Li Kýan Iýdyń oilary
Li Kýan Iu. «Álem bolashaǵyna meniń kózqarasym»
Uly reformatordyń ómiriniń sońynda ázirlegen bul eńbegi fýtýrologiialyq sipatta jazylǵan. Iaǵni aldaǵy 20-30 jyldaǵy álemdik ózgerister týraly tolǵanady. Qytai, AQSh, Evropa, Japoniia, Koreia, Úndistan, Ońtústik-Shyǵys Aziia aimaǵy elderine tereńirek toqtalǵan. Avtordyń ózi «Afrika men Latyn Amerikasy týraly tipti aqparattardy da oqymaimyn. Sebebi olar bizden tym qashyqta jatyr» deidi.
QYTAI
Bul kitapta qamtylǵan barlyq taraýdaǵy memleketter týraly aitqanda avtor olardy Qytaimen tyǵyz bailanystyrady. Qytaidyń turaqty damýynyń jalǵyz kepili retinde Li Kýan Iu «ortalyqtan kúshti basqarýdy» atap ótken. «5000 jyl boiy qytailar ishki jáne syrtqy qaýipsizdiginiń kepili – kúshti ortalyq dep túsinip keledi. Álsiz ortalyq haosqa ákeledi. Kúshti ortalyq qana eldi turaqty damyta alady. Bul árbir qytaidyń sanasyna sińip ketken» deidi. Avtor Qytai tek ekonomikalyq turǵyda ǵana ózgermegenin, sonymen qatar eldiń saiasi sipaty da ózgerip kele jatqanyn tilge tiek etedi. Mysaly, Mao Tszedýn men Den Siaopin ózderine murager tańdai alsa, ishki saiasi ahýal Hý Tszintaoǵa ondai múmkindik bermedi...
1978 jyly Den Siaopin Singapýrda is-saparmen bolady. Tabiǵi resýrstary joq aral qalanyń turǵyndarynyń qanshalyqty jaqsy ómir súrip jatqanyn kórgen Den Siaopin óte tereń suraqtar qoiady. Osy kezdesýde «biz bir buryshta eshbir tabiǵi resýrstarsyz jatqan elmiz. Sizdiń múmkindikterińiz bizden de orasanú Bizden de asyp túsýlerińizge múmkindikterińiz bar» degen Li Kýan Iýdiń áńgimesin basqa taqyrypqa buryp jibergen eken Den Siaopin.
«Damýdyń ózegi ekonomikanyń ashyqtyǵy ekenin túsingen Qytai lideri osy saparynan keiin, singapýrlik model negizinde 6 erekshe ekonomikalyq aimaq qurǵan. Osy aimaq tutas Qytaidy álemge ashty deidi. Sosyn Dúniejúzilik saýda uiymyna engen.
Men 2015 jyly Qytai eline barǵanymda Shenjen degen qalasynda boldym. 1980 jylǵa deiin balyqshylardyń aýyly bolǵan eldi meken búginde adam tanymastai ózgergen. Qazir Gonkong, Singapýr stilindegi alyp shahar. 16 mln halyq turady. Aqparattyq tehnologiialardy osy qalada damytyp otyrǵan Qytaidyń ZTE kompaniiasynyń bas ǵimaratynda bolǵan edik. Mine, osy Shenjen Den Siaopin qurǵan ekonomikalyq zonalarǵa engen bolatyn.
Garri Li bylai dep jazady: «Birde Den Siaopin óziniń ministrin bizge jiberip, singapýrlik zańdardy suratty. Men olarǵa «sizder mundai zańdy qabyldap, ony júzege asyrý úshin sot biligin kúsheitýlerińiz kerek» dedim. Alaida aitqanynan qaitpaǵan ministrge zańdarymyzdy berdik. Biraq ony Qytai júzege asyra almady. Sebebi, olarda zań saltanat qurmaǵan. Ý nih sýshestvýet verhovenstvo pravitelia. Chto paravitel govorit, to i zakon».
Li Kýan Iu ózi bilik qurǵan ǵasyrdyń eń uly saiasi tulǵasy retinde Den Siaopindi ataidy. Aitpaqshy bul eki tulǵa da qytaidyń Hakka degen sýbetnosynan taraidy. Biraq bul ekeýi de týǵany joq týra biler ǵoi...
Si Tszinpin ekeýi ereterekte kezdesken eken. Qytaidyń qazirgi tóraǵasyn analitikalyq oilaý qabiletke ie adam retinde sýretteidi. Avtor Qytaidyń ekonomikalyq jyldam ósimi belgili bir ýaqyt arzan jumys kúshiniń arqasynda jalǵasatynyn jazady. Osy arzan kúshi eldiń 15-20 jyl boiyna
7-9% ósimin qamtamasyz ete alady. Odan ári qarai eńbek ónimdiligine bailanysty bolmaq.
Qytaidyń saiasi júiesi tamyr-tanystyqqa negizdelgen. Ony joiý múmkin emes, sebebi olardyń saiasi mádenieti ǵasyrlar boiy solai qalyptasqan. Tipti Qytaidyń alǵyr stýdentteri Batystyń irgeli oqý oryndarynda oqyp jatsa da, olar bul júieni ózgerte almaidy. Nege? Sebebi olar oqý bitirip kelgen soń tómengi qyzmetten bastaidy. Al olar basshy bolǵansha júie ábden ezgilep tastaidy da, óziniń burynǵy basshysy siiaqty bolady da qalady.
