Biz biletin King kóp jyldar boiy jarqyndylyqtyń jarshysy retinde kórindi, synshylardyń aitqandaryna pysqyryp ta qaramaityn. Oqiǵalardy ádemilep jetkizý jolynda ony eshteńe de mazalai almady. King «kásibi jazýshy» degen uǵym týraly belsendi oilandy jáne soǵan jetti.
Bul jyl ol úshin óte qaýyrt ótken siiaqty. Shilde aiynda óziniń kezekti týyndysy «Kim tapsa, sol alady» (Finders Keepers) kitabyn shyǵardy jáne qarasha aiynda qysqa áńgimeleriniń jańa jinaǵy jaryq kórmekshi. Jýyrda prezident Barak Obamanyń qolynan Ónerdiń Ulttyq Medali (National Medal of Arts)syilyǵyn aldy.
– Tanymal marketter qalai yqpaldy bola alady jáne ózderiniń imidjin qalai qalyptastyrady, «Kim tapsa, sol alady» siiaqty «brend atty» qalai jasaidy degenge qatysty siz tamasha úlgi jasadyńyz. Avtorlyq qojalyq pen ádebi menshik týraly suraq bizdi qyzyqtyrady: jyldar boiǵy sizdiń jumysyńyzǵa qatysty ózińiz úshin tabysty dep sanaityn imidj qalyptasty ma?
Stiven King: – Joq. Men osy negizgi jolymda ózimniń belgili tulǵaǵa ainalǵanymdy ańǵardym. Bul – jazýshylar úshin erekshe dúnie. Biraq bul, árine, meniń shyǵarmashylyǵymnyń qalyptasyp qalǵan baǵytty jalǵastyrýǵa nietsizdigimniń jemisi dep túsinemin. Shyndyǵynda, jazýshylar qupiia agent bolýdy oilaidy jáne bizder úzdiksiz alǵa jyljyp otyrǵandyqtan bárin kóremiz, sosyn olardy múmkindiginshe syrtqa shyǵaramyz. Keide baiaǵy nárselerge qaita oralǵan kezde meniń oiym ózgere bastaidy, meniń kórgenderimniń bári túrin ózgertken dúnieler eken, aitpaqshy, halyq ta meni solai kóredi. Men áli kúnge deiin buny ári qarai tereń zertteýge tyrysqan joqpyn, alaida, solai, bul ózgerister kúnnen kúnge jalǵasa berdi.
Mysaly, keshkisin serýendeýge shyqqanda syrtta júrgen halyq kitaptaryna qoltańba suraidy, tipti qonaq úidiń syrtyna shyqsań da olar taǵy qoltańba surap kelip jatady. Biraq olar bul árketterin ózderiniń úlken ájesi úshin nemese soqyr uldary úshin jasap jatqanyn aitady, biraq shyndyǵyna kelgende bunyń barlyǵy eBay nemese Kreigslist, ne osyǵan uqsas internet dúkenderiniń paidasy úshin ǵana bolatyn. Bul marketingtiń erekshe mineziniń bir túri ǵana, sen bundai ártúrli ádistermen ainalańdaǵy kino, tv, rok juldyzdaryn biriktire alasyń.
Bul ómir terminologiiasynda ártúrlilikti quraidy. Birde men jazýǵa tiisti áńgimemen otyrǵanmyn, mende bári joǵalyp ketti. Mádeni aralasýlar, janr týraly nemese synshylardyń kórkemdik týraly bolashaq pikirleri jaiynda da eshteńe oilamaimyn. Bári joǵalyp ketedi. Biraq olar tek alǵashqy jobada ǵana ǵaiyp bola turatyn. Sosyn biraz ýaqyttan keiin siz jazýǵa qaita oralǵanda olardyń shyndyǵynda mańyzdy ekenin túsinesiz. Bul – men úshin jarqyn arpalys.
– Birinshiden, bulardyń kóbi negizinen «Oq ústinde atpen shabý» shyǵarmasymen birge jasaldy, elektrondy kitap, sosyn seriialy romandar, biraq bunyń barlyǵy «81 milia» men «Ýr» jasaý týraly jospardan týǵan bolatyn. Basqasha aitqanda, bul men jumys bastaǵanda jáne kórsetkende ishinde bolmaý tehnologiiasynyń bir bóligi ǵana edi. Solai, bul jerde tabandy tájiribe jáne eger men buǵan tyryssam ne bolady? Bul nege uqsaidy? Bul jańa gúlge uqsaityn shyǵar.
