Dalanews.kz “نوۆايا گازەتاعا” سۇحبات بەرگەن اقىننىڭ حالىق پەن بيلٸك تۋرالى تولعامدارىن تٸلٸپ الىپ وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى قۇپ كٶردٸ.
80-شٸ جىلداردىڭ سوڭى تەۋەلسٸزدٸك الاردىڭ الدىندا سٷلەيمەنوۆكە قازاق كسر-ىنىڭ پرەزيدەنتٸ بولاتىن مٷمكٸندٸك بەرٸلٸپتٸ. باس تارتقان ەكەن. ول تۇس اقىننىڭ اتاق-داڭقى دەۋٸرلەپ تۇرعان كەزەڭ-تٸن. ساياسي سالماعى دا سول تۇستاعى تٸسققاقان ساياساتكەرلەردەن ەش كەم ەمەس-تۇعىن.
“ەرينە, مۇنداي ۇسىنىستان باس تارتۋ قيىن. ونىڭ ٷستٸنە مەن ارقالاعان ميسسيياعا سەپتٸگٸ تيەر دەپ ويلاعانىم راس. يە, مەنٸ ەلگٸ قىزمەتكە ۇسىندى. الدىمەن كرەملدٸڭ الدىنان ٶتتٸم. كولبيننٸڭ مەسكەۋگە كٶشەتٸنٸن, ونىڭ ورنىنا كٸمدٸ لايىق كٶرەتٸنٸمدٸ سۇرادى. بٸرنەشە ادامنىڭ اتىن اتاپ, تٸزٸمدٸ الدىما توستى. بارلىعىمەن تانىس-بٸلٸستٸگٸم بار, حال-قادەرٸمشە باعامدى بەردٸم”, – دەيدٸ اقىن.
…
سٷلەيمەنوۆ وسى كەزدەسۋدە نازارباەۆقا جەكە-دارا توقتالىپ, وعان جوعارى باعا بەرگەنٸن ايتادى. تٸزٸمدەگٸ توپتىڭ اراسىنان نازارباەۆتىڭ اتى كٶزٸنە وتتاي باسىلعانىن, وسى كەزدەسۋدە تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ماقتاۋىن اسىرعانىن ايتىپ بٸراز كٶسٸلگەن ەكەن.
“نازارباەۆ ٶزگەلەرگە قاراعاندا مەماپپاراتتىڭ جۇمىسىنا قانىق. تەجٸريبەسٸ تولىسقان. وسى سالادا ۇزاق جىلعى ستاجى بار. كومسومولدا دا, پارتييالىق جۇمىستا دا شىڭدالعان ازامات. بۇدان ارتىق كانديدات تاپپايسىزدار” دەپ سوڭعى سٶزٸمدٸ ايتتىم, – دەيدٸ سٷلەيمەنوۆ.
…
90-شى كومپارتييا قازاق كسر-ىن باسقارۋعا لايىق ەكٸ ازاماتتى كٶپ ٸشٸنەن ٸرٸكتەپ الادى. بٸرٸ – نازارباەۆتىڭ, ەندٸ بٸرٸ – سٷلەيمەنوۆتىڭ سٶزٸن سٶيلەيدٸ.
“جەمە-جەمگە كەلگەندە تايقىپ شىقتىم” – دەيدٸ اقىن.
ايتۋىنشا جازۋشىلىعى جەڭٸپ كەتكەن. ساياساتپەن اينالسۋعا كٶڭٸلٸ سوقپاي, كانتسەليارييانىڭ قاپتاعان قۇجاتىن ساپىرىستىرىپ وتىرعاندى قالاماپتى.
“ونىڭ ٷستٸنە نازارباەۆپەن دەرەجەلەس دەڭگەيٸم دە, تەجٸريبەم دە جوق-تىن. شىنى كەرەك, اسا بٸر قۇلشىنىپ تا تۇرمادىم.
“مەندەي وراتوردان حالىققا قايىر جوق. شەشەنسٸپ سٶيلەگەنمەن, ٸسكە كەلگەندە شورقاقپىز. ەزگٸدەن قۇتىلىپ, ەگەمەن اتانعان تالاي ەلدٸ ارالادىق. كٶپشٸلٸگٸ بيلٸك باسىنا شەشەنسٸگەن, كٶسەمسٸگەن وراتورلاردى الىپ كەلدٸ. شىنايى ساياساتكەرلەر شەتتە قالدى. بۇل ەلدەردٸڭ تالايى كريزيسكە ۇرىنىپ, كٷيزەلٸسكە تٷستٸ. سوندىقتان مەندەي باسشىدان “نە قايىر, نە ٷمٸت” دەپ شىنىمدى ايتتىم”, – دەيدٸ سٷلەيمەنوۆ.
…
اقىننىڭ ايتۋىنشا بيلٸكتە ۇزاق وتىرعان ادامنىڭ سٷيكٸمٸ كەتەدٸ. بەس جىل. ۇزاعاندا 10 جىل. مانداتتىڭ دا شەگٸ بار. جالپى تاققا تاس كەنەشە جابىسۋ سيندرومى كەيٸنگٸلەرگە ستاليننەن جۇققان دەيدٸ سٷلەيمەنوۆ.
