1912 jyly 16 naýryzda Kafka óz kúndeligine: «Búgin-erteń shamam jetetindei kólemdi jumys bastaimyn. Álim jetkenshe odan bas tartpaimyn», – dep jazady. Sol jyly 9 mamyrda: «Barlyq úreige qaramastan romannan qol úzbedim», – dep qosady ol kúndeligine. Áńgimeniń aýany jazýshynyń «Amerika» degen atpen tanymal, jumystyq ataýy «Iz-túzsiz joǵalǵan» («Propavshii bez vesti») romany týraly. Birinshi bólimi «Kochegar» 1913 jyly basylyp shyqqan.
«Amerika» – ózindik ereksheligimen «jol romanyna» tán. Shyǵarma boiyna keiipker bir keńistikten ekinshisine jyljyp otyrady. Endi bir maǵynada bul romandy tárbielik dep sanaýǵa da bolady. Kafkanyń Getenyń talantyna bas igeni belgili, al ózi: «Amerikany» «tikelei Dikkenske elikteý», – dep aitatyn. Joǵaryda atalǵan eki qalamger áigili tárbielik romandardyń avtory ekenin eskerýimiz kerek («Gody ýcheniia Vilgelma Meistera» Gete. «Devid Kopperfild» Ch. Dikkens)
Kafka romannyń jelisi bolatyn oqiǵanyń kvintessentsiiasyn alǵashqy abzatsta-aq oqyrmanǵa jetkizedi. Qyzmetshi áieldiń, on alty jasar Karl Rosmandy azǵyryp, odan júkti bolǵany úshin ata-anasy ony Amerikaǵa jer aýdartady. Mine, ol kemede, Niý-Iork kemejaiynyń aldynda, jańa ómirdiń tabaldyryǵyn attaǵaly tur.
Jaǵaǵa jaqyndaǵan saiyn Karl 1886 jyly boi kótergen Erkindik eskertkishin baiqaidy. Osy sóilemder arqyly romandaǵy oqiǵalar HIH ǵasyrdyń aiaǵy men HH ǵasyrdyń basynda oryn alatynyn ańǵarýǵa bolady. Alaida birinshi bólimniń ózinde shynaiy Amerika men Kafka qiialyndaǵy Amerikanyń obrazdarynyń arasyndaǵy qarama-qaishylyqtar baiqalady. Mysaly, Erkindik eskertkishi shynymen Niý-Iork kemejaiynan kórinedi, biraq romanda eskertkishtiń qolynda shyraqtyń ornyna qylysh beinelengen. Pollander degen bai kásipker qurylysy aiaqtalmaǵan, elektr qýaty joq úide turady, al oǵan qyzmet etetin qart kóbirek Eýropanyń klassikalyq sarai qyzmetshisine uqsaidy. Omyraýlary ordenge tolǵan keme kapitandary sapysyn tastamaidy, al port sheneýnikteri arnaiy qara mýndirmen júredi, biraq osy arada Amerikada ýniforma deńgeiiniń tómendigi bizge belgili nárse.
Taǵy bir nárse ol Niý-Iorktegi Remzes eldimekeni, HIH ǵasyrdyń aiaǵy men HH ǵasyrdyń basynda ondai eldimekenniń bolmaǵany. Shyǵarma basynda keńistik Niý-Iork dep belgilense, keiin ol keńistik Kafkanyń qiialyndaǵy álemmen almasady.
Osyǵan bailanysty alǵashqy romannyń oqiǵalary Amerikada órbidi dep oilaýdyń qajeti joq. Zertteýshi R. Korsttyń aitýy boiynsha: «Kafkanyń álemi adam men tabiǵattyń birigýin beinelemeidi, ol onyń jalǵyzdyǵyn aldyńǵy planǵa shyǵaratyn stsenarii siiaqty». Eskertkishtiń qolyndaǵy qylyshty Karl Rosmannyń kún astynan oryn alý úshin kútip turǵan kúrestiń simvoly retinde qaraýǵa bolady. Kafkanyń qiialyndaǵy Amerikanyń obrazy bizge tanys múmkindigi sheksiz, armandar oryndalatyn al jalańaiaq balalar millioner bolady degen memleketke múldem uqsamaidy. Kafkanyń Amerikasy kedeiler men jumyssyzdardyń mekeni jáne ol jerdegi adamdar eýropalyqtardan góri baqytsyzdaý.
