Qaǵaz betindegi, teledidar men ǵalamtor keńistigindegi resmi aqparat pen shynaiy jaǵdai arasy alshaqtaǵany sonshalyq, buqara halyqtyń pikiri, el aýyzyndaǵy «men «Habarda» ómir súrgim keledi» degen anekdottaǵydai, bilik pen qoǵamnyń ustanymy men maqsat-múddeleriniń bir-birinen múlde bólek, esh toǵyspastai, ajyrap ketkeniniń aiqyn bultartpas aiǵaǵyna ainalǵany qashan...
Bir jaǵynan, «dabyra qoshemetshil» baǵdarlamalar, ekinshi jaqtan, kúndelikti surqiia kedeilik tirshilik... Endi birde, «kósemsigen urandaýlar» men ásire madaqtar, onyń ústine, paraqorlyq pen jemqorlyqtyń saltanat qurýy...
Ádilin aitý kerek, Qasym-Jomart Kemeluly el tizginin qolyna ustaǵan sátten bastap halyqtyń kókeiindegi oilar ashyq aityla bastady. Miting jasaýǵa múmkindik týǵyzdy, sot pen ákimder sailanýy qajet dedi, saiasi reformany kezek kúttirmei bastaý mańyzdy dep jar saldy. Qazaqstan halqyna arnaǵan «Halyq birligi jáne júieli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» joldaýynyń negizgi mazmuny: «Bizge túbegeili ózgeris kerek» degen sózben bastalǵan taldaýlary, basty tezisteri syni kózqarasqa negizdelgen. Atap aitsaq:
- «Búgingi ahýaldyń áli de kúrdeli ekenin ashyq aitýymyz kerek";
- "Ulttyq ekonomikamyz álsiz";
- "Bankter aýylǵa arnap aqsha salmaidy";
- "Mal jaiatyn jerge sharýalardyń qoly jetpei júr";
- "Ákimder túrli sebepterdi syltaýratyp, yqpaldy adamdardyń yǵyna jyǵylyp otyr";
- "Balalar oqýyn tastap ketip jatyr";
- "237 myń jas oqý da oqymaidy, jumys ta istemeidi";
- "Formaldy esepterden góri saýalnamadan halyqtyń kóńil-kúii anyq ańǵarylady";
- «Zańdy da, qoǵamdy da, adamdardyń sana-sezimin de ózgertý» qajet;
- "Prezidenttiń tapsyrmalaryn oryndaýdan jaltaratyndar qyzmetten ketýge tiis"...
Búgin halyq «qańtar qasireti» dep ataǵan aýyr oqiǵadan keiin Prezident joǵaryda keltirilgen sózin batyl oryndaýǵa, iske ainaldyra bastaǵanyna kýámiz: «Prezidenttiń tapsyrmalaryn oryndaýdan jaltaratyndar qyzmetten kete» bastady. «Túbegeili ózgeris bastaldy ma?» degen saýalǵa jaýapty ýaqyt kórsetedi. Alaida, máseleniń biz oilaǵannan áldeqaida tereńde jatqanyna jáne keleńsiz saldardyń biz kútkennen áldeqaida aýyr ekenine eshkimniń kúmáni joq.
Ata zańymyzǵa sáikes Qazaqstan Respýblikasy prezidenti qaýipsizdikti saqtaýdyń kepili bolyp tabylady. Eń aldymen, barsha azamattardyń qaýipsizdigi men eldiń tutastyǵyn oilaýymyz mańyzdy. Biz bárimiz prezidenttiń birneshe kún boiy halyqty tynyshtyq saqtaýǵa shaqyrǵanyna kýá boldyq. Sol kezde on myńdaǵan otandastarymyz prezidentten anarhiia men tártipsizdikti toqtatý úshin shuǵyl sharalardy qoldanýdy surady.
Jasyrmaimyn, tártip ornatýdy resmi túrde otandyq BAQ betterinde talap etkenderdiń qatarynda óz basym men de boldym.
Prezident qańtar oqiǵalarynyń kezinde asa qiyn, biraq durys sheshim qabyldap, óziniń naǵyz kóshbasshy ekenin kórsetti. Onyń qabyldaǵan sheshimderi men áreketteri halqyna, elimizdiń árbir azamatyna túsinikti. Al sodyrlar men anarhisterdiń áreketterin túsiný múmkin emes. Nege beibit ereýilshiler olardyń arandatýyna erip ketti? Eger qarýly kóterisshiler memleketti basyp alǵanda ne bolar edi? Basqasyn bylai qoiǵanda, olar beibit turǵyndarǵa, áskerilerge, áielder men balalarǵa, qarttarǵa oq atatyn edi. Olarmen beibit kelisim jasaý, olarǵa nege bulai istediń dep suraq qoiý múmkin emes. Lańkester jeńiske jetkende ne bolatynyn kóz aldymyzǵa elestetý ońai. Ondaiǵa, álbette, jol berýge bolmaidy. Biz osy oqiǵalardan sabaq alýǵa tiispiz. Qazaqstannyń tutastyǵyn kózimizdiń qarashyǵyndai saqtaýymyz kerek.
