Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaidy, sondai-aq memlekettik rámizderdi paidalaný normalaryn retteidi. Alaida, bizdiń qoǵamda osy qasterli simvoldarymyzǵa nemquraidy qarap, onyń qundylyǵyna, rýhani baǵasyna, eldik salmaǵyna salǵyrttyq tanytyp júrgen zamandastarymyz az emes. Sondyqtan da zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblikasynyń qurmetti zańgeri (M. Nárikbaev atyndaǵy Qazaq memlekettik zań ýniversiteti) Marat Qoǵamovpen Qazaqstannyń Týyn, Eltańbasyn jáne Ánuranyn qoldanýdyń qyr-syry týraly áńgimeni oqyrman nazaryna usynamyz.
– Marat Chekishuly, bizge memlekettik rámizder kez kelgen memlekettiń ajyramas atribýty ekenin mektepten úiretedi. Bul zań turǵysynan neni bildiredi?
– Árine, negizgi memlekettik rámizder – rámizdik kategoriialar retinde Tý, Eltańba jáne memlekettiń mýzykalyq belgisi retinde Ánuran – Qazaqstannyń memlekettik egemendigin bildirý men kórsetýdiń tek ózekti nysandary boldy jáne bolyp qala beredi. Iaǵni, óz aýmaǵynda tolyq bilikti ielený, ishki jáne syrtqy saiasatty óz betinshe anyqtaý jáne júzege asyrý belgileri deýimiz kerek. Sol sebepten de Qazaqstan halqynyń birligin bildiretin Tý, Eltańba, Ánuran uǵymdary tizbesiniń qatań konstitýtsiialyq tártibimen Keńes odaǵy tusynda - 1978 jylǵy Qazaq KSR-niń ydyraǵan Konstitýtsiiasynda, 1991 jylǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstitýtsiialyq zańynda, sondai-aq Qazaqstan Respýblikasynyń 1993 jylǵy Konstitýtsiiasynda dáiekti túrde qarastyryldy..
Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 1990 jylǵy «Qazaq Keńestik Sotsialistik Respýblikasynyń memlekettik egemendigi týraly» Deklaratsiiasyna sáikes, Qazaq KSR-niń memlekettik egemendiginiń nyshandary – Eltańba, Tý, Ánuran – qasietti, oǵan qarsy kez kelgen áreket zańmen jazalanady.
Sonymen qatar, Konstitýtsiianyń 9-babynda bekitilgen jáne onyń normalaryn oryndaý maqsatynda «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderi týraly» 2007 jylǵy 4 maýsymdaǵy Konstitýtsiialyq zań úsh negizgi memlekettik rámizderdi óńdeýdiń ideologiiasyn ázirleidi, olardyń árqaisysynda avtorlar Uly kóshpendiler órkenietiniń ómirine ýaqyt pen urpaq bailanysyn jetkize otyryp, tereń adamgershilik, mádeni-tarihi, saiasi, quqyqtyq maǵynany obektivti túrde saldy.
Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik Týy men Eltańbasyn jáne olardyń beinelerin, sondai-aq Memlekettik Gimnniń mátinin ornalastyrýdy qosa alǵanda, paidalanýdyń negizgi qaǵidalary Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 2 qazandaǵy tiisti qaýlysynda tolyǵyraq sipattalǵan. Máselen, Tý –ortasynda kún, sáýleleri bar, onyń astynda qalyqtaǵan qyran beinelengen tórtburyshty kók tústi. Eltańbanyń sheńber pishini bar, ol kógildir tús aiasyndaǵy shańyraq beinesine negizdelgen, ondaǵy ýyqtar, iaǵni tirek, kún sáýlesi túrinde jan-jaqqa sáýle shashady. Bul tizim atalǵan Konstitýtsiialyq zańda kózdelgen jaǵdailarda oryndalatyn mýzykalyq-poetikalyq týyndy retinde Ánuranmen tolyqtyrylady.
Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń Rezidentsiiasy memlekettik rámizderdiń etalondaryn saqtaý orny bolyp belgilendi.
– Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev memlekettik rámizderdi qoldaný erejelerin qaita qaraýdy tapsyrdy. Qandai ózgerister qabyldandy?
– 2022 jylǵy qarashada Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýyn iske asyrý týraly Konstitýtsiialyq zań qabyldandy, onda bizdi qyzyqtyratyn basqa erejelermen qatar jańa quqyq sýbektileriniń sheńberi de qamtyldy. Sondai-aq Konstitýtsiialyq Sot, Joǵarǵy Sot Keńesi, Joǵarǵy Sot Keńesiniń Tóraǵasy, olar boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderin qoldaný erejeleri de mindetti túrde qoldanylady. Sonymen qatar, 2023 jylǵy sáýirde ákimshilik reforma týraly kezekti Konstitýtsiialyq zańda Úkimettiń, Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderi salasyndaǵy ýákiletti organdardyń quzyreti aitarlyqtai qaita qaraldy. Atap aitqanda, Úkimet jańa redaktsiiada Qazaqstan Respýblikasynyń Týyn, Eltańbasyn jáne olardyń beinelerin, sondai-aq Memlekettik Ánuranynyń mátinin, Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik rámizderin merekelerde qoldaný qaǵidalaryn bekitýdi saqtap qaldy.