Jalǵyzdyq, mazasyzdyq Kafka úshin jat sezim emes. Mysaly, 1911 jyly 16 jeltoqsanda kúndeliginde: «Men ainalamdaǵy barlyq zattardan, shyǵýǵa umtylmaityn bos keńistikten bólingenmin», – dep jazylǵan. Al 1921 jyldyń qazanynda ókinishpen: «Barlyǵy qiial: otbasy, qyzmet, dostar, kósheler; shyndyqtan alys álde shyndyqqa jaqynyraq qiial; tek seniń esik, terezesi joq kameranyń qabyrǵasyna basyńdy urǵanyń ǵana shyndyqqa janasady», – deidi.
HIH-HH ǵasyr aralyǵynda baǵyty men maqsatyn joǵaltqan jazýshynyń álemdi seziný sebebinen shyǵarmanyń keńistigi kúńgirt, tuiyq bolyp qalǵan. Karl Rosman, basqa da keiipkerler únemi shyǵa almaityn sheksiz dálizder de, baspaldaqtar da, shyrmalanǵan joldar da adasyp júredi.
«Amerika» romanyn túsinýge kómektesetin mańyzdy detal – kemeniń obrazy. Bir jaǵynan ol izdeý, saiahattaý, al ekinshiden aman qalý simvolymen bailanysty (Nuh kemesin eske túsireiik), al úshinshiden allegoriialyq úsh beineniń biri Úmit týraly támsilde alǵashqy teńiz saiahattary jaqsylyqqa degen úmitpen jasalǵan.
Karl Rosman úshin keme, eski patriarhaldy álemnen jańa mekenge ketetin, óz kúnin ózi kóretin, ata-ana úiinen bólinip shyǵyp, jańa ómirge jeteleitin dáliz siiaqty. Bul – beiqam ómir men kúibeń tirliktiń jáne ómir men ólimniń arasyndaǵy ótkel.
Karl Rosman jolǵa attanarda (óz erkimen bolmasa da) materialdy igilikti, turaqtylyqty, áleýmetten qorǵanatyn joldy izdep tabýdy ańsaidy. Keme ol úshin ǵajap ómirdiń simvoly retinde kóringenmen, qutylýdyń simvoly bola almady. Nuh kemesi, basqa da tuiyq keńistik siiaqty Kafkanyń qabyldaýynda abaqty ǵana bolǵan. Milena Esenskaiaǵa jazǵan hatynda ol, adamdardy álemge joldanǵan, biraq gúldengen terektiń butaǵyn tappai qaitadan qarańǵy keńistikke oralǵan kógershinge teńeidi.
Tabanyn tozdyryp, ózin jańa ómirde tappai júrgeni, Karldyń boljamdy ólimi joǵaryda jazylǵan Keme simvoly kóńildi qaldyrady.
«Birinshisi aiypty, ekinshisi kinádan taza Rosman men K. Aiaǵynda ekeýi de ólimmen jazalanady. Biraq kinádan taza keiipkerdiń ólimi jeńil boldy, ony ajal qushty degennen góri ómirden alastatylǵan desek durys bolar» dep jazady Kafka kúndeligine.
Birinshi bólimde Karldy ǵajaiyptyń qudiretimen taýyp alyp, óziniń baýyryna basqan aǵasynyń úii de kemege uqsaidy. Endi balanyń taǵdyryna qaýipti eshteńe joqtai kórinedi, aǵasy bai, jomart jáne Karlǵa degen nieti de riiasyz, biraq biz Kafkanyń áleminde ekenimizdi umytpaýymyz kerek. Bul jerde turaqty ári senimdi eshteńe joq. Tipti aǵasynyń úiiniń qurylymynda keiipkerdiń jalǵyzdyǵyn ańǵartatyn oilar bar. Toǵyz qabatty ǵimarattyń úsh qabaty tóle, al qalǵan joǵarǵy qabattarynda aǵasynyń firmasy ornalasqan. Eger zamanaýi ólshem birlikke salsaq bundai úlken uiymda kóptegen kantorlar, jumys tsehy men sheberhanalary bar orta bolýy kerek. Tómengi qabatta qara jumysshylar, odan joǵary qarapaiym qyzmetkerler, al ústinde úidiń iesi turatyn siiaqty. Bul joǵarǵy palýbaǵa sanaýly adamǵa shyǵýǵa ruqsat etilgen, al tómende qarapaiym adamdar ornalasatyn kemeniń qurylymyna uqsaidy.