Ras, ózgeris kerek. Biraq jeńil-jelpi, «kosmetikalyq» boiama ózgeris emes. El Prezidentiniń óz sózimen aitsaq: «Bizge túbegeili ózgeris kerek».
Ózgeris demekshi, bir mysal keltire keteiin.
Ótken aptada Túrkiiada issaparda boldym. Basqosý master-klass túrinde uiymdastyryldy. Baiandamashylar – Ózbekstan, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstannan bir adamnan – úsh-aq professor. Ár baiandamanyń reglamenti bir saǵattan kem bolmaýy kerek. Sózden keiin, bir saǵat suraq-jaýapqa beriledi. Odan keiin ár baiandama eki-úsh saǵat talqylanyp, pikir aityldy, tujyrym jasaldy. Naǵyz «myi shabýyly», shyǵarmashylyqty belsendirý, oi qozǵaý degenińizdiń tap ózi...
Jiyn eki kúnge sozyldy. Qatysýshylary – ǵylymi mekemeleriniń jetekshileri, ýniversitetter men memlekettik organdardyń basshylary.
Áńgime ǵylym jóninde órbidi.
Taqyrybym Qazaqstandaǵy ǵylymdy basqarý men damytý tetikteri men joldary jóninde boldy. Árine, «buryn bizde ǵylymǵy jalpy ishki ónimniń 0,13 paiyzy bólingen, qazir on esege kóbeitip jatyrmyz» dep, aǵynan jarylyp, qoldan kelgenshe el abyroiyn joǵarylatýǵa tyrystyq. Dei turǵanmen, kóptegen saýaldarǵa tushymdy jaýap qaitara almaǵanymyzdy moiyndaýǵa májbúrmiz. Suraqtardyń deni myna baǵytta boldy:
- «Basqa elderde memlekettiń ǵylymdy basqaratyn basty tetigi bolyp sanalatyn ǵylym akademiiasynyń Qazaqstanda qoǵamdyq birlestikke ainaldyrylýynyń sebebi nede?»
- «Basqa elder akademiialyq ǵylymi júieni búkil ǵylym salalaryn úilestirý men uiymdastyrý úshin tiimdi paidalansa, nege sizderde, kerisinshe, akademiialyq mártebe injenerlik, pedagogikalyq, aýyl sharýashylyq, jaratylystaný, áleýmettik, meditsinalyq, áskeri ǵylymdar, memlekettik basqarý sekildi salalar boiynsha arnaiy ashylǵan birsydyrǵy memlekettik jáne memlekettik emes akademiialarǵa úlestirildi?»
- «Ǵalymdardyń ózderi ǵylymdy basqarý isine belsene qatysa almasa, qarapaiym sheneýnikter memlekettik ǵylymdy tutas jáne jeke-jeke baǵyttary boiynsha josparlaý, baqylaý, zertteý, saraptaýdy qalaisha iske asyrady?»
Jiynda: «Qazirgi kezde qarjylyq, materialdyq qundylyqtarǵa basa nazar aýdarylýda. Ol túsinikti de. Alaida, bizdiń pikirimizshe, sońǵy jyldardaǵy Qazaqstannyń eń kóp joǵaltqany, eń aýyr shyǵyny — ǵylymdy álsiretkeni jáne ǵylymi akademiialyq júieni joia jazdaǵany dep esepteimiz. Óitkeni damyǵan ǵylymsyz mádenietti órkendetý, ekonomika men qarjylyq júieni, aýyl sharýashylyqty damytý, saiasi turaqtylyq máselesin sheshý – bos áýreshilik» – degen pikir aityldy.
Osy oraida bir asa qyzyǵarlyq jaitpen bólissem deimin. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Qazaqstan halqyna» atty qordy qurý tapsyrmasy siiaqty bastamalar kóptegen elderde burynnan bar jáne jumysyn jemisti atqarýda. Mysaly, Túrkiia Respýblikasynyń negizin salýshy, ult kósemi Mustafa Kemal Atatúriktiń ósieti boiynsha onyń búkil múlki men bailyǵynan, atap aitsaq, iri bankter, zaýyt-fabrikalar, qonaqúileri men basqa kóptegen biznes nysandarynan túsken tabystyń bári – týǵan halqynyń tili men ádebieti, óner-mádenieti men tarihyn zertteýge, dáripteý men damytýǵa jumsalatyny belgili. Qandai ǵajap fakt deseńizshi! Bizdiń túrik áriptesterimizdiń turaqty jáne sheksiz memlekettik emes, jekemenshik qarjylyq qainar kózi árdaiym qyzmet etýge daiar jáne ashyq turǵany adal kóńilden qyzyǵarlyq jáne qabyldaýǵa turarlyq igi is dep sanaimyz.