Osylaisha, tehnikalyq retteý jáne metrologiia salasyndaǵy ýákiletti organǵa Memlekettik Tý men Eltańbanyń ulttyq standarttaryn ázirleý men bekitý, Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 18 jeltoqsandaǵy № 109 qaýlysymen bekitilgen ulttyq standarttarǵa sáikes keletin olardyń etalondaryn óndirý jónindegi jumysty uiymdastyrý júkteledi. Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderin paidalaný jónindegi ýákiletti organǵa Memlekettik rámizderdi paidalaný jónindegi ulttyq standarttarǵa sáikes kelmeitin Qazaqstan Respýblikasynyń Týy men Eltańbasyn aýystyrý jáne joiý, memlekettik rámizder men geraldikalyq belgiler máseleleri boiynsha saraptamalyq keńes qurý, sondai-aq ol týraly erejeni ázirleý jáne bekitý júkteledi. Al jergilikti atqarýshy organnyń fýnktsiialaryna tiisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik aýmaǵynda memlekettik rámizderdi paidalanýdy (ornatýdy, ornalastyrýdy) baqylaý boiynsha tikelei jaýapkershilik qosyldy.
– Qarapaiym azamat Memlekettik Týdy qaidan satyp ala alady jáne memlekettik kerek-jaraqtardy shyǵarýǵa kim quqyly?
– Konstitýtsiialyq zań men Úkimet qaýlysynda bul suraqqa tikelei jaýap joq. Memlekettik Týdy satyp alýǵa tyiym salynbaǵan. Degenmen, Memlekettik Tý onyń kólemine qaramastan, ulttyq standartqa sáikes bolýy kerek ekeni sózsiz. Bul – joǵaryda atalǵan quqyqtyq aktiler normalarynyń ózgermeitin talaby.
Memlekettik Tý men Eltańbany óndirý Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen berilgen tiisti litsenziia bolǵan jaǵdaida júzege asyrylady. Osylaisha, Memlekettik Týdy daiyndaýǵa ruqsat etilgen adam ony tikelei nemese tiisti óndiristik qatynastary bar saýda oryndary arqyly satýǵa quqyly.
– Qazaqstandyqtar syilyq retinde shetelge Memlekettik Tý beinelengen shokolad alyp ketip jatady. Biraq konditerlik ónimniń qaptamasynda memlekettik atribýttardyń sýretin qoldaný qanshalyqty zańdy, sizdiń oiyńyzsha, bul etikaǵa qanshalyqty sai keledi?
– Negizinde Konstitýtsiialyq zańda Memlekettik Týdy ártúrli materialdyq obektilerde beineleýge tikelei tyiym salý qarastyrylmaǵan. Al bizdiń zaýyttarda óndiriletin qazaqstandyq shokolad – bizdiń elimizdiń úlken, táýelsiz jáne derbes memleket retinde ony jeitin árbir adamnyń esine salady. Sondyqtan, bul moraldyq turǵydan, ulttyq maqtanyshymyzdy týdyratyn ónim jáne memleketimizdiń Týy obektivti túrde basylǵan.
– Sonda qandai jaǵdailarda Memlekettik Týdy paidalanýǵa ruqsat etilmeidi?
– Birinshiden, Memlekettik Tý kólemine qaramastan, ulttyq standartqa sáikes kelmese. Osyǵan bailanysty ol ýákiletti organ aiqyndaǵan tártippen aýystyrylýǵa jáne joiylýǵa jatady. Ekinshiden, Memlekettik Týdy jeke jáne zańdy tulǵalar qorlaý obektisi retinde paidalana almaidy. Úshinshi, jeke jáne zańdy tulǵalardyń menshigindegi ǵimarattarǵa, úi-jailarǵa nemese olardyń jekelegen bólikterine Memlekettik Týdy ornalastyrý kezinde ol memlekettik standartqa sáikes estetikalyq jaǵynan resimdelip, qosalqy úi-jailardan, ótkelder men qaýipti oryndardan alshaq ornalastyrylýǵa tiis.
Sonymen qatar, ǵimarattardyń kireberis tobyna zańdy tulǵalar Memlekettik Týdy qoiý kezinde belgili bir parametrlerdi saqtaýy qajet. Bul jerde arhitektýralyq erekshelikter men qabattardyń sany eskerilýi tiis, iaǵni ǵimarat neǵurlym biik bolsa, Tý soǵurlym úlken bolýy kerek. Memlekettik Týdyń beinesin qoǵamdyq birlestikter men basqa da uiymdardyń týlarynyń geraldikalyq negizi retinde paidalanýǵa bolmaidy. Memlekettik rámizderdiń beinelerin stendterge nemese plakattarǵa ornalastyrý kezinde olardyń bir deńgeili ornalasýy, sondai-aq Konstitýtsiiada belgilengen tizbelik tártibi saqtalýy tiis.
