Dalanews.kz qairatkerdiń memlekettik hám qoǵamdyq qyzmetin taldap, tarazylaǵan saiasatker Náýbat Qalievtiń maqalasyn oqyrman nazaryna usynady.
Marat Ospanovtyń saiasi kelbeti qandai, saiasatkerligi nede ? Ol bizge nesimen taǵylymdy jáne qundy?
Birinshiden, ol tereń memleketshil saiasatker. Ol Qazaq memlekettiginiń qaz turyp qalyptasýynyń basy-qasynda boldy, nebir taǵdyrly zańdardyń qabyldanýyna kóp kúsh saldy.
Osy rette Ospanov tóraǵalyq etken 1996-1999 jyldary Májilis qabyldaǵan 242 zańnyń qatarynda 7 kodeks, onyń ishinde Azamattyq (erekshe bólim), Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qylmystyq atqarý, Azamattyq is júrgizý kodeksteri, «Biýdjet júiesi týraly», «Memlekettik baj týraly», «Bankrottyq týraly», «Valiýtalyq retteý týraly», «Bilim týraly», «Mádeniet týraly», «Saiasi partiialar týraly», «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy tilder týraly», «Memlekettik qyzmet týraly», «Qazaqstan Respýblikasynyń ulttyq qaýipsizdigi týraly», «Sybailas jemqorlyqpen kúres týraly», «Diplomatiialyq qyzmet týraly» tárizdi memleket damýynyń zańnamalyq negizi men saiasi-ekonomikalyq irgetasyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan zań júiesi jasaldy.
Parlament osylaisha, óziniń zań shyǵarýshylyq qyzmeti arqyly júie quraýshylyq, júie jasaýshylyq missiia atqardy. Bunyń barlyǵynda M.Ospanovtyń qoltańbasy, syndarly, ulan-ǵaiyr uiymdastyrýshylyq, saiasi mámilegerlik jáne ilkimdi úilestirýshilik qyzmeti turdy.
Ekinshiden, M.Ospanovta úlken deńgeidegi saiasatkerge qajetti qoǵam damýynyń ótkir áleýmettik-ekonomikalyq máselelerin taldap, saralap, jinaqtap, olardy halyqtyń ártúrli toptarynyń múddelerin beinelei jáne kórsete bilý strategiialyq-baǵdarlamashyldyq qasietter boldy.
Onyń bul qasietteri 1999 jylǵy Parlament sailaýynda «Otan» partiiasynyń baǵdarlamasyn jasaýda erekshe kórindi.
Úshinshiden, M.Ospanov demokrat-parlamentarii edi. Onyń «Parlament – demokratiianyń negizgi tiregi» degen tujyrymy onyń qoǵam ómirindegi Parlamenttiń orny týraly printsipti ustanymy edi.
M.Ospanov Parlamentti, parlamentarizm institýtyn demokratiia men halyq biliginiń tiregi, qainar kózi dep baǵalady.
«Parlament qoǵamnyń saiasi toptasýynyń, onyń jetekshi kúshteriniń ortalyǵy bolyp tabylady. ...Palata Tóraǵasy retinde men saiasi turaqtylyq pen demokratichnyi ekonomika men saiasatta Adam múddelerine teris yqpal etetin erejelerge jol bermeý arqyly damytýdyń uiymdyq-quqyqtyq ázirlik jolyn júrgizýin ǵana tańdap alamyn.
Baiyptylyqqa, dialogqa, áriptestikke jáne mámileliktiń qajettiligine negizdelgen saiasattaǵy tsentrizm men úshin birden-bir durys ideialyq-saiasi tuǵyrnama ári praktikalyq saiasat nysany bolýǵa tiis» – dep saiasatker aǵynan jarylady.
Ol Parlamentti elimizdiń búkil tirshiligin retteitin sapaly zańdardy shyǵarýdyń bedeldi ortalyǵyna ainaldyrýdy óziniń depýtattyq, spikerlik qyzmetiniń basty maqsaty jáne máni dep túsindi.
Jáne bul rette kóp nársege qol jetkizdi. Onyń Parlament, parlamentarizm institýty týraly tamasha oilary, pikirleri, bastamalary óte kóp edi. Ol 1995 jylǵy Konstitýtsiiaǵa sáikes elde prezidenttik basqarý nysany engizilgennen keiin de Parlament, parlamentarizm institýty bedelin saqtaý, nyǵaitý isinde bir qaraǵanda kózge kórinbeitin kóp jumys tyndyrǵan birden-bir spiker desem aqiqattan alystamai, tipti ádilin aittym dep esepteimin.
M.Ospanov esimi halyq jadynda Parlament palatalarynyń eń bedeldi tóraǵasy retinde saqtalyp keledi. Ol Qazaqstan Úkimeti basshylarynyń da bilgir de ádil opponenti edi.
