Bizdiń aitpaǵymyz film keiipkeriniń jalǵan men shyndyqty «ajyrata» bilý qabiletiniń keremettigi týraly bolmaq. Adamnyń «ajyrata bilý» qabileti qundy ári óte mańyzdy qasiet. Jalǵan men shyndyqty adamnyń túr-turpatyna qarap ajyratý bir bólek, al ony kóre bilý, túisiný, sezine bilýdiń orny tipti erekshe.
Sonymen, biz ajyrata bilý óneri týraly ne bilemiz? Ol bizge kerek pe? Laiyqty tańdaýdy qalai jasaimyz? Adaspaýdyń, óz-ózińdi aldamaýdyń joly qandai? Shyndyqtyń kriteriileri bar ma?
Shyndyq – ol naqtylyq. Al, onyń maǵynasyn ashyp, iske asyrý úshin shym-shytyryq aǵymdardyń arasynan shyndyqtyń arnasyn tabý mindet. Ol úshin tanýdy jáne ajyrata bilýdi úirený lázim. Birden aitaiyq, shyndyq jer betinde ashyqtan-ashyq jarqyrap jatqan joq. «Bilim – inemen qudyq qazǵandai» dep, óte tereńnen qamtyp aitylǵanyna kóziń jetedi. Búgingi aqparat zamanynda zamandastarymyzǵa da, jas urpaqqa da aýqymdy bilim, tegeýrindi kózqaras qajettigin qazir tipti aiqyndai túskendeimiz.
«Ajyratý» mektebi
Adam balasy ómirde myna nárse «durys», al myna nárse «burys» dep bólip qaraýǵa beiim. Osy «bólý» Alla Taǵalanyń adamzatqa bergen «ajyrata bilý» qabileti. Bala kezimizde ata-ájelerimizdiń «ony isteýge bolmaidy, uiat bolady», «mynany isteýge bolady, ol durys» dep aq pen qarany bólip qulaǵymyzǵa quiyp otyrýy ajyrata bilýge baýlý mektebi eken. Osyndai oi oramda danyshpan ál-Farabidiń: «Adam neni jáne qalai ajyratatyndyǵynyń mánine jetip (ádisin bilip), ómir boiy jaqsy men jamandy aiyrar bolsa, mine, sonda ǵana baqytqa jetedi», – dep «aiyra» bilý uǵymyna basymdyq berýi beker emes.
«Adam neni jáne qalai ajyratatyndyǵynyń mánine jetýi» úshin ne qajet? Árine, adamnyń is áreketin basqarýshy sýbekti (aǵym) týraly aqparat kerek. Aqparat – ajyratýdyń «negizi». Uzaq ýaqyt boiy jinalǵan tájiribe, aqparatsyz «durys» nemese «burys» dep tujyrym jasaý múmkin emes. Sondyqtan, aq pen qarany aiyrýdyń negizgi quraly – aqparat.
Sanańdaǵy saýaldyń jaýabyn tabý úshin bir-birine qarama-qaishy ideialar aǵymyn salǵastyryp, salystyryp kóp oqyǵanmen, ras, tez arada kókeiiń kúittegen jaiǵa birden jete almaisyń. Alaida, oqý, toqý, salystyrý arqyly kózqarasyńa, kóńilińe úlken senim ornaidy. Al, nyq senim ornyqty áreketke bastaidy. Osylai shyńǵa kóterilý, jan-jaǵyńa, tutas ómirge sergek qaraý qadamy bastalady. Bul – baǵa jetpes adamgershilik bailyq.
Mán beretin tusymyz mynaý: danyshpan, ǵulama ál-Farabi taǵy bir tujyrymynda: «Adamǵa eń birinshi bilim (aqparat) emes tárbie berilýi kerek, tárbiesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy», – deýiniń basty sebebi nede?
Zeiin salyp qarasaq: ǵalymnyń tárbie dep otyrǵany aq pen qarany, jaqsy men jamandy «ajyrata bilý» qabileti. Demek, jastarǵa aqparat bermesten buryn «ajyrata bilý» daǵdysyn qalyptastyrý qajet. Ata-ájelerimizdiń «mynaý bolady», «mynaý bolmaidy» dep ár nárseni ekige bólip, balanyń qulaǵyna quiyp otyrýynyń ózi «ajyratý daǵdysyn» qalyptastyrý joly bolǵan.
«Ajyratý» ádisi
Ajyrata bilý – Alla Taǵalanyń adam balasyna bergen erekshe qabileti. Aiyra bilý qabileti – kez kelgen adamda bar qasiet. Biraq, bidaidy qaýyzynan bólip alý úshin belgili bir ádis kerek. «Meni alda» filmindegidei adamnyń fiziognomikasy týraly bilimniń ózi tolyq ajyratýǵa jetkiliksiz. Onyń da sebepteri túsinikti. Fiziognomika týraly ǵylym ajyratýǵa qajetti 60-70% ǵana aqparat. Sonymen qatar, ol teoriia árdaiym jumys jasai bermeýi de múmkin. Sondyqtan, ajyratý ádisin meńgerý úshin tómendegi myna ǵylymi uǵymdardyń mańyzy zor. Olar:
- Baqylaý
- Ólsheý
- Analogiia
- Taldaý
- Sintez
Bul aitylǵan basymdyqtar – tek ǵylymi ádister júiesi. Ǵylymi zertteý ádisterimen qosa adamnyń intellektýaldyq tereńdigi men kemeldigin tys qaldyrýǵa bolmaidy. Olar:
- Tutas qabyldaý
- Aiqyn túsiný
- Tereń túisiný
Qoǵamda hám aǵymdar arasynda bolyp jatqan protsessterdi tanyp-túsinýge, durys ajyratýǵa kedergi keltiretin basymdyqtar bar. Olar:
- Oilaý stereotipi
- Birjaqtylyq jáne synnyń joqtyǵy
- Bilimniń jetispeýshiligi
- Emotsiianaldyq táýeldilik jáne turaqsyzdyq
Ajyrata bilýdi úirený eshqashan kesh bolmaidy. Ásirese, jastar din men aǵymnyń arajigin ajyrata bilýi óte mańyzdy.