Jáne eger saǵan otbasyń qoldaý kórsetse ári tabysty bolsań – bul óte jaqsy nárse. Bankke biraz aqsha qoisań, kúnnen kúnge finans jaǵynan bári durys bola bastaidy. Eger sen bir jańa dúnieni qalasań, sen oǵan qol soza alasyń.
Sirá, kino men televidenieniń istep jatqany durys emes. Olar meni aldyn ala jasap qoiady jáne úlken keńistikke quryp tastaidy. Meniń alǵashqy redaktorym Bill Tomson «Kerri», «Salemniń jerebesi», «Nur», «Túngi kezek» jumystaryna redaktor boldy. Onyń «Kerri» týraly bylai degeni bar: «Bul jazýshy – óz miynyń jobalaýshysy».
Osy shyǵarmalardyń kóbi negizinen kino indýstriiasyna satyldy, sebebi olardaǵy sitýatsiialar qarapaiym jáne vizýaldi keńistikke jaqyn boldy. Men kinomen óstim, bul óner meniń búkil bolmysymdy qalyptastyrdy. Men kino kórip otyryp ony oqitynmyn da. Men ár nárseni kórý júiesimen (vizýaldi túrde) qabyldaitynmyn. Bul seziný men kolledj oqyp júrgende kúsheie tústi. Ol ýaqytta kóptegen poetikalyq kýrstarǵa qatysatynmyn. Dál sol kezde halyq túsiniginde elestetý nemese kórý ideiasy týyp jatqan, iaǵni aitýǵa tiisti dúnielerdiń bárin aldymen kórý kerek. Demek keiipkerdiń kóńil-kúii nashar ekenin sózben aitýdyń qajeti joq, ony kórsetý kerek, túsinikti bolardai birnárse kórset, mine, keregi. Jáne bul maǵan óte tabiǵi kórinedi. Kóp filmderdiń sátsiz shyǵatyny da sondyqtan, iaǵni vizýaldi keńistik jetpei jatady. «Mardymsyzdyq» jáne «Shoýshenkadan qashý» siiaqty qysqa shyǵarmalar, menińshe, vizýaldi múmkindikterdi durys paidalana bildi dep oilaimyn.
Televideniedegi miniserialdar men epizodtardyń barlyǵynyń ádebi nusqasy bar. Men ózimdi aldyǵa qarai asyǵa tartamyn, «Syndyrar salmaqtylyq»,«Júretin ólik», bulardyń barlyǵy óte keremet týyndy degen baǵasyn aldy, sebebi olarda qyzyqtyrǵysh tartylys pen tereńdik qatar toǵysqan bolatyn.
– Sizdiń kóptegen shyǵarmalaryńyz ádettegi janr shekarasynda ártúrli oi týǵyzady. Janr máselesine bailanysty ózińiz qalai oilaisyz?
– Bul bir mazany ketiretin suraq. Sebebi, men ózimdi belgili bir janrdyń jazýshysymyn dep oilamaimyn, biraq meni halyq horror, fantastikalyq nemese ǵylymi kórkem ádebiettiń ókili dep esepteidi. Bul – sen jeńe almaityn kúres. Taza ádebiet pen kommertsiialyq ádebiet arasyndaǵy qarsylyq nemese amerikandyq ádebiet pen janrlyq ádebiettegi qarsylyq, bul – qalai bolsa da sen shyn máninde qalamaityn kúres.
Janr kitaptar tizimin jasaidy, bul maǵan da qatysty. Kezdeisoq oqyrmandar bylai deidi: «Men romantika oqyǵym keledi». Iá, bul qazir óte qoljetimdi, qalaǵan romantikalyq shyǵarmany kez kelgen Harlequin siiaqty saittardan ońai tabýǵa bolady. «Kúńgirttiktiń elý kóleńkesin» taba alatyn shyǵarsyz nemese jańa seriialdardy, tipti erotikalyq romantikany da taba alasyz. Biraq siz ne úshin bulardyń arasynan «Rebekka» nemese «Ýaqyt saiahatshysynyń áieli», bolmasa «Júzjyldyq jalǵyzdyq» siiaqty romandardy kóre almaisyz. Olardyń barlyǵynda janrlyq ádebiettiń elementteri bar jáne bul meniń shyǵarmalaryma da qatysty. Men horror janryndaǵy týyndylardy oqyp óstim. Robert Bloh, Richard Metison, Govard Fillips Lavkraft, Avgýst Derlet – osy avtorlardyń barlyǵyn oqýdan jalyqqan emespin. Men áli kúnge deiin osy janrdy súiip oqimyn, biraq shynynda tamasha dúnieler tabý óte qiyn. Men blogtardan jáne internet magazinderden baryq janrdy qaraýǵa tyrysamyn, biraq bárin birdei oqymaimyn.