Sondai-aq, Memlekettik Tý men Eltańbanyń ulttyq standarttaryn buzý jeke jáne laýazymdy tulǵalarǵa, sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerge nemese kommertsiialyq emes uiymdarǵa ártúrli mólsherdegi aiyppul salý túrindegi ákimshilik jaýapkershilikke ákep soǵatynyn eske salamyn. Qylmystyq zańda memlekettik rámizderdi qorlaýdyń ár alýan túrlerin qatań jazalaidy, qylmystyń qoǵamdyq qaýiptiligi men kináli tulǵasyna qarai aiyppuldan bas bostandyǵynan aiyrýǵa deiin jaza belgileidi.
Konstitýtsiialyq zań normalarynda Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderine qurmetpen qaraýdy jáne olarǵa degen kózqarasty qalyptastyrý mańyzdy oryn alatynyn erekshe atap ótkim keledi. Atap aitqanda, Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary, sondai-aq el aýmaǵynda ornalasqan tulǵalar memlekettik rámizderimizdi qurmetteýge mindetti. Sonymen qatar, azamattyq pen otansúigishtikke, óz Otanyna degen súiispenshilikke tárbieleýdi, Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderine qurmetpen qaraýdy, sondai-aq olardyń máni men mańyzyn túsinýdi damytý maqsatynda mektepterdiń, joǵary oqý oryndarynyń jáne kolledjderdiń negizgi jalpy bilim beretin baǵdarlamalarynda osy taqyrypqa arnalǵan sabaqtar ótkiziledi. Olar ornalasqan ǵimarattarda Memlekettik Tý arnaiy belgilengen kórnekti jerge ornatylady, Memlekettik Eltańba nemese olardyń beineleri, sondai-aq Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik Ánuranynyń memlekettik tildegi mátini ornalastyrylady.
– Memlekettik Ánuranǵa kelsek, ony oryndaý kezinde azamattyń zańsyz áreketi zańmen jazalanady ma? Al basqa memlekettiń Ánurany oryndalsa, ózińdi qalai ustaý kerek?
– Birinshi suraqqa jaýap: iá. Bul jaǵdaida jaýapkershilik azamattyń zańsyz minez-qulqynyń sipatyna bailanysty bolady.
Ekinshi suraqqa kelesidei jaýap berýge bolady: siz shet elde onyń Ánurany oryndalatyn belgili bir resmi is-sharaǵa qatysasyz delik. Basqasha aitqanda, qabyldaýshy memlekettiń hattamalyq tájiribesi, jergilikti ádet-ǵuryptar men dástúrler talap etetindei áreket etý kerek.
– Memlekettik Ánurandy oiyn-saýyq oryndarynda, mysaly, karaoke klýbtarynda oryndaýǵa bolatyn is-sharalardyń tizimi zańmen rettele me?
– Naqty jáne jalpy saltanatty is-sharalardy kórsete otyryp, Memlekettik Ánurandy qoldaný men oryndaý tártibi Konstitýtsiialyq zańnyń 8 jáne 9-baptarynda jáne joǵaryda atalǵan Úkimettiń Qaǵidalarynda belgilengen. Osylaisha, bul tizim tolyq jáne keń túsindirýge jatpaidy. Buǵan oiyn-saýyq mekemelerinde Gimndi oryndaý kirmeitini ábden qisyndy. Alaida, quqyqtyq aktilerde ony osy jerlerde paidalanýǵa tikelei tyiym salynbaǵan.
Mysaly, jeke jáne zańdy tulǵalar memlekettik Týdy ǵimarattarǵa, onyń ishinde balkondarǵa jáne arnaiy is-sharalar ótkiziletin oryndarǵa ilip jatady, bul olardyń patriottyq sezimin, qazaqstandyq biregeilikti, elimizdiń jáne onyń jetistikterin maqtan etýine qatysty. Osy oraida, mundai mekemelerde nege Ánurandy shyrqamasqa, oryndamasqa?
Saltanatty is-sharaǵa qatysýshylardyń Memlekettik Ánurandy oryndaý tártibin printsipti túrde erekshe nazar aýdarý qajet. Atap aitqanda, Konstitýtsiialyq zań normalaryna sáikes, Gimndi kópshilik aldynda oryndaý kezinde jinalǵandar qosyla aitady nemese tyńdaidy, al Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary oń qolyn júrek tusyna qoiatynyn eske salǵan jón. Memlekettik Týdy saltanatty túrde kóterý jáne ornatý kezinde, Ánuran oinalǵanda, saltanatty rásimge qatysqandar Týǵa bet buryp turýy kerek. Gimndi qysqartyp oryndaýǵa ruqsat etiledi, biraq bul bekitilgen mátinge jáne mýzykalyq basylymǵa qatań sáikes memlekettik tilde oryndalýy tiis.
Jalpy alǵanda, memlekettik rámizderdi qoldaný tájiribesi damydy, biraq ony zerdeleý men jalpylaý, sondai-aq olardy qoldaný tártibin neǵurlym naqty zańnamalyq retteý qajet.
– Áńgimeńizge rahmet!
