Ken Álibek: "Koronavirýs biologiialyq shabýyl emes"
Dalanews.kz suhbatty qazaqshalap, oqyrman nazaryn aýdarýdy jón kórip otyrymyz.
Suhbatqa kezek bermes buryn tegi qazaq, biologiialyq qorǵanys salasynyń jiligin shaǵyp, maiyn ishken jerlesimiz jaiynda az-kem málimet bere ketsek.
Ken Álibek 1975 jyly Tomsk meditsina ýniversitetiniń «Infektsiialyq aýrýlar jáne epidemiologiia» mamandyǵyn támamdaǵannan keiin KSRO Ministrler Keńesine tikelei baǵynatyn «Biopreparat» Bas basqarmasyna jumysqa qabyldanady.
Bul mekeme Keńes ókimetinde biologiialyq qarý shyǵarý jáne odan qorǵaný máselesimen ainalysqan asa mańyzdy nysan bolǵany belgili. Ol 1988-1992 jyldary «Biopreparat» basqarmasy basshysynyń birinshi orynbasary bolyp jaýapty qyzmet atqarǵan jalǵyz qazaq.
Al 1992 jyly Keńester Odaǵy qulaǵannan keiin bilikti maman AQSh-qa ketip, sol jaqta ǵylymmen ainalysyp, ǵylym doktory dárejesine ie bolady. Djordj Meison ýniversiteti janyndaǵy AQSh-tyń Ulttyq biologiialyq qaýipsizdik ortalyǵyna jetekshilik jasap, biik belesterdi baǵyndyrdy. Amerikada ol biologiialyq qaýipsizdik salasy boiynsha birneshe kitaptar jazyp, ǵylymmen shuǵyldandy.
1994 jyly AQSh Kongresi dańqty jerlesimizdiń ǵylymǵa sińirgen eńbegin elep-eskerip, Berkli medalimen marapattady. 2007 jyly qazaq ǵalymy Ýkrainaǵa kelip, jańa dári shyǵaratyn óndiris pen klinika ashty. Budan keiin Ken Álibek kindik qany tamǵan Qazaqstanǵa kelip, onkologiialyq klinikany basqarǵany belgili. Qazirgi tańda bilikti maman AQSh-ta ǵylymi jumystarmen ainalysady.
– Doktor Álibek, búginde jer álemdi sharpyǵan koronavirýs jaiynda konspirologiialyq teoriiaǵa negizdelgen áńgimeler jeldei esýde. Keibireýler bul indetti Qytaidyń ekonomikasyna qarsy jasalynǵan shabýyl dep baǵalaýda. Osyndai qaýeset áńgime qanshalyqty shyndyqqa janasady?
– Óz basym mundai qaýeset áńgimelerge senbeimin. Iá, sońǵy ýaqyttary koronavirýsqa qatysty kóptegen boljamdar aitylýda. Tipti muny AQSh-tyń Qytaiǵa jasaǵan diversiiasy, farmakologiialyq kompaniialardyń qoldan jasaǵan oiyny, Qytai ǵalymynyń Kanadadan urlaǵan shtampy degen áńgimelerdi de estidim.
Osydan keiin indetke qatysty kóptegen ǵylymi maqalalar oqyp, oi qorytyndylaýyma týra keldi.
Maman retinde aitsam, munyń bári oidan shyǵarylǵan dúnie dep esepteimin. Ókinishke orai, osyndai epidemiia men pandemiia kezinde neshe túrli alypqashpa áńgimelerdiń paida bolatyny zańdylyq. Sondyqtan jurtty mundai qaýeset áńgimelerge senbeýge shaqyramyn.
– Olai bolsa maman retinde aityńyzshy, bul koronavirýs qaidan shyqty?
– Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy bul indettiń koronavirýstyń infektsiia ekenin, resmi túrde Sovid-19 dep atalatynyn aitty. Sonymen qatar infektsiia SARS-CoV-2 tobyna jatatyn virýs ekenin jariia etti. Iá, indet jer sharyn qamtyp, pandemiialyq deńgeige jetti. Alǵashqyda indet Ortalyq Qytaidyń halyq tyǵyz qonystanǵan Ýhan qalasynda paida boldy.
Osydan bir ai buryn amerikalyq telearnalarǵa bergen suhbatymda indettiń taralýy eki-úsh aidan keiin tómendei bastaitynyn aityp edim. Búginde sol boljam rastaldy. Qazir Qytaida indet juqtyrýshylardyń sany aitarlyqtai tómendedi. Biraq osy indetke shaldyqqandardyń qaitys bolýy joǵary deńgeide bolǵanyn moiyndaýymyz kerek.
Qazirgi tańda Qytaida koronavirýstyń taralýy aýyzdyqtalǵanymen, Eýropa elderinde onyń taralýy órship tur. Italiia, Ispaniia, Frantsiia men Germaniiadaǵy jaǵdai óte aýyr. Sonymen qatar indetke shaldyǵýshylardyń sany Ońtústik Koreia men Iranda da kúrt óskeni belgili. Budan basqa indettiń qatty taralý qaýipi postkeńestik elderde de joǵary ekenin aitqym keledi.