Men óz basymda osy taqyrypta talas týǵanda, Mersedes myrzanyń ideiasy oiyma oralady, sosyn teledidar kóremin. Men Floridadan osy Menge kelip Ońtústik Karolinaǵa toqtaǵan kezde teledidardan bir oqiǵa týraly aityp jatqandaryn kórdim. Áńgime qyz ben jigittiń arasyndaǵy kishkentai nárseden bastalyp, úlken qylmystyq qandy oqiǵaǵa ainalady. Sonda men ózime «Bul – naǵyz detektivti shyǵarmanyń jelisine arqaý bolar dúnie, biraq bul meniń qolymnan kelmeidi, men jazatyn oqiǵa emes» dedim. Biraz jyldar ótkennen keiin sen artyńa qaraǵanda óziń shyndyǵynda qalaǵan, biraq jaza almaǵan shyǵarmalar bolady. Sebebi, ol seniń janryńa sáikes kelmegen edi. Árine, men sizge janr mańyzdy emes dep aita alamyn, biraq bul seniń ádebiettegi dárejeńdi anyqtaidy ǵoi, sondyqtan bul mańyzdy ekeni anyq. Qaitken kúnde de men alǵa qarai jylji beremin jáne jaza beremin.
– Negizinen janr týraly kóp adam bylai túsindiredi, «janr degenimiz – bul formalardy biriktirý, iaǵni shyǵarmanyń qurylymdar arqyly bir pishinge kelýi». Al biraq sizdiń «Qarańǵy munaranyń ishinde» atty serialyńyzda sizdiń jasaǵan harakterlerińiz shyndyǵynda eshqandai formaǵa birikpeidi. Bul jerde sonda tek ideiany oinatý ǵana júzege asyp tur ǵoi, solai ma?
– Bul suraǵyńyz taǵy janr máselesine tirelip tur ma? Jaqsy, siz aitqan sol kóp halyqtyń oiy tap bir kishkentai balanyń áńgimesine uqsaidy. «Men myna tamaqty jegim kelmeidi, sebebi, buǵan men jaqsy kórmeitin basqa birdemeler aralasyp ketken».
– Durys. Maǵan «Kallanyń qatygezdigi» atty taraýy qatty unaidy.
– «Qarańǵy munara» kitaptary túgeldei derlik tóbeles. Bul jerde vestern baǵytyndaǵy siýjet negizgi rol atqarady. Sondai-aq, fantastikalyq jáne ǵylymi kórkem ádebiettiń de elementteri de jeterlik. Men kolledj oqyp júrgende bul nárselerden onsha habarym bolmaǵan edi, keiin miftik arhetippen jumys jasaýdy úirengennen keiin mendegi qyzyǵýshylyq odan da kúsheie tústi. Eger meniń qolymnan bir nárse kelse, qashanda men ony jasap qalýǵa tyrysatynmyn.
– Siz jaqynda Niý-Iork Taimsqa jazýshylar jáne ónimdi tabys týraly esse jazdyńyz. Bul jerde siz eńbek etý formasy týraly jazdyńyz ba? Ózińiz qalai oilaisyz, jalpy jazýshylyq kásiptiń basqa jumystardan qandai aiyrmashylyǵy bar?
– Jaqsy, bul – men úshin óte tamasha jumys. Sebebi, men kúnine nebári 4 saǵat qana jumys isteimin. Jazýshylar qandai ýaqytta bolmasyn ártúrli bolǵan. Entoni Trollop ádette tańǵy saǵat tórtte ornynan turyp, keshki jetige deiin jazýmen ainalysatyn bolǵan. Al, Djon Irving kúni boiy jazýmen otyrǵan. Biraq men olar bulai qalai ómir súrgenin esh túsine almaimyn.
– Meniń estýimshe, Balzak túni boiy jazýmen ainalysqan.
– Durys. Tomas Výlf ta túni boiy jazýmen otyrǵan. Biraq men úshin qaita oralýdy jáne qaita jazýdy barynsha azaitý kerek. Sonymen qatar, qazir meniń de jasym kelip qaldy. Buryn jas kezimde kóp jazatyn edim, tipti ártúrli eki jobada qatar jumys jasai beretinmin. Men jańa dúnielerimdi keide tańerteń, keide túnde jazamyn. Biraq olar bastapqyda eshqandai tabys ákelmeitin. Keiin kóp keshikpei ekranizatsiialanatyn boldy. Sodan keiin ǵana olar jaqsy birdemege ainala bastaidy.
