Búginde terrorlyq uiymdardyń astyrtyn is-áreketi jekelegen memlekettermen qatar álemdik qoǵamdastyqty da qatty alańdatyp otyr. Jaqynda Krokýs Siti Hollda bolǵan lańkestik shabýyldy eskersek, úlken dúmpý Resei men Orta Aziia memleketteriniń bir-birine degen senimine selkeý túsirgenin baiqaýǵa bolady. Máselen, atalmysh oqiǵa saldarynan milliondaǵan tájik migranty elden jappai ketip jatyr, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Jan basyna shaqqandaǵy JIÓ boiynsha Tájikstan aimaqtaǵy eń kedei el bolyp esepteledi. Birikken Ulttar Uiymynyń baǵalaýy boiynsha, munda shamamen 30% adamnyń tolyq ári durys tamaqtanýǵa múmkindigi joq. Biraq bul jaǵdai tájikterdi ǵana emes, bizdiń de kei óńirdiń turǵyndaryn alańdatyp otyr. Teraktiden keiingi kúni Sheremetevoǵa qonǵan Qyrǵyzstan azamattary áýejaida bir táýlikten asa shyǵa almaǵan. Buǵan jaýap retinde Qyrǵyzstannyń Syrtqy ister ministrligi otandastaryna Resei eline barmaýǵa keńes bergen edi. Al Reseidegi tájik diasporasy turǵyndaryn burynǵydan da abai bolýǵa shaqyrdy.
Sonymen qatar reseilikter tájikterdiń qyzmetinen bas tartyp qana qoimai, olardy uryp-soǵý jaǵdailary da beleń alǵan. Reseilik Mediazona basylymynyń habarlaýynsha, lańkestik áreketten keiin eki kún ishinde quqyq qorǵaýshylarǵa Orta Aziiadan kelgen migranttardan 2500-den astam shaǵym túsken. Negizgi shaǵymdar: politsiianyń negizsiz tekserýleri, zańsyz qamaý, azaptaý jáne deportatsiialaý.
Búginde Tájikstannyń resmi biligi alańdaýǵa negiz joq dep sendirse de, satylǵan biletter sanyna qaraǵanda, Resei tájikter úshin úreili memleketke ainalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Munda nápaqasyn tabýǵa baratyn adamdar sany aitarlyqtai azaiǵan.
Bul - Orta Aziia elderiniń Reseige táýeldiliginiń bir saldary ǵana. Kreml buǵan deiin de on myńdaǵan tájikstandyqty óz otandaryna qaitara alatynyn, dese de olardyń týǵan jerinde jumys tabý múmkindigi az ekenin túsindirgen bolatyn. Endi bul stsenarii qorqynyshty jaǵdaiǵa ainalýy múmkin.
Eger Reseide Orta Aziia memleketterinen kelgen adamdarǵa qarsy qýǵyn-súrgin jalǵasyn tabatyn bolsa, bul óz kezeginde aimaqtaǵy radikalizmniń kúsheiýine ákeledi.
Sonymen qatar óte mańyzdy ózgerister tizbegin bastaýy múmkin. Aýǵanstan saiasatyn zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Andrei Serenko Exclusive portalyna bergen suqbatynda búkil Eýraziia lańkestik árekettiń órshý aldynda turǵanyn jetkizdi.
Osyny eskersek, Kremlge odaqtas bolyp otyrǵan Orta Aziia halqymen janjaldasýǵa bolmaidy. Degenmen ótkenge kóz júgirtsek, másele tereńde jatyr. Ózderin damyǵan órkeniettiń jarshysy dep sanaityn reseilikter "bilimi nashar ári jabaiy aziialyqtarǵa" burynnan tákapparlanyp qaraityn. Osy tusta 2023 jyly Reseide migranttarǵa jasalatyn kóshe shabýyldary aitarlyqtai kóbeigeni habarlanǵan. Mysaly, 2022 jyly quqyq qorǵaýshylar osyndai 30 qylmysty tirkese, 2023 jyly – 122, al 2024 jyldyń úsh aiyna jetpei 46 qylmys tirkelgenin rastady.
Aita keteiik, Novgorod oblysynyń biligi jańa migranttarǵa patent berýdi doǵaryp, buryn patent alǵandarǵa taksiletip tabys tabýyna, avtobýs júrgizýine, saýda jasaýyna, alkogol jáne temeki ónimderin satýyna tyiym salǵan bolatyn. Tiisti jarlyqqa aimaq gýbernatory Andrei Nikitin qol qoidy. Osylaisha, eńbek migranttary úshin negizgi tabys kózi sanalatyn kásipterge jol jabyldy.
Jarlyqqa sáikes, jumys berýshiler jumysshylarynyń atalǵan sanattaryn biylǵy 26 maýsymǵa deiin jumysynan bosatýǵa mindetteldi. Bul tyiymnyń kúshi Reseide turaqty turýǵa ruqsaty barlarǵa, Eýraziialyq odaqqa kiretin Qazaqstan, Qyrǵyzstan azamattaryna ǵana taralmaidy. Shetel azamattaryna tek qara jumys qalady.
