«Turan álem bankiniń» burynǵy qojasy, Máskeý injenerlik-fizikalyq institýtyn úzdik bitirip, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jeke biznesin bastaǵan kásipker, QR energetika, indýstriia jáne saýda ministri bolyp qyzmet atqarǵan, jýyrda ǵana Frantsiia soty Reseige ekstradatsiialaýǵa sheshim shyǵarǵan tutqyndaǵy Muhtar Ábliazovty biletinder, onyń balalyq shaǵynan bastap ár iste alǵa qoiǵan maqsatyna jetpei qoimaityn birbetkei bolǵanyn aitady. Sonaý jastyq shaǵynda, Máskeýde oqyp júrgen kezinde-aq ol óziniń grýppalastarynyń ortasynda óte bedeldi bolǵan desedi. Óitkeni, onyń oqýda ozat bolýy, alǵabasarlyǵy, shynshyldyǵy men týrashyldyǵy turǵylastaryn tánti etpei turmaidy eken. Sondai-aq, juqaltań, tapaldaý kelgen aziat jigittiń bastamashyldyǵy, keide bir toǵa, endi birde óte ashyq aqtarylatyn minezi de ózgelerdi ózine qaratýǵa septesip turatyn qasietiniń biri bolǵanǵa uqsaidy.
Muhtar Máskeýde júrip-aq ozyq oily jastardyń qataryna engen desedi. Al ol kezgi Máskeý tákappar edi. Orys ultynan ózgeni bir pás tómen kóretin.
«Kompiýter basty» Ábliazov
Ol 2005 jyly Prezident Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa hat jazyp, óziniń qateleskenin aityp, keshirim suraý arqyly túrmeden bosap shyqty. Budan dál 3 jyl buryn ol Qazaqstan Demokratiialyq tańdaý qozǵalysyn qurýshy ári qarjylandyrýshy retinde saiasi alańǵa shyǵyp, «memlekettik qurylymǵa qaýip tóndirgeni» úshin áriptesi, Pavlodar oblysynyń sol kezdegi ákimi Jaqiianovpen birge sottalǵan edi. Ábliazov «jazdym, jańyldym» dedi. Jaqiianov olai etpedi. Jazasyn tolyq ótep shyqty. Onyń bul qadamyn synaýshylar da, qoshtaýshylar da kóp boldy. Túrmeden shyǵa salysymen kóp ótpei sol kezderi aty shetel túgil elimizge tanymal emes «BTA bankiniń» basshylyǵyna keldi. Bar-joǵy eki-úsh jyldyń ishinde bank TMD elderinde eń úzdik ári senimdi bankterdiń sapyna qosylyp shyǵa keldi. Eger sol kezderi Qazaqstandaǵy bank júiesine zer salǵan bolsańyz, eldiń senimi tek osy bankke airyqsha aýǵanyn bilesiz. Depozittik salymdar kún sanap, ai sanap ósip, el aýmaǵynan syrt TMD, tipti odan ózge elderde de banktiń jumys jospary quryldy. Tek 2009 jyly «qarjylyq alaiaqtyqqa» bailanysty is qozǵalyp, Muhtar Ábliazov shetelge bas saýǵalady. Sol kezde el arasynda Muhtar Qabyluly bastaǵan top banktiń milliardtaǵan aqshasyn shetelge zańsyz áketipti degen sóz jeldei esti. Buǵan kereǵar pikir de bar. Osy kúnge deiin «BTA bankine» aqsha quiyp, taqyrǵa otyrdym degen birde-bir shaǵymdanýshy joq.
Eldiń bári biletin bul oqiǵany qaitalai eske túsirýdegi sebebimiz, Ábliazovtyń ekonomikalyq saýattylyǵyna, menedjerligine, banktiń jumysyn úilestirýdegi tapqyrlyǵy men álemdik ekonomikanyń damý baǵytyn dál boljap, soǵan sai sheshim qabyldaý áreketterine súisinetinder óte kóp. Ony óz ortasy osy qasietteri úshin syilaityn ári odan qorqatyn da... Onyń jumys isteý tártibin «kompiýter jadysy» bar jandar da ǵana bolatyn erekshelik dep túsindirýge bolady. Bireýler «ol aýadan aqsha jasaityn ailaker» dese, endi bireýler «óziniń aldaǵy úsh jyldyq paidasyn bir jylda tabýdy meńgergen sýperbiznesmen» dep baǵasyn ósiredi.
Qazaqstan ony paidalana aldy ma?
