Dalanews.kz “Novaia gazetaǵa” suhbat bergen aqynnyń halyq pen bilik týraly tolǵamdaryn tilip alyp oqyrman nazaryna usynǵandy qup kórdi.
80-shi jyldardyń sońy Táýelsizdik alardyń aldynda Súleimenovke Qazaq KSR-ynyń prezidenti bolatyn múmkindik berilipti. Bas tartqan eken. Ol tus aqynnyń ataq-dańqy dáýirlep turǵan kezeń-tin. Saiasi salmaǵy da sol tustaǵy tisqqaqan saiasatkerlerden esh kem emes-tuǵyn.
“Árine, mundai usynystan bas tartý qiyn. Onyń ústine men arqalaǵan missiiaǵa septigi tier dep oilaǵanym ras. Iá, meni álgi qyzmetke usyndy. Aldymen Kremldiń aldynan óttim. Kolbinniń Máskeýge kóshetinin, onyń ornyna kimdi laiyq kóretinimdi surady. Birneshe adamnyń atyn atap, tizimdi aldyma tosty. Barlyǵymen tanys-bilistigim bar, hal-qaderimshe baǵamdy berdim”, – deidi aqyn.
…
Súleimenov osy kezdesýde Nazarbaevqa jeke-dara toqtalyp, oǵan joǵary baǵa bergenin aitady. Tizimdegi toptyń arasynan Nazarbaevtyń aty kózine ottai basylǵanyn, osy kezdesýde Tuńǵysh prezidenttiń maqtaýyn asyrǵanyn aityp biraz kósilgen eken.
“Nazarbaev ózgelerge qaraǵanda memapparattyń jumysyna qanyq. Tájiribesi tolysqan. Osy salada uzaq jylǵy stajy bar. Komsomolda da, partiialyq jumysta da shyńdalǵan azamat. Budan artyq kandidat tappaisyzdar” dep sońǵy sózimdi aittym, – deidi Súleimenov.
…
90-shy Kompartiia Qazaq KSR-yn basqarýǵa laiyq eki azamatty kóp ishinen iriktep alady. Biri – Nazarbaevtyń, endi biri – Súleimenovtyń sózin sóileidi.
“Jeme-jemge kelgende taiqyp shyqtym” – deidi aqyn.
Aitýynsha jazýshylyǵy jeńip ketken. Saiasatpen ainalsýǵa kóńili soqpai, kantseliariianyń qaptaǵan qujatyn sapyrystyryp otyrǵandy qalamapty.
“Onyń ústine Nazarbaevpen dárejeles deńgeiim de, tájiribem de joq-tyn. Shyny kerek, asa bir qulshynyp ta turmadym.
“Mendei oratordan halyqqa qaiyr joq. Sheshensip sóilegenmen, iske kelgende shorqaqpyz. Ezgiden qutylyp, egemen atanǵan talai eldi araladyq. Kópshiligi bilik basyna sheshensigen, kósemsigen oratorlardy alyp keldi. Shynaiy saiasatkerler shette qaldy. Bul elderdiń talaiy kriziske urynyp, kúizeliske tústi. Sondyqtan mendei basshydan “ne qaiyr, ne úmit” dep shynymdy aittym”, – deidi Súleimenov.
…
Aqynnyń aitýynsha bilikte uzaq otyrǵan adamnyń súikimi ketedi. Bes jyl. Uzaǵanda 10 jyl. Mandattyń da shegi bar. Jalpy taqqa tas keneshe jabysý sindromy keiingilerge Stalinnen juqqan deidi Súleimenov.
“Bes, on jyl jetkilikti. Hrýshevtyń taǵdyryna qarańdarshy. Stalinniń jolymen júremin dep sorlady. Aqyry taqtan taidyrdy. Brejnev? Oǵan da qut qonǵan joq. Kerisinshe bilikte tym-tym uzaq otyrǵannyń zardabyn tartty. Ketem dese de, ketirmedi. Tóńiregi jipsiz bailap tastady. Brejnev ketse, olar da ornyn bosatýǵa májbúr bolar edi. Brejnev aqsaqal ainalasynyń aitqanynan shyǵa almady. Aqyr sońy KSRO-ny kúiretip ketti. Bilikte uzaq otyrǵannyń saldary osyndai bolady…”, – deidi aqyn.
…
Osy arada tilshi aqynnyń 2011 jyly Nazarbaev týraly aitqanyn eske salypty. Osydan 10 jyl buryn Oljas Súleimenov Nazarbaevty sailamai-aq, referendým jolymen qaita taǵaiyndaý kerektigin aityp, osy bastamanyń úgit-nasihatyn júrgizgen.
“Nursultan Ábishuly báribir de 90 paiyzǵa jeteqabyl daýys jinaidy. Onyń ústine Amerika men Reseidiń alaýyzdyǵy asqynyp keledi. Qazirgidei jaǵdaida at-kólik aýystyrǵan jón be?”, – degen edi Oljas myrza.
Aqyn álgi sózin bylaisha jýyp-shaiypty:
“Osydan on jylǵy burynǵy jaǵdai emis-emis esimde. Umytyp ta qaldym. Bir adamnyń otyz jylǵa sozylǵan ózgerissiz biligi bitpestei kórindi ǵoi. Sondyqtan ol kezeńdi jik-jikke bóle almaimyn”, – deidi Súleimenov.
Aqyn ótken otyz jylda Nazarbaevty talai márte syn sadaǵyna alǵanyn aitady. Tuńǵysh prezidentke kóńili tolmaǵanda Nazarbaevtyń qai tusta qateleskein, qai arada aǵattyq jasaǵanyn ashyq aitýdan qaimyqmaǵan.
Súleimenov Nazarbaevty sóz etkende, árdaiym shyndyq jaǵynda bolǵanyna senimdi.
“Alaida, – deidi ol. Bizdiń halyq birinshi basshyny durys tańdaityn deńgeige jetken joq áli. Tórt qubylasy túgel, tolysqan ult dep aita almaimyn. Bizdiń qoǵam men reseilik aýditoriianyń oi-óresi shamalas. Qaýymdyq túsinikten aryla almai otyrmyz. Barlyǵy ortalyqtyń tóńiregine toptasýy kerek degen tujyrym bar. Mundai qaýym birinshi basshysy óz qalaýymen tańdai alatyn jaǵdaida ma?”, – deidi Súleimenov.
Aqynnyń osy arqyly ne aitqysy biz úshin jumbaq kúiinde qaldy. Bálkim, sói dei otyra “patsha qarsy shyǵý kúná” dep sóileitin aýditoriiany búiirden bir túrtip ótken bolar dep boljadyq.
…
Basqasyn basqa aqynnyń Reseige qatysty kózqarasy táýelsizdik alǵaly beri túk ózgergen joq. Pýtin propagandasy tóńiregin jaipap, sheńgelinen bosap shyqqqysy kelgen elderge basyp kirip jatsa da, Súleimenovtiń Kremlge qatysty pozitsiiasy shaiqalmaǵan eken.
“Osy oiymnan taimaimyn. Qazaqstan Reseimen máńgilikke birge bolýy qajet. Jubymyz jazylmai, birge júrýge jazsyn. Reseimen aramyzdy ajyratpaý úshin latyn álipbiine qarsy shyqtym.
Toqaev? Prezident álgi álipbidi qoldaýǵa májbúr boldy. Men aitamyn, qajet emes dep. Kirillitsany umytpaýymyz kerek. Balalarymyzdyń sanasynda saqtalsyn. Eki álipbidi teń meńgergenniń aiyby joq”, – deidi ol.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
