Dál qazirgi qalpynda uiymnyń ózine júktelgen missiiany arqalap júrerlik qaýqary joq. Dalanews.kz 26 jyl buryn qurylǵan qurylymǵa jańa mindet, jańa fýnktsiia júkteý keregin aitqan Ertisbaevtyń maqalasyn el nazaryna usynǵandy jón kórdi.
Assambleia quryp, alashapqyn bolýdyń qajeti bar ma edi?
– Álbette, – deidi Ertisbaev. Endi ǵana emegendik alǵan ýaqta elden údere kóshkender kóp boldy. Alǵashqy jyldary eki millionǵa tarta adam alys-jaqynǵa aýyp ketti. Olardy eshkim májbúrlemedi. Óz qalaýymen kóshti. Orystar atajurtyna qonys aýdardy. Ol jaqta da uzaq aialdaǵan joq. Amerika, Eýropa, Avstraliia siiaqty damyǵan elderden turaq tapty.
Ertisbaev KSRO qulaǵanǵa deiin de ultaralyq alaýyzdyq asqynyp, arnasynan asyp-tógilýge shaq turǵan deidi. Bodaýdan bosaǵan elderde ultshyldyq óris berip, shovinistik saryndaǵy urandar kirme ulttarǵa baǵyttalýy ábden múmkin edi degen pikirde. Munyń sońy azamattyq soǵysqa ulassa, táýelsizdikpen qosh aitysa berýge de bolar edi dep boljaidy.
Qazaqstan halqy Assambleiasyn qurý álgindei stsenariidiń aldyn-alý. Nazarbaevtyń ideiasy aýmaly-tókpeli sitýatsiiany eskerip qabyldanǵan, saiasi-logikalyq máni bar sheshim.
...
Onyń aitýynsha 90-shy jyldardyń eleń-alańynda “Táýelsizdik uzaqqa sozylmaidy. Qazaqstan tarap tynady” degen sáýegeiler tus-tustan tap bergen.
“Sebebi, qazaqtyń óz jerindegi úlesi tym tómen edi. 40 paiyzǵa jeteqabyl boldyq pa, bolmadyq pa?.. Sol kezdiń ózinde soltústik óńirlerdiń problemasy aldymyzdan kes-kestep shyqty. Kazaktardyń uiymdary kárine minip, eldiń batysyndaǵy ahýal kúrdelene tústi. Jurttyń jartysy ash-jalańash. Joqshylyq. Tapshylyq. Tarshylyq.
Nesin jasyraiyn, Nazarbaev tyǵyryqqa tireldi. Ol tusta 50-ge endi tolǵan-tuǵyn. Ómiriniń 20 jylyn Kompartiiaǵa sarp etken ol mundaimen betpe-bet kelem dep oilaǵan joq. Qyzyl imperiianyń shańyraǵy bir-aq kúnde ortasyna tústi. Prezident osy jaǵdaidan sabaq aldy. KSRO-nyń sońynan Qazaqstan da quzǵa qulaǵandy qalamady. Osyndai kúrdeli kezeńde Assambleiany qurý týraly sheshim qabyldandy”, – deidi ol.
Reseidi synaq kútip tur
Aitýynsha budan bizdiń el utylǵan joq. Ultaralyq qatynastaǵy kóptegen konfliktiniń aldyn aldyq. Kerisinshe Pýtin kesh qimyldaǵan. Resei prezidentiniń dál bizdegidei analogty qurǵany keshe ǵana.
Ertisbaev Kreml tym kesh qimyldady dep esepteidi. Ultaralyq qatynasta Reseidiń synalatyn shaǵy endi keldi.
“Bashqurstan, Tatarstan, Soltústik Qapqaz boiynsha sheshilmegen másele shash etekten. Pýtinniń taqta qalýyn qalamai, qarsy shyqqan, avtonomiiany talap etip, ashýǵa mingen chýkchalar men evenderdiń narazylyǵy kúsheie túspese, saiabyrsymaidy. Reseide antikremldik kóńil-kúi beleń alyp tur”, – deidi Ertisbaev.
...
Áitse de Assambleia kónerdi. Dál qazirgi formasy búgingi saiasi-áleýmettik betalysqa sai emes. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Assambleiaǵa júktelgen missiia búgingi kúni aktýaldyǵynan aiyrylǵan.
Aitalyq endigide “Qazaqstanda 130 ulttyń ókilderi turady” dep dabyralai berýdiń qajeti joq. Ertistaev ol kezeńnen óttik esepteidi. Onyń paiymdaýynsha álgindei uran osydai 10-12 jyl buryn ózekti bolǵan.
Bul da Nazarbaevtyń ideiasy edi. Osy arqyly ol eldegi sany jaǵynan 20 myńǵa da jetpeitin az ulttardyń boiyn tiktep, eńsesin kótergen. Qazaq pen orystan kem kórmei, qolynan jetelep, qatarǵa qosqan.