– Búginde koronavirýsqa qatysty dúrbeleń barlyq salany qamtydy desek bolady. Ekonomikalyq quldyraý, álemdik JIÓ-niń tómendeýi, qor naryǵynyń qiyn jaǵdaida qalýy dúrbeleńniń shoǵyn úrlei túskenin kórip otyrmyz. Kóptegen elder shekaralaryn jaýyp, karantin rejimin engizdi. Týrizm salasy tolyǵymen turalap, halyq jappai jinalatyn sharalarǵa shekteý qoiyldy. Koronavirýs adamzat balasyna qanshalyqty qaýipti?
– Iá, koronavirýs ólimge bastaityn qaýipti tumaý ekenin moiyndaýymyz kerek. Biraq bul epidemiianyń jer sharyn qamtyǵanymen milliondaǵan adamnyń ómirin jalmaidy dep aita almaimyn.
Adamdar jańa bir qaýippen betpe-bet kelgende saqtyq sharalaryn saqtamai ony órshitip alatyny belgili. Osydai keiin halyq arasynda dúrbeleń týady.
Iá, jaǵdaidyń qiyn ekenin túsinemin. Biraq indettiń adamdar arasynda demografiialyq taralýyna nazar aýdaratyn bolsaq, koronavirýstan kóz jumyp jatqandardyń arasynda jastardyń sany óte tómen ekenin baiqaýǵa bolady. Al sozylmaly aýrýdan japa shegetin qart adamdar koronavirýsqa tótep bere almai jatyr.
Óz basym bul indetti dúniejúzin sýperdaǵdarysqa jeteleidi dep aitpas edim. Álemde tumaý asqynǵan kezde 2-3 myń adam kóz jumatyny belgili. Biraq bizder sol kezde dúrbeleńge salynbaimyz ǵoi.
– Siz uzaq jyldar boiy túrli virýsqa qarsy vaktsina ázirleý isimen ainalystyńyz. Búginde koronavirýsqa qarsy vaktsina jasaý qanshalyqty qiyn?
– Indetke qarsy vaktsina jasaý qiyn emes, menińshe, koronavirýsqa qarsy vaktsina bar. Bul jerde basty másele – ýaqyt. Kez kelgen vaktsinanyń qaýipsiz ári tiimdi ekenine kóz jetkizý úshin ony synaqtan ótkizý kerek. Mundai synaqtardy bir aida júzege asyrý múmkin emes. Sondyqtan bizge ýaqyt kerek.
– Sizdiń boljamyńyzsha, koronavirýstyń qai ýaqytta beti qaita bastaýy múmkin?
– Menińshe, sáýir aiynan bastap indettiń taralýy azaia beredi. Mamyr men maýsymda koronavirýstyń aitarlyqtai tómendegenine kýá bolamyz. Al jazda birli-jarym jaǵdailar ǵana tirkelýi múmkin. Biraq kúzdiń sońǵy ailarynda indet qaitada bas kóterýi yqtimal. Biraq bul kezde indettiń betin qaitaratyn daiyndyq jumystary joǵary deńgeige jetip, onyń taralýyna jol berilmeidi dep senemin.
– Biologiialyq qaýipsizdik mamany retinde aityńyzshy, epidemiia men josparlanǵan biologiialyq shabýyldyń arajigin qalai ajyratýǵa bolady?
– Shyndyǵynda, bul suraqqa bir sózben jaýap berý múmkin emes. Biraq mamandar halyqqa uǵynyqty jaýap berýine bolady. Josparlanǵan biologiialyq shabýyl kezinde indet juqtyrýshylardyń sany az ǵana ýaqyttyń ishinde júzdegen myń adamdy qamtidy. Biologiialyq shabýyl kezinde infektsiia adamnyń ókpesin, terisin zaqymdap, býbon obasy siiaqty kesirin tigizedi.
Búginde koronavirýsty áldebir eldiń biologiialyq shabýyly dep júrgenderge mynany aitqym keledi. Koronavirýsqa shaldyqqandar ótken jyldyń qarasha, jeltoqsan aiynda paida boldy. Sol kezde indet juqtyrǵandardyń sany óte az edi. Budan keiin ózge adamdarǵa indet juǵa bastaǵany belgili.
– Siz 2007 jyly Ýkrainada MaxWell degen ataýmen qaterli isikke shaldyqqandarǵa arnap dári-dármek shyǵarýdy qolǵa alǵan edińiz. Sol jobańyz ne bolady? Budan keiin Qazaqstanǵa nege ketip qaldyńyz?
– Men qazir AQSh-ta jumys istep jatyrmyn. Qazaqstan men Ýkrainada qolǵa alǵan sharýalarymdy AQSh-ta iske asyryp jatyrmyn. Meniń bilýimshe, Borispol qalasynda dári-dármek shyǵarýǵa baǵyttalǵan zaýyt jumys istep tur.
Qazaqstan Úkimeti arnaiy shaqyrǵannan keiin, jańa ýniversitet qurýǵa atsalystym. Bes jyl boiy Qazaqstanda onkologiialyq klinikany basqaryp, alǵash ret onkologiialyq aýrýlardy emdeýge bolatynyn dáleldep kórsettim. Ókinishke orai, Qazaqstan men Ýkrainada meditsina salasynda jańa preparattar men tehnologiiany ázirlep shyǵarýdyń jyldamdyǵy tómen bolǵandyqtan, qolǵa alǵan jumystardy AQSh-ta jalǵastyrýǵa týra keldi.
Qazirgi tańda AQSh-ta meditsina, aýyl sharýashylyǵy jáne óndiris salasyna arnalǵan túrli ónimder shyǵaratyn biotehnologiialyq kompaniiada qyzmet atqaramyn.