Reseidiń sýbektileri – respýblikalar, ólkeler, oblystar mundai sheshimderdi Resei Ishki ister ministrliginiń usynymdaryna sáikes qabyldaýda. Resmi túsinikteme boiynsha bul sharalar eńbek naryǵyn retteý, migratsiialyq ahýaldy turaqtandyrý, ekstremistik jáne terroristik qylmystardyń aldyn alý úshin qabyldanyp otyr.
Osynyń aldynda migranttarǵa qatysty tyiymdar men shekteýlerdi qazaqstandyqtar kóp qatynaityn Cheliabi, Novosibir, Túmen, sonymen qatar arydaǵy Magadan, Kaliningrad, Týla, Kalýga oblystary, Hanty-Mansi avtonomdy okrýgindegi Iýgra men Iakýtiia engizdi.
Búginde Resei Memdýmasy Qazaqstan men Orta Aziiadan keletin eńbek migranttaryna bilim berý, meditsina, farmatsevtika, taksi qyzmeti siiaqty salalarda eńbek etýge tolyǵymen tyiym salatyn zań jobasyn qarap jatyr. Ol qyzmetterdi atqarýy úshin kelimsekterge Resei azamattyǵyn alýǵa týra keledi.
Sonymen qatar buǵan deiin UQShU bas hatshysy Imanǵali Tasmaǵambetov álemdi dúrliktirgen Krokýs Siti Hollda bolǵan lańkestik shabýyldyń uiymǵa múshe elderge áseri týraly aitqan bolatyn.
Sheneýnik BAQ ókilderine bergen suqbatynda terrorizm jańa sipatqa ie bolyp, ultaralyq jáne dinaralyq alaýyzdyqtyń kúsheiýine ákep soqtyratyn gibridti qarý retinde qoldanylyp jatqanyn atap ótken. Osy tusta ol UQShU-ǵa múshe elderdiń saiasi áreketine baǵasyn berdi.
"Barlyq memleket lańkestik áreketti aiyptap, bolǵan jaǵdaiǵa qaiǵyra kóńil aitty. Qylmyskerlerdi ustaý operatsiiasyna Belarýs memleketi atsalysty. Uiymǵa múshe elder atyshýly qylmysqa qatysty oqiǵalardy buqaralyq aqparat quraldarynda belsendi túrde jariialady. Óitkeni transulttyq terrorizm - uiymǵa múshe elderdiń ortaq máselesi. Odaqtas elder Eýraziiada bolyp jatqan sońǵy geosaiasi ózgerister olardyń árqaisysy úshin qaýipti ekenin jaqsy túsindi ", - dedi Tasmaǵambetov “Interfax” agenttigine bergen suqbatynda.
Aitýynsha, terakt uiymdastyrýshylary etnosaralyq alaýyzdyqty qozdyrý arqyly Resei men Orta Aziia elderiniń yntymaqtastyǵyna barynsha zalal keltirýdi kózdegen.
"Beibit turǵyndarǵa jasalǵan shabýylǵa baǵa berý jan-jaqty órbýi múmkin. Olardyń kópshiligin qabyldaý aýyr. Lańkesterdiń basty maqsaty ulttyq úkimet pen qoǵamdyq qaýipsizdiktiń úreiin ushyrý emes edi. Qylmyskerlerdiń negizgi maqsaty Resei men Orta Aziia elderiniń arasyna iritki salý boldy", - deidi ol.
Tasmaǵambetov atalmysh jaǵdaida salqynqandylyqpen áreket etýge shaqyrdy. Reseidiń kóshi-qon saiasatyna qandai da bir kedergi jasalsa, bul eńbek migranttarynyń elden ketýine áser etýi ábden múmkin ekenin aitqan bolatyn.
"Emotsionaldy árekettiń sońy ókinishke ulasýy múmkin. Óitkeni beibit turǵyndardyń jappai qyrylýyna negiz bolǵan qaiǵyly oqiǵalar, ár azamat ózin osal sezingen kezde, bilikke saiasi sheshimder qabyldaýǵa barynsha qolaisyz jaǵdai jasaý úshin jasalady. Demek munyń óte jaǵymsyz ári uzaqqa sozylatyn saldary bolýy múmkin.
Máselen, ótken aptada kópshiligimiz muny ártúrli ult ókilderi arasyndaǵy qaishylyq deńgeiinde baiqadyq. Sondyqtan Reseidiń ulttyq jáne kóshi-qon saiasatyndaǵy jaǵdaidyń turaqsyzdanýyna jol bermeý qajet.Orta Aziia elinen kelgen eńbek migranttaryna qysym jasalsa, bul olardyń Reseiden jappai ketýine túrtki bolady. Másele, aimaqtyń Resei ekonomikasyna keri áserin tigizýinde ǵana emes, eń aldymen odaqtas elderde orysfobiialyq jáne antireseilik kóńil-kúi qalyptasady. Al bul óz kezeginde memleketaralyq qatynastarǵa syna qaǵady. Osylaisha, "Krokýs Siti Holldaǵy" lańkestik árekettiń bastamashylary óz maqsatyna bir taban jaqyndai túsedi", - dedi Tasmaǵambetov.
