2014 jyly Memlekettik hatshy qyzmetinen aýysyp, Reseige Elshi bolyp ketkende saiasi sarapshylar Marat Tájinniń saiasi arenadaǵy bedeli kúrt ósip ketkendikten, ony shetke ysyrdy dep boljaǵan bolatyn. Bir toby ol endi qaitip joǵary qyzmetke kelmeýi múmkin dese, endi bir toby araǵa az ýaqyt salyp qaita oralady degen pikirlerin ortaǵa salǵan. Buǵan negizgi sebep, onyń Memlekettik hatshy bolyp turǵan kezdegi aýqymdy jobalary men saraptamalyq baiandamalarynyń el arasynda airyqsha talqylanýy edi. Ásirese, «Tarih tolqynynda» atty jobasy eldiń nazaryna iligip, gazet-jýrnal men telearnalar Tájin bastaǵan isti ilip áketken-tin. Telearnalardan arnaiy baǵdarlamalar ashylyp, gazetterden osy taqyrypta aidarlar jumys istep, qazaq tarihyn túgendeý jolyna jumyla kirisken mezette onyń bul aýqymdy bastamasy belgili bir tulǵalarǵa unamai qaldy dep te tujyrym jasaǵan. Kóp ótpei bul baǵdarlama úzilip, Tájinniń ózi Reseige elshi bolyp ketti.
Marat Tájin týraly sóz bolǵanda, onyń saiasi analitik retinde ózin óte saq ári shiraq ustaitynyn aitatyndar kóp. Keibir laýazym ieleri «Qazaqstan – 2030» strategiiasynyń negizgi tujyrymyn ózge emes, dál osy Marat Tájin men marqum Altynbek Sársenbaev birigip jasaǵan dep jatady. Qazaqstannyń búgingi saiasi baǵyt-baǵdarynyń avtorlarynyń biri osy Tájin dep qaraityndar da jeterlik.
Marat Tájin ulttyq qaýipsizdik salasynda uzaq jyldyq tájiribesi bar saiasatker. Ol Qaýipsizdik Keńesiniń hatshysy qyzmetin birneshe márte atqarǵa jalǵyz adam. Sondai-aq, Prezident apparatynyń jetekshisiniń orynbasary, birinshi orynbasary bolyp ta birneshe márte qyzmet etti.
Ony biliktegi eń intellktýal saiasatker retinde baǵalaityn top, Marat Muhanbetqazyuly áli de bolsa óz múmkindigin tolyq kórsete almai júr dep qaraidy. Buǵan bizdegi saiasi elitanyń qasańdyǵy men tek bir adamǵa ǵana «bas shulǵý» printsipin airyqsha mártebe kóretin, alda-jalda ózgeshe oilai bastaityndar shyqsa, qatań synǵa ushyraýy múmkin ekenin eskertýdi umytpaityn «prezidentke adal ári sózderi ótimdi» arnaiy top barlyǵymen túsindiredi.
Tájin osy ýaqytqa deiin Prezident Nazarbaevtyń kárine ilikpegen, biraq kei sátteri «yqpaldy toptyń» yǵystyrýyna sharasyz kóngen sanaýly tipti jalǵyz saiasatker retinde de atalyp qalady. Buǵan 2001 jylǵy «saiasi bulǵaq» - "jas túrkilerdiń" ekpindi talaby – «Qazaqstannyń demokratiialyq tańdaýy» qozǵalysy kezinde ózimen jaqsy syilas toppen ermegendigin mysal etetinder kezigedi. Eger sol kezde jastary 30 ben 40-tyń arasyndaǵy qaltaly ári pármendi topqa ilesken bolsa, onda Tájinniń de búgingi bilik sapynda júrýi neǵaibyl edi. Aitpaqshy, dál sol 2001 jyly Marat Tájin Ulttyq qaýipsizdik komitetin bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyt basqardy. Kóp ótpei Prezident Nazarbaev ony óz qasyna – Prezident apparatyna shaqyryp aldy. Munyń da bizge beimálim syry bolýy ábden múmkin deidi sarapshylar.
Ol týraly aitqanda, 2006 jyly qastandyqpen mert bolǵan Memleket jáne qoǵam qairatkeri Altynbek Sársenbaevtyń esimi qosa atalady. Biletinder, Tájin men Sársenbaevtyń dostyǵy sonaý 1990 jyldardyń basynda bastalǵanyn, ekeýi birin-biri satpaǵanyn, qai kezde bolsa da bir-birin qorǵaǵanyn aitady. Altynbek Sársenbaev týraly derekti filmde bilik ókilderi ishinen tek osy Marat Tájinniń ǵana pikir bildirýge qulyq tanytyp, dosynyń bilimi men biliktiligin joǵary baǵalap, oiyn ashyq aitqany da bul pikirdiń durystyǵyn kórsetse kerek.
Ol Altynbek Sársenbaevty qansha syilaǵanymen, «Aq jol» partiiasy týraly naqty pikirin aitqan emes. 2004-05 jyldary oppozitsiialyq partiia túrli syn-synaqqa túsip, ártúrli arandatýshylyqqa tap bolǵan kezde de M. Tájin bul isten boiyn aýlaq ustady. Ol sol ýaqytta Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Ákimshiligi Basshysynyń Birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp júrdi. Bul qyzmet eldegi ishki jáne syrtqy saiasattyń shemasyn tolyq bilýge ári ony jasaýǵa múmkindik beretin bedeldi laýazym deýge bolady. Demek, Tájin ózin saiasi oiyndardyń atqarýshysy emes, onyń saldary men bolashaǵyn boljaýshy analitik bolyp otyrýdy qup kóretin sekildi.
