórgen barlyq buzýshylyqtardy memlekettik aýdit organdaryna jiberedi.
— Barlyq satyp alý rásimderin tejeitin negizsiz shaǵymdarǵa nemese jalpy shaǵymdarǵa qatysty ne isteý kerek?
— Qazir biz arnaiy júieni engizdik. Qazir ony jańa zań aiasynda keńeitip jatyrmyz. Bul -merdigerdi konkýrstyq komissiiasyz, adamdarsyz, júieniń ózi anyqtaityn reitingtik-baldyq júie. Biz ol júieni qurylys-montajdaý jumystaryn satyp alýǵa, jobalaý jáne tehnikalyq qadaǵalaý boiynsha qyzmetterdi satyp alýǵa engizdik, ári qarai keńeitetin bolamyz. Munda bizde shaǵymdar joq, óitkeni aqparat MKK (Memlekettik kirister komiteti) aqparattyq júielerinen jáne jumys tájiribesiniń elektrondyq depozitariiinen alynady. 29 kúnnen keiin bizdiń klientterimizdiń ishinen osy úsh túr boiynsha jeńimpaz anyqtaldy. Mundai reitingtik-baldyq júiesi joq basqa konkýrstarda shaǵymdar túsip jatady. Biz shaǵymdaný tásilderin ózgertemiz. Eger qazir satyp alý qorytyndysyna ónim berýshiler memlekettik aýdit organdaryna shaǵymdansa, qyzmetkerdiń bul konkýrstyń kúshin joiýǵa quqyǵy bar. Sodan keiin bul sheshim Astanaǵa Ishki memlekettik aýdit komitetine jiberiledi. Eger másele sheshilmese, onda olar apelliatsiialyq bólimge barady, sodan keiin olar sotqa barady – munyń bári alty aiǵa, keide tipti jyldarǵa sozylady. Qazir biz bul júieni ózgertip jatyrmyz. Uiymdastyrýshynyń ózi shaǵymdy 3 kún ishinde qaraidy. Eger jetkizýshiler ákimdiktiń sheshimimen kelispese, olar sotqa júginedi. Bul rette, eger jetkizýshiler sotqa júginse de, satyp alý rásimi toqtamaitynyn, iaǵni sýdia mundai sheshim qabyldamasa, ol júre beretinin atap ótý mańyzdy. Sharttyń oryndalýy jalǵasa beredi. Mysaly, qazir bizde sot júrip jatsa, sharttyń oryndalýy toqtatylady. Sondyqtan da mektepterdiń qurylystary toqtap tur. Iaǵni jetkizýshi jeńip alsa da sot sheshimi bir jyldan keiin ǵana shyǵarylady, ol is barlyq kezeńderden ótip bolǵansha qurylys toqtap turady.
— Avtomattandyrý jáne tsifrlandyrý turǵysynan bul zańda qandai da bir qosymsha ózgerister bar ma?
— Bizde elektrondyq satyp alý portaly bar, iaǵni barlyq satyp alýlar qupiia jáne qyzmettik paidalaný úshin elektrondyq formatta ótkiziledi. Habarlandyrý shyqqan sátinen bastap shart jasasý sátine deiin – bizde bári avtomattandyrylǵan, adam qatystyrylmaidy. Barlyǵy ashyq, bári kórinip turady — kez kelgen adam portalǵa kirip, árbir satyp alýdy, tehnikalyq sipattamasyn, sharttyń oryndalýyn kóre alady. «Adaldyq alańy» qoǵamdyq birlestigi bar, bizdiń kómekshilerimiz bar barlyǵy da portalǵa monitoring júrgizedi. Eger buzýshylyqtar anyqtalsa, sol sipattamalardaǵy shamadan tys talaptar, ádetten tys joǵary baǵalar dereý habarlanady. Prokýratýra, Sybailas jemqorlyqqa qarsy qyzmet, basqa da qoǵamdyq birlestikter osy portalǵa erkin kirip, ózderine qajetti kez kelgen aqparatty kóre alady.
Tsifrlandyrý jáne avtomattandyrý boiynsha bizdiń jetistigimizdi reitingtik-baldyq júie dep sanaýǵa bolady. Biz merdigerdi irikteý protsesine adamnyń qatyspaýyn qamtamasyz ete aldyq. Jetkizýshiler men merdigerlerge portaldyń yńǵaily bolǵanyn, onda aqparat ta saraptama da bolýyn eskerdik.
Bizde kelisimshartty oryndaý barysynda tapsyrys berýshiler avtorlyq jáne tehnikalyq qadaǵalaýǵa úmittenedi jáne keibir tapsyrys berýshilerde resýrstar jetispeitini sekildi olqylyqtar bar. Mysaly, Balqash qalasynyń ákimdigin alsaq, qurylys bóliminde 2-3 adam, ary ketse 5 adam jumys isteitin shyǵar. Demek, qurylys barysyn baqylaý kezinde olarda resýrstar nemese ýaqyt jetispeidi. Osyǵan bailanysty biz ákimdikterge, bizge, tutastai alǵanda búkil memleketke belgili bir obektiniń qurylysyn baqylaýǵa kómektesetin Qoǵamdyq monitoring institýtyn engizdik. Bul - osy Zańnyń jańalyǵynyń biri.
Suhbattyń tolyq nusqasy - primeminister.kz. saitynda.