Tórtinshiden, M.Ospanovtyń Májilis spikeri retindegi basty qasieti parlament demokratiia men jariialylyqtyń eldegi basty tiregi men úlgisi dep túsinip, zań shyǵarý protsesi men sol kezeńdegi el damýyndaǵy kúrdeli áleýmettik-ekonomikalyq problemalardy talqylaý kezinde keń de ashyq pikirtalasyn qamtamasyz etip, biri-birine qarama-qarsy pikirlerdiń aity- lyp, tyńdalyp, talqy tezine túsýine jaǵdai jasap, baǵyttap otyrdy.
Májilis Tóraǵasy zań shyǵarý protsesindegi, ár jylǵy respýblikalyq biýdjetti bekitý men oryndalý esebi jónindegi Parlamenttiń basty áriptesi Úkimetpen araqatynastyń printsipti, joǵary talapkershilik jaǵdaiynda bolýyna jetisti.
Bul máselelerde M.Ospanov ár kez biikte boldy, sarabdal saiasatker-strateg retinde kórindi.
Sol kúrdeli tarihi kezeńdegi eldegi shetin áleýmettik-ekonomikalyq ahýaldy naqty baǵalaýda, ondaǵy qordalanǵan problemalardy sheshýdiń makroekonomikalyq joldaryn, onyń zańnamalyq negizderin nyǵaitýda qandai zańdardyń basymdyǵy men qajettigin bilýi, jalpy intellektýaldyq deńgeii jóninen Marat Turdybekuly, bizdiń pikirimizshe, Úkimet basshysy men onyń orynbasarlarynan kósh ilgeri, joǵary turdy.
Muny sol ýaqyttaǵy Úkimet músheleri de moiyndaityn. Sol kezdegi Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik kiris ministri 3.Kákimjanov bylai deidi: «Meniń jeke ózim úshin túigenim: Marat Turdybekulyna tán qasietter pozitsiiasynyń durystyǵy, kózqarastarynyń durystyǵy jáne ómir saltynyń durystyǵy» [3,118].
M.Ospanov basqarǵan Májilispen áriptestik sol kezdegi N.Balǵymbaev basqarǵan Úkimet úshin naǵyz saiasi syn mektebi boldy.
Onyń ústine, makroekonomikalyq máselelerdi sheshý týrasynda Májilis Tóraǵasynyń derbes, balamaly baǵdarlamasynyń bolýy N.Balǵymbaev kabinetindegi, ásirese ekonomikalyq-qarjy blogyndaǵy kadrlardyń isine erekshe talap ahýalyn týdyryp, olardyń parlamentshiler pikirimen únemi eseptesýine zor yqpal etetin.
Áleýmettik-ekonomikalyq qiyndyqtar aldynda dármensiz, «jeńil salmaqty», álsiz, tym shamdanǵysh, «ashýshań» Úkimetti M.Ospanov Konstitýtsiialyq normalarǵa jáne parlamenttik demokratiialyq rásimderge sáikes, Parlamenttiń senimsizdik kórsetýi arqyly otstavkaǵa ketýge tiis degen qorytyndyǵy keldi.
Jáne ol pikirin baspasózde ashyq jazdy. Bul da onyń ashyq, printsipti saiasatker ekendiginiń taǵy bir dáleli.
Besinshiden, M.Ospanovta qazirgi zamanǵy saiasatkerge meilinshe qajet innovatsiialyq qasiet, iaǵni únemi izdeniste bolý, qoǵam damýynyń perspektivasy týraly óz pozitsiiasy men baǵdarlamasyn únemi saraptap, jetildirý qasieti molynan bar edi.
Onyń ekonomist-ǵalym retindegi eldiń damý' bolashaǵyna, 1998-1999 jyldardaǵy ekonomikalyq daǵdarystan shyǵý, ekonomikany saýyqtyrý jónindegi tyń ideialary «Turaqtandyrýdan ósýge qarai (1999-2005 jyldarǵa arnalǵan ekonomikalyq baǵdarlama)» Baǵdarlamasynda jinaqtaldy. Ony óz atynan Prezident pen Úkimetke usyndy.
M.Ospanovtyń tól baǵdarlamasynyń qanshalyqty mańyzdylyǵy, óz ýaqytynda jasalǵandyǵy, onyń túptep kelgende, 1999 jyldyń kúzinde jańadan qurylǵan Q.Toqaev basqarǵan Úkimettiń orta merzimdik áleýmettik-ekonomikalyq strategiiasynyń negizine ainalǵandyǵy ǵylymi ádebiette jan-jaqty aitylǵan.
M.Ospanovtyń sol Baǵdarlamasynyń keibir ideialary kúni búginge deiin mańyzdy, ómirsheń. Búgingi tereń daǵdarystan shyǵý úshin Baǵdarlamanyń, ásirese salyq, aqsha-qarjy, biýdjet saiasaty týraly bólimderiniń kóptegen naqty, qundy oilaryna taǵy bir nazar aýdaryp, búginde oǵan súienýge bolady del esepteimiz.