Saiasattanshýy Nazarbaevtyń saiasaty jemisin berdi dep sanaidy. Áitse de Nazarbaev ideologiiasy árkez sátti boldy deýge kelmeidi. Ertisbaev prezidenttiń birqatar bastamasy az ulttar tarapynan qoldaý tapqanmen, qazaqtildi aýditoriianyń qarsylyǵyna ushyraǵanyn aitady.
Sonyń biri - qazaqstandyq ult ideiasy.
“Qazaqtildi qaýym buǵan basybútin qarsy shyqty. “Bul elde bir ǵana ult bar. Ol qazaq ulty. Ózgesi diaspora” desti. Nazarbaevty tyńdaǵysy, túsingisi kelmedi. Tuńǵysh prezident batyseýropalyq, amerikalyq úlgidegi eldiń irgesin qalaǵasy kelgen-tin”, – deidi ol.
Ertisbaevtiń pikirinshe bul ideia kelmeske ketken joq. Kúnderdiń kúni bul taqyrypqa qaityp oralamyz.
Mahmahanov jerge kire jazdady
Assambleiany sóz etken eks-elshi osydan 15 jyl buryn Almaty oblysynyń Malovodnyi aýylynda bolǵan oqiǵalardy eske alypty.
“Sol jyly qazaqtar men sheshender jaǵa jyrtysyp, atyshýly Mahmahanovtar áýleti aǵaiyndy úsh ulynan aiyryldy. Biraq buǵan deiin solardyń qolynan qazaq jigiti qaza tapty. Aqyr sońy urys-keris, atys-shabysqa ulasty. Shyn máninde daýdyń tórkini ultaralyq arazdyq emes, sharýashylyq jerge talastan týyndaǵan-tuǵyn. Buǵan bir sheneýnik aralasyp, qazaqtar men sheshenderdiń qaqtyǵysyna sebepker boldy”, – deidi ol.
2009 jyly Varshavdaǵy OBSE seminaryna qatysqan Ertisbaev álgi sharada aǵaiyndy Mahmahanovtyń bireýin keziktirip qalǵan. Janynda taǵy eki sheshen jigiti bul bul top osy otyrysta Malovodnyidaǵy oqiǵalardy baiandaityn derekti filmdi jinalǵan jurttyń nazaryna usynýdy josparlaǵan eken. Eks-elshi munyń aldyn alypty.
“Álgi filmdi OBSE múshelerine kórsetý úshin sailanyp kelgen eken. Ázirlegen dúniesi dúdámaldaý, bir jaqty. Qazaqty qaralaýdan ǵana turady eken. "Qazaq ultshyldary sheshen ultyn qyryp-joiýmen ainalysyp jatyr" degen syńaidaǵy jala men jalǵan aqparattan turatyn material bolyp shyqty. Filmdi súzip shyqqasyn, qanym basyma shapty.
“Ái, bularyń qalai? Qazaq pen sheshenniń arasyndaǵy uzaq jylǵy dostyqqa syna qaqpaq oilaryń bar ma? Sonaý surapyl jyldary bótensimei, baýyryna basyp, bir úzim nanyn bólip bergen qazaq halqyna aitqan alǵystaryń osy ma?”, – dep zirkildep qoia berdim. Álgi arada jerge kirerdei boldy, qatty qyzardy. Filmdi kórsetýden bas tartty”, – deidi eks-elshi.
...
Ertisbaev Assambleianyń quziretin keńeitýge qarsy. Qazaqtildi qaýym, sonyń ishinde saiasi saýatty aýditoriia bul usynysty qabyldamaidy. Qandai da bir qurylymnyń Ata zańnan attap, eldiń saiasi baǵdaryn anyqtaýyna jol bermeý qajet.
“Assambleiaǵa jańa mindet, jańa fýnktsiia júkteý kerek degenim, ilgeridegi dúnieni meńzemeidi. Bul uiymdy jalań uran emes, ulttyq saiasat, halyq, etnos taqyrybyndaǵy saýatty, salmaqty ǵylymi-zertteý júrgizetin qurylymǵa ainaldyrar kez keldi.
Assambleiany propaganda quraly retinde paidalanýdy doǵarý kerek. Qazir munyń paidasy shamaly. Dáýiri ótti. Halyq mundaiǵa aldanbaidy. Uranshyl, ýrashyl, dabyrashyl dúnieden jurt ábden mezi bolǵan.
Endigide dál bulai upai jinai almaidy. Jumysyn ǵylymi-zertteý baǵytyna bursyn, qolynan kelmese uiymdy taratý kerek”, – deidi eks - elshi.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
Taǵy Oqyńyz:
https://dalanews.kz/bilim/81248-qvzuu-de-biologiialyq-belsendi-qospal