Meniń novellist eki ulym bar – Djoe Hill jáne Ovin King. Djoe balam maǵan kóbirek uqsaidy. Al, Olvin – azdap jalqaýlaý, álsizdeý jáne ásershil. Djoe qazir popkornnan bas tartýǵa tyrysyp júr. Ol maǵan ózimniń 30 jastaǵy kezimdi esime túsire beredi.
– Maǵan halyqtyń ashynyp jazǵan hattary jii kelip turady. Olardyń aitqandary shyndyqqa janasatyn. Iá, men búkil ómirimdi bir núktege arnadym. Árine, túgeldei demei-aq qoiaiyn. Áielim sizge bolashaqta meniń 1968 jylǵy sailaýda Richard Niksonǵa daýys bergenimdi aitatyn bolady. Sebebi, ol óz josparynda bizdiń áskerdi Vetnam territoriiasynan shyǵarýǵa kúsh salatyny týraly baiandady. Iá, men onyń bul ýádesine sendim. Keiin ol maǵan bylai dedi: «Iá, mende ondai jospar bolǵany ras bolatyn, biraq bul sailaýdan buryn aitylmady». Men oǵan daýys berdim, onyń jospary bolashaqtaǵy kóp nárselerdi shielenistirýge ákeldi.
Men – radikaldy kózqarastaǵy tulǵamyn. Meniń saiasi ustanymym – qashanda jasalyp jatqan áreketterdiń tek shynaiy jaǵynda bolý. Men shtatynda óstim jáne meniń búkil týystarym respýblikashyldar edi. Olar respýblikalyq partiiaǵa jáne demokratiiaǵa sert bergender bolatyn. Men Vetnam taqyrybynda radikaldy jaqtamyn. Jáne bul saiasi oiynda kóp balalar da radikaldy kózqarasta boldy. Men áli kúnge deiin oń qanattardyń jasap jatqandaryn túsine almaimyn, aqylyma syimaidy. Báribir de bul halyq óziniń hristian ókili ekenin bildiredi. Shynymdy aitsam, men áli kúnge deiin osy eki saiasi standartty túsine almai-aq qoidym.
Men respýblikalyq kandidattardy kórgende erekshe júikem tozady jáne Ben Karson óte nashar. Ol bizdiń ulttyq qaryzymyz jáne bolashaqtaǵy urpaǵymyzǵa sol qaryzdy qalai mura etetinimiz týraly aitady. Olardyń basym kópshiligi osy bitpeitin qaryzdar týraly jáne soǵan ie bolar balalarymyzdyń bolashaǵy týraly ǵana aita beredi. Biraq olardyń eshqaisysy qorshaǵan ortanyń qaýipsizdigi nemese bizdiń balalarymyz qorǵanysh bet perdesin qalai kiiýi qajet siiaqty dúnielerdi aitpaidy. Bul meni qatty mazalaidy.
Men jazýǵa otyrǵan kezde keiipkerlerime bailanysty ekijaqty kózqarasty da ashyp kórsetýge tyrysamyn. Ár siýjet keiipker harakterinen órbidi. Biraq men derekti ádebietke kiriskende, bul mańyzdyraq bolǵandyqtan ádettegidei bylai aitýǵa bolmaidy: «Meni bireýlerdiń mazalaǵanyn qalamaimyn nemese áleýmettik jelilerge kirmeimin». Men halyqty qorqytqym kelmeidi, bular jai ǵana meniń kózqarastarym. Iá, joǵaryda aitylǵan sýyq qarýlardy baqylaýǵa qatysty nárse de osy meniń jeke kózqarasymnyń qataryna kiredi. Men Djon Lennondy óte jaqsy kóremin, ol: «Biz qolymyzdan kelgenniń bárin jasaimyz» deidi.
– Jaqynda siz Barak Obamanyń qolynan Ónerdegi Ulttyq Medaldi aldyńyz. Bul qurmet sońǵy jyldary jazylǵan jumystaryńyzǵa berildi jáne ádebiettegi dárejeńizdi taǵy da kótere tústi. Ózińiz bul týraly ne aitasyz?