«Ol bilikke qas bolǵan joq, dos bolýdy kózdedi» deidi jaqtastary. Eger ol bilikpen aralaspai, tek biznes salasynda ǵana eńbek etken kúnniń ózinde elimizdegi eń aýqatty adamdardyń qataryna qosylýy múmkin edi. Óitkeni, ol áý basta óz kásibin bastap, óndirisi kún sanap kúirei bastaǵan TMD keńistiginde aty málim bola bastaǵan óndiris qurýshylardyń biri boldy. Ony bilikke ákelgen biliktiń ózi. Naryqtyq júiege endi óte bastaǵan el úshin jas ta alǵyr, bilikti mamandar kerek boldy. Ábliazovke tańdaý sol shaqta tústi. Al onyń oppozitsiia sapyna qosylýyna túrtki bolǵan Rahat Álievtiń qysymy desedi jurt. Rahat olardan, ózi turǵylas biliktegi mamandardan bolashaqta maǵan qarsy turýy yqtimal alpaýyt toptyń ókilderi dep seskengen bolsa kerek. Rahattyń bolashaq jospary osy eldi bilep-tósteý bolǵan-mys. Onymen teke-tireste qarsy tarap jeńildi. Sol jyldary Rahattyń ústinen de qylmystyq is qozǵala jazdap, iri tulǵalardyń ári otbasylyq qurylymnyń aralasýymen aman qalǵanyn, onyń da keshirim surap, ant-sý ishkenin aqparattar legi aitady.
Muhtardy Qazaqstan tolyq paidalana almady deitinder de kóp. Oǵan «BTA bankin» emes, memlekettik ekonomikany damytý baǵytyndaǵy qyzmetti berip, bilikke jaqyn ustasa, el úshin de, bilik úshin de, tipti ózi úshin de paidaly bolar edi degen kózqaras ta bar. Shynymen de, bizdiń elde dál osy Muhtardai alymdy ári tez bedel men bailyqqa ie bolǵan adamdar tym az. Onyń shetelge áketken aqshasy 10 milliard dollardyń ústinde. Biraq bul aqshanyń bári banktiń utymdy jumysy arqyly qolǵa tigenin aitýshylar da kóp.
«Muhtar Reseidi de san soqtyra jazdaǵan», «Endi birer jyl tynysh óter bolsa, Ábliazov Resei men Qazaqstan ekonomikasyn túbegeili turalatýy múmkin edi». Osyndai aqparattyń kóptigi sonsha, Ábliazov magiiasy bar airyqsha talant iesi me dep qalasyz. Joq, ol eshqandai magiiamen ainalyspapty. Máskeýdiń irgesinen iri qalashyq turǵyzýdy kózdegen. Eger 2008 jylǵy daǵdarys kilikpegende ol qalashyq ta boi kóterer edi. Sonda ol Resei ekonomikasyna qandai qaýip tóndirdi? Munyń bári – shahmattyń taqtasy sekildi kúrdeli dúnie. Ábliazov kek alýdy oilaǵan. Túrmege jazyqsyz otyrdym dep esepteitin onyń keshirim suraǵanymen, ishi jylymaǵan. Ózin qorlanǵan janmyn dep bilgen. Ol ekonomikany haosqa ainaldyrý ońai dep uqqan, soǵan áreket etken-mys. Qazaqstandy tuqyrtý úshin, áýeli Reseidiń ekonomikasyn da kúiretpek kerek. Bul eki naryqtyq júie bir-birine shyrma-shatý bailanysta. Biriniń jibin tartsań, ekinshisiniń tigisi sógiledi. Eger Resei ekonomikasy álsirei bastasa, onyń saldary Qazaqstanǵa da timek. Qarjysy azaiǵan elderdiń berekesi de ketedi. Ásirese, demokratiiany buǵaýlap, shynjyrlap, tek shikizatqa arqa súiegen elderdiń qarjysy elektrondy apparattar men kompiýterlik san-sanaqtardyń qubylmaly kórsetkishterine ǵana táýeldi. Búgin barynan erteń airylýy bek múmkin. Iá, Ábliazovtyń ol boljamy dál keldi. Resei ekonomikasy shatqaiaqtap, rýbli qunsyzdanyp edi, teńgeniń eki aiaǵy aspandy kórsetýdiń aldynda tur... Reseige tigen «ýdarlar» bizge de áser etedi.
Resei Ábliazovqa nege sonsha jabysty? Ýkraina she? Kek alý ma? Múmkin. Múmkin bolatyny, olar Qazaqstan tarapynyń tapsyrmasyn oryndap otyr. Ýkraina, bálkim, basy isteitin bankirdi paidalanýdy kózdeidi.
Joq. Ekinshi bir boljam boiynsha, Resei de bankirdiń «basyn paidalanýǵa» yntyq. Ony ózine jumys istetkizýge múddeli. Múmkin be?.. Múmkin...
2013 jyly tutqyndalǵan Ábliazovty Qazaqstan, Resei, Ýkraina ózine ekstradatsiialaýdy suraýmen keledi. Frantsiia soty Premer-ministriniń qol qoiýymen Reseige berýdi quptapty. Ábliazov áýel bastan ekstradatsiialaýǵa qarsy. Ásirese, Reseige berýden qaýiptenedi. Bas amandyǵynan qorqady. Resei onsyz da túrmelik psihologiianyń eli. Onyń Rahat Álievtiń kebin kiiýi ábden múmkin degen boljam el arasynda kezip júr. Sebebi, kektiń sońy – ókinish...