M.Ospanovtyń oilaý júiesiniń keńdigin, memleket, onyń basqarý júiesi aldyndaǵy problemalardyń aýqymy men tabiǵatyn bilýi deńgeiin osy Baǵdarlamanyń «Sybailas jemqorlyqpen kúres» dep atalatyn taraýyndaǵy mynadai naqty usynystarynan kórýge bolady:
- kásipkerler men azamattardyń quqyqtaryn chinovnikterdiń qysymy men jemqorlyǵynan qorǵaý jáne ony zańnamalyq turǵydan bekitý;
- sybailas jemqorlyqpen kúreste nazardy eń aldymen, eldiń ulttyq qaýipsizdigi men jalpyulttyq múddelerine neǵurlym zor qaýip tóndiretin kuqyq qorǵaý, sot, ishki ister organdary qyzmetine, qarjy salasyna (bankter, salyq kyzmeti men politsiiasy, respýblikalyq jáne jergilikti qarjy organdary), keden qyzmeti, memlekettik múlikti basqarý, jyljymaityn múlikti satý-satyp alý salalaryna aýdarý [4].
Búginde elimizde dál osy salalarda sybailas jemqorlyqpen kúrestiń eń ótkir, eń kúrdeli másele bolyp, ázirshe olardyń asqynǵandyǵy, tereńdigi, sybailastyǵy sondai, ol jalpyulttyq deńgeige ósip, ony eńserý, onymen kúres jalpymemlekettik problemaǵa ainaldy.
Altynshydan, ol jariia, ashyq saiasatker edi.
Ol jariialylyqty, halyqpen ashyq sóilesýdi óz tirshiliginiń basty erejesi, saiasatkerge qoiylar basty talap dep tanydy. M.Ospanov úshin buqaralyq apparat quraldary demokratiia men parlamentarizm institýtynyń eń bedeldi, áleýetti áriptesi boldy.
Qai ýaqytta da eń bir kúrdeli, qym-qiǵash, daýly da tartysty máselelerde BAQ quraldary ókilderimen pikir alysýdan tartynbaityn. Óz pikirin ashyq, týra, batyl aitatyn. BAQ ókilderimen birlesken jumystan úlken qanaǵat, lázzat alatyn.
M.Ospanov dúnieden ótkende «Jas alash» basylymynyń redaktsiia ujymy óz oilaryn bylai tujyrymdaǵan edi:
«Ómir boiy ózin-ózi jetildirip, shyńdap, aldy-artyn ekshep, zamanynan qalmai, qajymai, talmai júretin adamdar bolady. Ospanov osyndai edi. Ol áldekimdei bósteki sóz ben pátýasyz pikirge boi aldyrmai, nysanaly ómir súrýge, bir maqsatqa jetýge talpynyp, sol jolda oiyn ashyq aita alatyn, kim-kimmen de erkin dialogqa baratyn suńǵyla saiasatker bolatyn».
Bul onyń saiasatkerlik kelbetine búkil el jýrnalisteri qaýymynyń atynan da berilgen baǵa desek, shyndyqqa qaishy kelmespiz.
Saiasi arenaǵa joǵary oqý ornynyń kafedra meńgerýshisi, dotsenti qyzmetinen kelgen M.Ospanov jastar men stýdentterdiń pozitsiiasynyń qoǵam úshin taǵdyrly mańyzyn qoǵamtanýshy retinde tereńnen túsindi. Sondyqtan stýdenttermen jumysqa, olarmen parlamentariilerdiń álsin-álsin kezdesýine erekshe kóńil bóldi.
Parlament Májilisiniń otyrys zalynan on shaqty orynnyń stýdentter úshin bólinýine, olardyń erkin kelýine jol ashty.
Jetinshiden, M.Ospanov syndarly, naqty usynystar men istiń adamy edi.
Ol popýlizm men demagogiiadan boiyn aýlaq ustaýǵa tyrysty. Oǵan saiasattaǵy syndarly oilaý men áreket tabiǵi jaqyn edi.
Ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basy Qazaqstannyń memlekettik, saiasi Jahandaný jaǵdaiyndaǵy damýynda ótpeli qoǵam kezeńine aýysyp, El bolashaǵyn, ásirese onyń ekonomikalyq-áleýmettik damýyn baǵdarlaýda múldem jańa mindetter turdy.
Irgeli teoriialyq bilimi bar M.Ospanov XII sailanǵan Joǵarǵy Keńestiń osy saladaǵy basty teoretikteriniń, onyń zańnamalyq negizin qalaýshylardyń birine ainaldy.
Parlamenttik sailaýdyń ne bir ótkelek-qiyndyqtarynan ótken M.Ospanovtyń suńǵyla saiasatkerlik, harizmalyq úzdik qasietteri myńdaǵan sailaýshynyń kóńil kúiin, talǵamyn dál tapqan talǵampazdyǵy, mámilegerlik sheberligi asa tartysty ótken 1999 jyldyń kúzindegi parlamenttik sailaýda jarqyrai kórindi. Partiialyq tizimmen alǵash ret ótken sailaýda eń kóp daýysqa ie bolǵan «Otan» partiiasy bul sailaýdaǵy tabysy kóp rette M.Ospanovtyń harizmalyq bedeline, intellektýaldyq áleýetine bailanysty da boldy desek, tarihi aqiqatqa qaishy kelmespiz.
Náýbat QALIEV,
saiasi ǵylymdar doktory