Muhanbetqazyuly elge oralýy bilik sapynda biraz aýys-túiis bolý múmkin ekenin ańǵartady deitinder de kóp. Ásirese, 2017 jyly Astanada EKSPO-nyń ótý barysyn qadaǵalaityn bilikti mamandar kerek. Shetelmen jumys isteý tájiribesi bar Tájin sekildi saqa kadrlar bul sharany oidaǵydai atqarýǵa yqpal eteri sózsiz. Sonymen qatar, Prezidenttiń bilikti bólý týraly usynysy da jaidan jai emes. Buǵan salmaqty ári parasatty sheshim asa qajet. Tájinniń saiasi tehnolog ekenin eske alsaq, bul jumysty oǵan senip tapsyrýǵa bolady.
Bilikke Marat Tájin ne úshin kerek boldy? Ony bul qyzmetke qaita ákelýdiń qandai syry bar?
Bul jóninde Ámirjan Qosanov myrza tómendegidei oi bildirdi.
[caption id="attachment_22826" align="alignright" width="233"]
Á. Qosanov[/caption]
Ámirjan QOSANOV, saiasatker
Tájinniń bul qaita oralýy jai emes! Astarynda biraz nárse jatyr.
Birinshiden, ishki saiasat sekildi memlekettiń eń basty salasy byt-shyt bop ketkeni ras. Ony prezidenttiń ózi de túsingen bolar. El ishinde bop jatqan áleýmettik-ekonomikalyq oqiǵalarǵa qoǵamdyq-saiasi turǵydan bazalyq tuǵyrnama jasaý, qabyldanyp jatqan san qily zańdar men sheshimderdiń sebepterine úńilý, olardyń oń ne teris saldaryn boljaý isi tipti syn kótermeitin deńgeide!
Ekinshiden, ishki saiasattyń óziniń tiisti strategiiasy joq, ózgerip jatqan geosaiasi ahýalǵa laiyqty jaýap berý, el ishinde bop jatqan sony oqiǵalardyń aldyn-alý degen jumysty bul bilik umytqaly qashan!
Úshinshiden, ishki saiasat, meniń baiqaýymsha, klanaralyq tartystyń qurbany, al kei jaǵdaida – quraly bop ketti. Ol – múldem bolmaýǵa tiis jait! Memlekettiń bolashaǵy úshin asa qaýipti jait! Ideologiia qoldy bop ketse, memleket quridy! Syrtqy jáne ishki qaýipter shash etekten!
Tórtinshiden, keshe ǵana elbasy «bilik tarmaqtarynyń ókilettikterin qaita bólý» týraly ideia tastap, jumys tobyn quryp jatyr. Bul ózi eldiń konstitýtsiialyq negizderine ózgeris jasaýdy qajet etetin sharýa. Osyndai asa mańyzdy jumysqa bilimdi, tájiribeli, júieli túrde, jan-jaqty oilai alatyn tulǵanyń kelýi de zańdy. Tájin bolsa, eski gvardiianyń, orta tolqynnyń jáne jas urpaqtyń bárin biledi. Ol osy salada buryn da boldy, Haýipsizdik keńesiniń hatshysy boldy, UQK-n basqardy, iaǵni ol toptardyń ishindegi syrt kózge kórine bermeitin ishki iirimderden habardar. Onyń ústine ony naqty bir klannyń ókili dep te aitýǵa bolmas: ol ózin Elbasynyń senimdi kómekshisi retinde tanytyp keledi.
Menińshe, onyń Aqorda ǵimaratynyń tórine taǵy bir ozýynyń bir sebepteri osy. Bul áńgimeniń bir quityrqysy bolýy da múmkin. Tájin sekildi saiasi salmaǵy aýyr tulǵanyń potentsialy naǵyz ári tiimdi reformalar úshin qajet boldy ma álde saiasi reforma sekildi mańyzdy mindetti formaldy túrde atqaryp, eldi, qoǵamdyq oidy ýaqytsha tynyshtandyryp, jartykesh qadamdar jasaý úshin ǵana kerek boldy ma – mine, basty suraq sol!
Marat Tájin – Áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory. Ol Prezident jáne Ministrler kabinetinde ishki saiasat bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary, meńgerýshisi, QR prezidenti Apparaty basshysynyń orynbasary, aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń basshysy (1992), QR Prezidentiniń Memlekettik keńesshisi (1994-95), Prezident Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary jáne Prezident Ákimshiligi Taldaý jáne strategiialyq zertteý ortalyǵynyń basshysy (1995-99), Prezidenttiń Ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi kómekshisi — Qazaqstan Respýblikasy Qaýipsizdik Keńesiniń Hatshysy (1999-2000), Prezidenttiń Ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi kómekshisi — Qazaqstan Respýblikasy Qaýipsizdik Keńesiniń Hatshysy, Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy (2001), Ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi Prezidenttiń kómekshisi — Qazaqstan Respýblikasy Qaýipsizdik Keńesiniń Hatshysy (2002), Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Ákimshiligi Basshysynyń Birinshi orynbasary (2002-06), Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblikasy Syrtqy ister ministri bolyp taǵaiyndaldy (2006-09). Budan keiin Prezidenttiń kómekshisi ári Qaýipsizdik Keńesiniń Hatshysy qyzmetterin atqardy. 2013 jyly bir jyldai ýaqyt Memleket hatshysy boldy. 2014 jyly Reseidegi Qazaqstan elshisi bolyp, qyzmet aýystyrǵan.