“بەس, ون جىل جەتكٸلٸكتٸ. حرۋششەۆتىڭ تاعدىرىنا قاراڭدارشى. ستاليننٸڭ جولىمەن جٷرەمٸن دەپ سورلادى. اقىرى تاقتان تايدىردى. برەجنەۆ? وعان دا قۇت قونعان جوق. كەرٸسٸنشە بيلٸكتە تىم-تىم ۇزاق وتىرعاننىڭ زاردابىن تارتتى. كەتەم دەسە دە, كەتٸرمەدٸ. تٶڭٸرەگٸ جٸپسٸز بايلاپ تاستادى. برەجنەۆ كەتسە, ولار دا ورنىن بوساتۋعا مەجبٷر بولار ەدٸ. برەجنەۆ اقساقال اينالاسىنىڭ ايتقانىنان شىعا المادى. اقىر سوڭى كسرو-نى كٷيرەتٸپ كەتتٸ. بيلٸكتە ۇزاق وتىرعاننىڭ سالدارى وسىنداي بولادى…”, – دەيدٸ اقىن.
…
وسى ارادا تٸلشٸ اقىننىڭ 2011 جىلى نازارباەۆ تۋرالى ايتقانىن ەسكە سالىپتى. وسىدان 10 جىل بۇرىن ولجاس سٷلەيمەنوۆ نازارباەۆتى سايلاماي-اق, رەفەرەندۋم جولىمەن قايتا تاعايىنداۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ, وسى باستامانىڭ ٷگٸت-ناسيحاتىن جٷرگٸزگەن.
“نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى بەرٸبٸر دە 90 پايىزعا جەتەقابىل داۋىس جينايدى. ونىڭ ٷستٸنە امەريكا مەن رەسەيدٸڭ الاۋىزدىعى اسقىنىپ كەلەدٸ. قازٸرگٸدەي جاعدايدا ات-كٶلٸك اۋىستىرعان جٶن بە?”, – دەگەن ەدٸ ولجاس مىرزا.
اقىن ەلگٸ سٶزٸن بىلايشا جۋىپ-شايىپتى:
“وسىدان ون جىلعى بۇرىنعى جاعداي ەمٸس-ەمٸس ەسٸمدە. ۇمىتىپ تا قالدىم. بٸر ادامنىڭ وتىز جىلعا سوزىلعان ٶزگەرٸسسٸز بيلٸگٸ بٸتپەستەي كٶرٸندٸ عوي. سوندىقتان ول كەزەڭدٸ جٸك-جٸككە بٶلە المايمىن”, – دەيدٸ سٷلەيمەنوۆ.
اقىن ٶتكەن وتىز جىلدا نازارباەۆتى تالاي مەرتە سىن ساداعىنا العانىن ايتادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتكە كٶڭٸلٸ تولماعاندا نازارباەۆتىڭ قاي تۇستا قاتەلەسكەٸن, قاي ارادا اعاتتىق جاساعانىن اشىق ايتۋدان قايمىقماعان.
سٷلەيمەنوۆ نازارباەۆتى سٶز ەتكەندە, ەردايىم شىندىق جاعىندا بولعانىنا سەنٸمدٸ.
“الايدا, – دەيدٸ ول. بٸزدٸڭ حالىق بٸرٸنشٸ باسشىنى دۇرىس تاڭدايتىن دەڭگەيگە جەتكەن جوق ەلٸ. تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل, تولىسقان ۇلت دەپ ايتا المايمىن. بٸزدٸڭ قوعام مەن رەسەيلٸك اۋديتورييانىڭ وي-ٶرەسٸ شامالاس. قاۋىمدىق تٷسٸنٸكتەن ارىلا الماي وتىرمىز. بارلىعى ورتالىقتىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىم بار. مۇنداي قاۋىم بٸرٸنشٸ باسشىسى ٶز قالاۋىمەن تاڭداي الاتىن جاعدايدا ما?”, – دەيدٸ سٷلەيمەنوۆ.
اقىننىڭ وسى ارقىلى نە ايتقىسى بٸز ٷشٸن جۇمباق كٷيٸندە قالدى. بەلكٸم, سٶي دەي وتىرا “پاتشا قارسى شىعۋ كٷنە” دەپ سٶيلەيتٸن اۋديتورييانى بٷيٸردەن بٸر تٷرتٸپ ٶتكەن بولار دەپ بولجادىق.
…
باسقاسىن باسقا اقىننىڭ رەسەيگە قاتىستى كٶزقاراسى تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ تٷك ٶزگەرگەن جوق. پۋتين پروپاگانداسى تٶڭٸرەگٸن جايپاپ, شەڭگەلٸنەن بوساپ شىقققىسى كەلگەن ەلدەرگە باسىپ كٸرٸپ جاتسا دا, سٷلەيمەنوۆتٸڭ كرەملگە قاتىستى پوزيتسيياسى شايقالماعان ەكەن.
“وسى ويىمنان تايمايمىن. قازاقستان رەسەيمەن مەڭگٸلٸككە بٸرگە بولۋى قاجەت. جۇبىمىز جازىلماي, بٸرگە جٷرۋگە جازسىن. رەسەيمەن ارامىزدى اجىراتپاۋ ٷشٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە قارسى شىقتىم.
توقاەۆ? پرەزيدەنت ەلگٸ ەلٸپبيدٸ قولداۋعا مەجبٷر بولدى. مەن ايتامىن, قاجەت ەمەس دەپ. كيريلليتسانى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بالالارىمىزدىڭ ساناسىندا ساقتالسىن. ەكٸ ەلٸپبيدٸ تەڭ مەڭگەرگەننٸڭ ايىبى جوق”, – دەيدٸ ول.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