AQSh
Amerikalyqtardyń Singapýr ekonomikasyna qatysý qarqyny kóńilinen shyǵatynyn aitqan avtor birde mynadai oqiǵamen betpe bet kelgenin jazady.
«2009 jyly sóilegen sózderimniń birinde Qytaimen tepe-teńdik saqtaý kerek dedim. Mundaǵy «tepe-teńdik» sózin qytailar «shekteý» dep túsinipti. Internette qytai bola tura solai aita ma eken dep meni jappai qaralady. Meniń baiqaǵanym, gipersezimtal urpaq ósip kele jatyr eken. Belgili bir ýaqyttan soń olar bilikke keledi...»
Amerikalyqtardyń jańa býyny avtomobil, basqa da taýarlardy óndirýdi emes, intellektýaldy aqyl-oi ónimderin shyǵarýǵa bet burǵanyn baiandaidy.
Áskeri qýaty jaǵynan bul el ázirge eshkimge des bermeitinin aitqan Li Kýan Iu Qytaidyń áskeri biýdjeti AQSh áskeri biýdjetiniń 1/6 ǵana ekenin eskertip ótedi.
EVROPA
Evropanyń árbir eli óziniń tilimen, mádenietimen, órkenietimen, ekonomikasymen maqtana alady. Biraq osy qundylyqtardyń ózindik kedergileri bar deidi Garri Li. Onyń aitýynsha, Evropanyń integratsiiaǵa niettengeni ras bolsa, ortaq qorǵanys ministrligi, ortaq qarjy ministrligi jáne ortaq syrtqy ister ministrligin qurmaiynsha integratsiia kesheýildei bermek. Biraq oǵan konservator ulttardyń qundylyqtary kedergi. Evropalyq Odaqqa múshe 17 memlekettiń ǵana evrony paidalanýy qurlyqtaǵy aýyzbirshiliktiń deńgeiin kórsetedi. Integratsiianyń taǵy bir negizgi faktory – til. Napoleon da, Gitler de (jaýlaǵysy kelse de) Evropany biriktirgisi keldi. Alaida, nemis tilin moiyndaǵysy kelmeitin frantsýzdar oǵan moiynsunbaidy. Álemdik tilge ainalsa da eýropalyqtar aǵylshyn tilin paidalanǵysy kelmeidi. Bul óz kezeginde shashyrańqylyqqa ákeledi. Evropanyń kásipodaqtary men sotsialistik partiialary ult sanasyna, ásirese jastarǵa óte jaman nárseni sińirip tastaǵan. Memleket bárin qamtamasyz etý kerek. Bul óz kezeginde tutas bir býynnyń kerjalqaýlyǵyna ákeldi. Evropa birtutas elge ainalmasa, qurlyqty qiyn kezeńder kútip tur deidi. Mysaly,2011 jyly Shvetsiiada jumyssyzdar 7,5% bolsa, Italiianyń jumyssyzdary halyqtyń 8,4% quraǵan. Bul kórsetkish Japoniiada 4,6%, Ońt.Koreiada 3,4%, al Singapýrda 2 protsent bolǵan eken.
JAPONIIa
Bul eldiń aldynda úlken bir másele tur. Ol – demografiia. Ult qartaiyp barady. Týý kórsetkishi 1,39 koeffitsientke deiin túsip ketken. Qarapaiym ósim úshin týý kórsetkishi bir áielge 2,1 balaǵa kelý kerek.
Japoniia basshysy bolsam, immigranttar tartatyn edim deidi avtor. Biraq bul ulttyń ózgeni sińirmeitinin de atap ótedi. Mysaly kúnshyǵys elinde túri de, dini de, tipti tili de birdei bop ketken 566 myń korei, 687 myń qytai turady. Biraq japondar olardy qabyldamaidy.
1920 jyldary japon ultynyń ókilderi Braziliianyń kofe plantatsiialarynan jumys izdep, ózge qurlyqqa qonys aýdarǵan. Nikkeidzin atalatyn Latyn Amerikanyń japondary 1980 jyldary tarihi otanyna oralady. Sol kóshten 30 jyldan keiin, iaǵni 2009 jylǵy daǵdarys kezinde úkimet nikkeidzinderge bir rettik járdemaqy usynyp, Braziliiaǵa qaita kóshýdi usynǵan...
Qazirgi kezde Japoniiadaǵy sheteldikterdiń úlesi – 1,2%. Bul kórsetkish – Ulybritaniiada 6%, Germaniiada 8 %, Ispaniiada 10%.
Ulttyń taǵdyry demografiiaǵa bailanysty. Eger halyq sany azaisa, kúsh te azaiady. Kári adamdar jańa avtomobil satyp almaidy, jańa televizor alǵysy kelmeidi. Jańa kiimge qyzyqpaidy, sporttyq oiyndar oinamaidy. Óziniń as bólmesin eshbir restoranǵa aiyrbastamaidy. Iaǵni, elde qarttardyń úles salmaǵy artqanda jastarǵa kóp aýyrtpalyq túsedi. Olar 4-5 adam úshin jumys istep, shyǵarǵan ónimin eshteńege qyzyqpaityn kári adamdar satyp almasa, ishki tutyný tómendep, eńbek shyǵyny ótelmeidi.
Jarqyn TÚSIPBEKULYNYŃ paraqshasynan alyndy