– Men sahnada turǵanda ózimniń shyndyǵynda janrlyq jáne halyqtyq jazýshy ekenimdi kórdim. Men bul týraly eshqashan aitqan emespin jáne eshqashan túsindirýge baǵyttalǵan nemese ashýǵa toly hattar jazǵan emespin. Qazir men ózimdi barynsha sabyrlylyqqa shaqyryp, ári qarai jumys isteýge tyrysýdamyn. Árine, ishtegini syrtqa shyǵaryp turý mańyzdy ǵoi, biraq syni turǵydan kelgende, tynyshtyq saqtap ári qarai jumys jasaǵan áldeqaida durys dep eseptelinedi.
Ádebiet synynda eger seniń jazǵan dúnieńe adamdar birdei kózqaras bildirse onda bul jerde bir shikilik bar degen sóz, demek seniń jumysyńda bir úlken qatelik jatyr. Sen qate birdeme jasap turyp jáne júikeń tozyp bylai deisiń: «Meniki durys, al qalǵandaryniki qate». Biraq ádette qaita qaraǵannan keiin ne bolady, bári basqasha aityp shyǵa keledi. Men alǵash ret «Ártúrli mezgilderdi» jaryqqa shyǵardym, bul tórt novelladan turdy. Jáne árbir shyqqan saiyn men mynany estidim: «Bul óte jaqsy kitap, tek myna bir jumysty qospaǵanda». Biraq bular eshqashan uqsas oqiǵalar bolǵan emes.
Kóp synshylardyń kózqarasynda ásirese eski kózqarastaǵy kisilerdiń oiynda men buzýshylardyń qataryndamyn. Horror janrdaǵy jazýshymyn jáne synshylar menen real izdep áýre bolady. Jáne kóp synshylardyń jumystary shynaiy syn dárejesine jetpei qalady, sodan keiin joq bolady. Dál qazirgi synshylardyń birazy menimen birge ósti jáne olar meniń shyǵarmashylyǵymmen óte erte kezden tanys boldy. Olardyń barlyq jumystary men eńbekterinde ashyq oilaý tendentsiiasy bar. Bul – negizinde óte mańyzdy nárse.
Harold Blým siiaqty eski mekteptiń synshylarynyń kózqarastary meniń júikeme tiedi. Olar qazirgi Amerika mádenietin jaqsy túsine almaityndai kórinedi. Olar ádebiettegi evoliýtsiia Shervýd Anderson kezeńimen toqtap qalǵandai qabyldaidy. Iá, odan ári 1953 jylǵa deiingi shyqqan Folkner jáne Hemingýeidi de moiyndaidy. Kezinde Djon Steinbek te tamasha kitaptarymen synshylardyń úmitin aqtai almaǵan. Teodor Draizer, amerikan tragediiasy týraly aitsa olar tek bylai deidi: «Ol proza stilin lastaýshy». Iá, ol sondai bolǵan! Onyń Kerri ápkesin nemese Amerika tragediiasyn eshkim tarihtan alyp tastai almady. Bular Amerika ádebietiniń naǵyz jaýharlary bolyp qala berdi. Nemese Frenk Norris týraly eshkim aitpaidy, biraq artynda qanshama tamasha kitaptar qaldy. Stiven Kreinnyń da jaǵdaiy dál solai bolǵan, eshbir synshynyń yqylasyna bólenbegen, sebebi ol proletariat jazýshy bolǵan.
Meniń túsim kók. Men kók tústilerdiń ishinen shyqtym. Men restoranǵa barmadym, ol jerde meiilinshe saq bolý kerek ǵoi. Men kiim siiaqty basqa zattardy da almadym. Meniń qolymnan oqý keldi. Men Amerika ádebietinde jumys jasap jatqan árbir tulǵany qatty qurmetteimin. Filip Rot pen Bernard Malamýd – men shyndyǵynda bas ietin tamasha jandar. Harold Blým siiaqty synshylarmen kelise almaimyn, sebebi olar Djim Tompsondy nemese Ross Makdonaldty óz dárejelerinde baǵalai almady.
[caption id="attachment_15641" align="alignright" width="214"]
Bul bir Bingo oiyny siiaqty. Árine, qalaida bolmasyn men bul qurmetti syilyqqa ie bolǵanyma óte qýanyshtymyn. Ádebiettegi syilyqtar jazýshylarǵa ári qarai júrýine úlken jiger beredi. Harold Blým siiaqtylar buǵan da qarsy. Biraq bári óz jalǵasyn taba beredi. Bul – úlken diskýssiia týdyratyn másele.
Suqbattasqan Andjela Allan,
Garvard ýniversiteti ádebiet tarihynyń oqytýshysy
25.10.2015 LARB/The Los Angeles Review of Books
Aýdarǵan Merei Qosyn
