– Astanada ótip jatqan EKSPO – kórmesi elimiz tarihyndaǵy aitýly sharanyń biri. «Arqa tósinen jańa Astana boi kóteredi, bas qalany aýystyramyz» degende, Prezident Nazarbaevtyń sózine senbegender, qarsy ýáj aitqandar bolmai qalǵan joq. Qazir Astana – beibitshilik pen turaqtylyqtyń, damý men órkendeýdiń simvolyna ainaldy. Sol Astanamyzda EKSPO kórmesi ótedi degende de ártúrli pikir aityp, bul kórmeniń el ekonomikasyna, damýyna eshqandai tigizer paidasy joq, bosqa aqsha shashý dep synaǵandar da aramyzdan shyqty. Endi, mine, 3 aiǵa sozylǵan kórmeniń negizgi ýaqyty da ótip barady. Qudaiǵa shúkir, dos túgil, dushpan súiinetin deńgeide ótip jatyr. Arqa tósiniń ajaryna ainalǵan Astananyń jańa betbeinesi ispetti EKSPO qalashyǵy boi kóterdi. Shetelden, elimizden milliondaǵan týrister Astanaǵa aǵylyp, Qazaqstan týraly jaǵymdy jańalyqtar shetel baspasózine jariialanýda.
EKSPO kórmesi – jai at shyǵarý, elden qalmaý, jurtqa tanylýdyń jobasy emes, bul adamzat qoǵamy damýynyń bolashaq josparyn jasaityn, ár eldiń ǵylymy men jańa tehnologiialaryn aiǵaqtaityn, el men eldiń arasyndaǵy qarym-qatynasty, bilim men tehnologiia almasýdy jetildiretin biregei sharanyń biri. Sondyqtan, mundai sharany ekonomikalyq damýy men halqynyń áleýettiligi, bilimdiligi ushtasqan elder ǵana ótkizýge usynys jasai alady. Qazaqstanda EKSPO kórmesiniń ótýi bizdiń elge sheteldikterdiń, Batys elderiniń senimi zor ekenin kórsetedi.
Bizdiń usynǵan taqyrybymyzdyń ózi óte aktýaldy. «Bolashaqtyń energiiasy». Aty aityp turǵandai, búgingi kúnniń eń qajetti taqyrybyn usynyp otyrmyz. Energiia tapshylyǵy – qazirdiń ózinde úlken problema. Ony sheshý úshin álem bolyp, balamaly energiia kózderin izdestirip jatyr. Osy kórme aiasynda tyń ideialar, jańa jobalar, energiia kózin sý, jel, kún arqyly alýdyń alýan túrli ádis-tásilderi, tehnologiialyq múmkindikteri usynylyp, ár el óziniń damý tendentsiiasyn dáleldep baǵýda. Sondyqtan, jastardy, ásirese ǵylym jolyna túsken ǵalymdardy kórmege mindetti túrde aparý kerek.
Ótken aidyń sońyn ala bizdiń kolledjdiń bir top (23 adam) ustazy kásipodaq atynan EKSPO kórmesine baryp qaitty. Alǵan áserleri týraly ózderi aitatyn shyǵar. Aldaǵy aidyń basynda kolledjdiń úzdik 20 stýdentin Astanaǵa attandyrýdy josparlap otyrmyz. Elimiz tórinde ótip jatqan biregei sharany kórip, ondaǵy tehnologiialyq jańalyqtarmen tanysyp, oilaryna shabyt qosyp qaitsyn degen niet bizdiki. EKSPO Astana tórinde, tipti Qazaqstanda jyl saiyn ótpesi anyq. Bul – elimiz úshin tarihi oqiǵa. Odan shet qalmaýǵa tiispiz.
Alma QURMANǴALIEVA, ustaz:
– EKSPO kórmesin kórý baqyty buiyrǵan ustazdar qatarynda bolǵanyma qýanyshtymyn. Shyn máninde, elimiz damýynyń naqty kórsetkishi – Astana shahary. Kúndelikti aqparattardan oqyp, telearnalardan kórip júrgen Elordanyń ózin aralaý, ondaǵy árbir ǵimaratqa asyqpai kóz tastap, elimizdiń damýyn ishtei baǵamdaýdyń ózi bir ǵanibet. Astana jyl saiyn ózgerip, ýaqyt ozǵan saiyn nán qalaǵa ainalyp barady.
Al EKSPO-nyń orny bólek. Bul qalashyq – Astananyń aibynyn asyryp, sán-saltanatyn odan ary kórkeite tústi deýimizge bolady. «Nur álem» pavilonyna kirý úshin biraz ýaqyt bógelýge týra keldi. Qazaqstan pavilonyna qyzyǵýshylar óte kóp. 8 qabattan turatyn pavilondy tolyqtai aralap, árbir qabattaǵy taqyryptyq erekshelikterge toqtalar bolsańyz, edáýir ýaqytyńyz ketýi múmkin. Sondyqtan, ujym bolyp júrgendikten kóp ýaqyt bóle almadyq. Biraq bizge qazaqtyń tarihyn, mádenietin, dástúrin jáne taqyrypqa sai tehnologiialyq jańalyqtaryn tolyq qamtýymen «Nur álem» erekshe unady.