«Ál-Fýrqan» degenimiz ne?
Qasietti Quranda «Ál-Fýrqan» degen súre bar. Maǵynasy ajyratý degendi bildiredi. Demek, «ajyratý» uǵymyna tutas bir súre arnalǵan. Quranda «ajyratý» uǵymyna mán berilýi beker emes. Búginde sarapshylar men ǵalymdar Islam áleminiń kúireý sebebi týraly ǵylymi boljamdar jasap, túrli ýájder aitýda. Sonyń bir sebebi: «saýattylyq deńgeii tómen, bilim-ǵylym jolynda artta qaldy», – deidi.
Máselen: statistika boiynsha Irak memleketiniń saýattylyq deńgeii 2013 jyldyń deregi boiynsha áielder 80.57%, erkekter 83.26% saýatty. Liviia eli 2013 jyldyń statistika boiynsha áielder 99.90%, erkekter 99.96% saýatty. Al, Siriiada áielder 73.6%, erkekter 86% saýatty eken. Árine, bul Eýropa elderiniń saýattylyq deńgeiimen salystyrmaly derek. Sondyqtan, Islam elderi hat tanyp, jazý jaza alamaidy deýge bolmaidy.
Islam áleminiń saiasilanǵan haos ortalyǵynda qalýynyń biregei sebebi Quranda baiandalǵan «ajyratý» uǵymynan aiyrylyp qalýy. Eń úlken kúná – qoǵamda, ǵalamda bolyp jatqan protsessterdi ajyrata almai, ózińdi de, ózgeni de sergeldeńge salyp adastyrý. Aǵymnyń jeteginde júrgen adam óz ustanymynan basqany moiyndamaidy. Jalpy, tanym-túsinigi tar sheńberli adam dúniede bolyp jatqan qubylys, tirshilik áreketterin durys ańdap, baiyptaýǵa kelgende óte kendelik tanytady. Bul – kemdik. Bul – baryp turǵan qorlyq.
Zamanaǵa túiin aitý – Alla Taǵalanyń adamzat boiyna darytqan «ajyratý» qabiletine úńilý ekenin ańǵardyq. Ýaqytqa sai bári ózgerip sala beretinine kóz jetkizdik. Ol min emes, árine. Min – sony ajyrata almaý.
Alla Taǵala «Ál-Fýrqan» súresiniń, 1-shi aiatynda: «Álemderge eskertýshi bolýy úshin qulyna (aqiqat pen jalǵandy) Ajyratýshyny túsirgen, Ol (Alla) ulyq berekeli!» – dep baiandaidy. Alla Taǵala qasietti Quran Kárimniń ózin jaqsylyq pen jamandyqty, aq pen qarany, shyndyq pen jalǵandy ajyratýshy (Fýrqan) dep ataǵan. «Ál-Fýrqan» (ajyratýshy) – Qurannyń eń keń taralǵan jáne musylman álemine málim aty. Onyń kúlli mazmuny, saiyp kelgende, «Aqiqat keldi de, ótirik seiildi; jalǵannyń ómiri uzaq emes» degendi dáleldeidi.
«Jaqsy menen jamandy aiyrmadyń»
Kez kelgen aǵymdy matritsa deitin bolsaq (matritsa degenimiz – jasandy júie. Al aǵymdar – uzaq ýaqyt boiy programmalanyp, qoldan kodtalǵan júie), matritsanyń (aǵym) tabiǵaty men maqsaty – adastyrý, shyndyqty aiqyn kórsetpeý, búrkemeleý. Ol – sol úshin jasalǵan. Matritsadan shyǵýdyń joly – «ajyratý». Basqa joly joq. Endi, aǵymnyń qurylymyn, ondaǵy aqparattardyń ornalasý tártibin, júiesin bilmeiinshe, odan shyǵý múmkin emes. Al aǵymnyń qurylymyn bilmegen adamnyń qoǵamǵa, adamdarǵa degen áreketin qalai boljaýǵa bolady? Iaki, ajyrata bilgen adam aǵymnyń jeteginde keter me edi?
Hákim Abaidyń: «Jaqsy menen jamandy aiyrmadyń, Biri qan, biri mai boldy endi eki urtyń», – dep sanasyn sarqyp, ýaiym shegýiniń bir ǵana sebebi bar. Siz qashan sońǵy ret sanaly, degdar adam retinde dúnieniń aq-qarasyn «ajyratýǵa» tyrysyp kórdińiz?
Áset BEKTUR, QMDB baspasóz bóliminiń bas mamany