Osyndai modeldiń el igiligi úshin jumys isteýiniń taǵy bir jarqyn naqty dálelin de keltireiin. Bizdi shaqyrǵan Atatúrik atyndaǵy Mádeniet, til jáne tarih uiymy Ankara ortalyǵynda kópqabatty ǵimaraty bolǵanyna qaramastan, biyl jyl aiaǵynda arnaiy salynyp jatqan keń keńsege kóshedi eken. Sol jańa jerine tyń tujyrymdamamen, sony kózqaraspen, jumystaryn taza akademiialyq júiege tolyq sáikestendirip jáne, tipti, uiymdarynyń atyn «akademiia» dep atap kóshkileri keledi eken.
Osy maqsatqa jetý úshin budan keiin Qytai, Malaiziia, Koreia jáne Japoniiadan kezek-kezek bir-bir ǵalymnan shaqyrý kózdelipti. Sodan soń Eýropa men Amerikanyń tanymal ǵalymdary tyńdalady.
Jańa ǵimarat juldyz pishininde bolady eken. Tek jumys kabinetteriniń kólemi júz myń sharshy metrden astam. Tórt qabaty jer astynda (arhiv, qoima jáne t.b.), tórt qabaty jer ústinde bolady. Úlken kitaphana, keń, tolyq jabdyqtalǵan keńseler de jeterlik...
Oi sorabyn jinaqtasaq, nege bizde salmaqtyń bárin memleketke úiip-tógý ádetke ainalǵan? Memlekettik emes kózderden qarjylandyrý úshin Qazaqstannyń áleýeti basqa elderden aspasa, kem túspeitini beseneden belgili. Ol úshin kúni búginge deiin «jalǵan qundylyǵymyz» bolǵan «malymyzdy» emes, dýaly aýyzyna ýáli sóz qonaqtaǵan halqymyzda «Janym – arymnyń sadaǵasy» degen kredo basymdyqqa ie bolý shart.
Basqasyn bylai qoiǵanda, qoǵamdyq, gýmanitarlyq ǵylymdarymyz, tilimiz ben ádebietimiz, ánimiz ben kúiimiz, ádet-ǵurpymyz ben salt-dástúrlerimiz, iaǵni rýhani qundylyqtarymyz udaiy memlekettiń erekshe qamqorlyǵynda bolýy mindetti.
Til – osynyń báriniń tiregi, negizi, bastaýy.
Tilsiz adam joq. Tolyqqandy adam bola almai maman bolýǵa umtylǵandar – maman emes, aitpasa, sózdiń atasy óledi: olar maman emes, nadan bolyp shyǵady! Óitkeni, tili joq, túisigi muqalǵan ekonomist, tehnokrat, kedenshi, injener, biznesmennen elge paida tiiýi ekitalai.
Dáý de bolsa, «jaqsylyǵy óz basynan artylmaǵan» bireý bola alsa bolar, búgingi talǵam tarazy turǵysynan – tabysty kásipker, aýqatty adam shyǵar ondailardan... Al qazaqtyń uǵymy boiynsha, shyntýaityna kelsek, Buqar jyraý aitqandai: «pende ishindegi eń sorlysy, eń bisharasy, eń jamany solar...». Ana tilin boiyna sińirgen azamat elge paida keltire alsa ǵana, halqyna adal qyzmet ete alsa ǵana ózin baqytty sezinedi. Mine, tildiń kiesi men qudyreti osynda!
Sondyqtan til maidany – tek tilshi filologtardyń, jazýshylar men ádebietshilerdiń kúresi emes. Kerek bolsa, tilimizdi damytý máselesi – elimizdiń basty ulttyq qaýipsizdik, ekonomikalyq, ideologiialyq, saiasi talaby, mindeti, alǵysharty.
Prezident sózimen jalǵastyraiyq: «Ult taǵdyry synǵa túsken sátte kózi ashyq azamattar árdaiym kósh bastaǵan. Adasqanǵa jón siltep, jastarǵa baǵyt-baǵdar bergen. El aǵalary bir aýyz sózben tentegin tyiyp, tektisin tórge ozdyrǵan. Biz qanymyzǵa sińgen osy qasietten airylmaýymyz kerek».
Qasym-Jomart Kemelulynyń paiymdary naqty ári anyq: «Dál osy kezeńde ult ziialylarynyń ustanymy jáne belsendiligi airyqsha mańyzdy... Sondyqtan, ziialy qaýymdy el bolashaǵyna áser etetin árbir máseleden shet qalmaýǵa shaqyramyn». Memleket basshysy halyq kókeiindegi ózekti máselelerdiń basym kópshiligine tushymdy jaýap berip, kókeikesti, keshendi, aýqymdy máselelerge nazar aýdarýda. Qolǵa alyp jatqan naqty, qomaqty, batyl isterine el bolyp qoldaý kórsetý – azamattyq paryzymyz. Óitkeni syn saǵatta tize qosyp áreket etý – bárimizge sert!
Erden Qajybek, QR Ulttyq ǵylym akademiiasy Qoǵamdyq jáne gýmanitarlyq bólimshesiniń akademik-hatshysy