Ýaqytty únemdei júrip, Qytai, Resei, Koreia, Germaniia, Japon elderiniń pavilondaryna kirip úlgerdik. Bir baiqaǵanymyz, «Bolashaqtyń energiiasy» taqyrybyna sai damyǵan elderdiń usynǵan jobalary erekshe unady. Keibir elderdiń taqyrypqa qatysy joq dúnielermen pavilondaryn toltyryp qoiǵanyn da baiqadyq. Munan eldiń damýy, ǵylym, ekonomikasy qalai bolsa, onyń osy zamanǵy tehnologiia men ǵylymi jańalyǵy da soǵan sai ekenin baiqaýǵa bolady. Qazaqstan pavilonyna kelýshilerdiń qarasy mol bolýynyń sebebi, sharanyń elimizde ótip jatqandyǵy ǵana emes, «Nur álemniń» alystan kóz tartar erekshe arhitektýrasy men taqyrypty jan-jaqty ashqan jańalyǵynan bolsa kerek. Elimiz ǵalymdarynyń osy kórme úshin erekshe daiyndalyp, jańa baǵytta jumys istegenine qýanyp qaittyq.
– Shynymdy aitaiyn, men Astanaǵa birinshi ret bardym. Talai jyldan beri barǵym kelse de, jolym túspep edi. EKSPO-nyń arqasynda elordany da kórip qaittym. Osyndai múmkindik syilaǵany úshin kolledj direktory J. Qasymbek myrzaǵa alǵys aitsaq, artyq bolmas. 75 jyldyq tarihy bar memlekettik kolledjdiń kásipodaq uiymy árqashan igi bastamaǵa muryndyq bolyp keledi. Bul joly da bizdiń barlyq shyǵynymyzdy osy uiym kóterdi.
Áriptesterim EKSPO-nyń ózge artyqshylyqtaryn aityp jatyr ǵoi. Meni erekshe tánti etken EKSPO aiasynda jumys bastaǵan etnoaýyl boldy. Sheteldikter ǵana emes, bizdiń ózimiz tańǵalyp qaittyq. Etnoaýyl degen atyna laiyq eken shynymen. Kirgen bette sarbazdar kútip aldy. Qazaqtyń tarihyn, mádenietin kitaptan, kinodan, jańalyqtardan kórý, oqý bir basqa da, týra ortasynda júrgendei etnoaýyldan kórý múldem basqa eken. Ondaǵy árbir shara, árbir eksponat múldem bólek. Bir sát erte ǵasyrǵa sapar shekkendei, tutas Qazaqstannyń ótken dáýirin bir mezette tamashalaǵandai airyqsha kúige bólendik. Ondaǵy áshekei buiymdar, at ábzelderi, qarý-jaraqtar, ejelgi tarihtan syr shertetin músinder men balbal tastar, ulttyq taǵamdar, salt-dástúrdi aiǵaqtaityn kiim-keshekter men tarihi mýzykalyq aspaptar... Onyń bárin bir jerden kórý ádette múmkin emes. Eldiń bári tarihi murajaiǵa bara bermeitini belgili. Osy etnoaýyldy aralap júrip, ózimizdiń tarihymyzdy jańadan tanyǵandai boldyq desek, asyra aitqandyq bolmas. Etnoaýylda júrgen sheteldikter ár nársege qyzyǵyp, qaiyra surap, júzderinen tańǵalystary menmundalap turǵanyn baiqadyq.
– EKSPO bastalar tusta shetelden eshkim kelmeidi, týristerdiń Qazaqstanǵa EKSPO úshin kelýi neǵaibyl degen pikirdi oqyp edik. Ishimizde alaburtqan kúdik bolǵany ras. Osynshama dabyrlatyp, elimiz túgil, shetelderge de jarnamasyn kún-tún demei dáriptegende, shetelden týrist kelmese, onda qyrýar eńbek, qarjy, tókken ter tegin ketkeni ǵoi dep te oilaǵanbyz. Kóńilge medeý bolǵany – el tarihyndaǵy aitýly oqiǵanyń Astanada ótetindigi edi.
Osy joly barǵanda bizdi týristik kompaniia vokzaldan kútip aldy. Saparymyz aiaqtalǵansha qaida baramyz, qaida qonamyz, qaidan tamaqtanamyz dep ýaiymdaǵan joqpyz. Eriktiler qosyny ne surasań da, jón siltep, egjei-tegjeili túsindirip beredi. Kez kelgen suraǵyńa asyqpai jaýap berip, iltipatpen túsindiredi. Olardyń kishpeiildiligi, ishki mádenieti tánti etti. Mundai ujym bolyp atqaratyn sharýada el atyna syn kelmeitindei jumys jasaý airyqsha mańyzdy der edim.
Taǵy bir baiqaǵanym, áleýmettik jelidegi shetelden týrist kelmeidi degen boljamnyń qate ekendigi. Sheteldik týristerdi kóp kórdik. Qasynda aýdarmashysy bar, ár pavilonǵa kirip, ár nársege tańyrqai qarap júrgen týrister mol boldy. Olardy Astana kóshelerinen de keziktirdik. Elordanyń sándi ǵimarattarynyń aldynda sýretke túsip, ózara shúiirkelesip júrgen sheteldikterdi baiqaǵanda, eliń úshin maqtanady ekensiń. Olar Qazaqstan týraly jaqsy túsinikpen eline qaitsa, kúni erteń ainalasyndaǵylar da bizdiń elimizge týrist bop kelýi múmkin ǵoi.