Siýjet boiynsha ekinshi bólimniń aiaǵynda Karl, aǵasynyń qarsylyǵyna qaramastan kásipker Pollandermen birge onyń jekejaiyna barady. Ortalyqta ol «boilaryn keshigem degen qorqynysh sezimi bilegen, aptyqqan, bir-birin iterip teatrdyń esigine aǵylǵan tobyrdy» kóredi, al kósheniń boiy kóterilis jasaǵan metalshylarǵa toly edi.
«Trotýarlar men kópirlerden damyl tappaǵan adamdardyń shýyna uqsamaityn bóten qubylystyń shýlaǵan daýysy». Kafka úshin adamdar shynymen bóten, berekesiz bylyq bolyp tabylady, al Karl bilmestikpen sol bylyqqa basymen súńgidi, sebebi onyń jalǵyz (bálkim ýaqytsha, turaqty emes bolsa da) panasy – aǵasynyń úii – endi ol úshin jabyq. Bálkim sol jerde qalǵanda Kafkanyń ekinshi romanyndaǵy keiipker siiaqty bolar ma edi, biraq, ol úlgili qyzmetker, qurmetti azamat bolsa da «sotynan» qutyla almady ǵoi?
Múmkin, Karl aǵasynyń úiinen ketý arqyly Iozef K-nyń rýhani óliminen qutylǵan shyǵar?
Kólikte otyrǵanda keiipker «qabaǵan itter kúzetken, qabyrǵalary myqty, jap-jaryq, jaily úidiń qurmetti qonaǵy bolamyn» dep úzdigedi, biraq ol, haos jailaǵan, sheksiz, kúńgirt labirintten shyǵady.
Kóńili sý sepkendei basylǵan Karl Pollanderdiń úiinen tezirek ketýge umtylady, alaida ol ońaiǵa soqpaidy. Óziniń bólmesin kórsetkisi kelgen Pollanderdiń qyzymen ursyp qalǵannan keiin ol «úlken úiden» qaitar joldy taba almaidy. Bir kezde tipti, dáliz domalaq emes pa dep te kúmándanady. Bir jaǵynan bul bos, qarańǵy labirint úrei týdyryp ony shatastyrady, keiipker ózin túrmede júrgendei sezinedi. «Qarǵys atqyr» dálizde jaryqtyń, terezeniń, dybys pen qandai da bir baǵdardyń joqtyǵy birinshi bólimdegidei keiipkerdiń kereksiz, jalǵyz qalǵany týraly oilarǵa jeteleidi. Bul jaǵdaida jekejai da keme siiaqty, qatal, nemquraily qorshaǵan ortanyń proektsiiasy.
Aqyry ol qonaqjaiǵa jol kórsetip, Pollander myrzaǵa Karldyń ne úshin ketý keregin túsindiretin úi qyzmetshisimen kezdesedi. Sol kezde Grin myrza oǵan aǵasynan kelgen hat týraly eskertip, ony saǵat on eki bolǵanda ǵana bere alatynyn aitady. Rosman saǵat on eki bolǵanyn kútedi, al oqyrman ol jerde jazylǵan sóilemder onyń taǵdyryn túbegeili ózgeretinin seze bastaidy. Saǵat on ekide Karlda ózine tiesili shabadan men jattap alǵan aǵylshynsha sózderden basqa eshteńe qalmaǵany rastalady. Ol qaitadan qatygez, qastyqqa toly álemge tastalady...
Aýdarǵan Sanjar BEKJAN.
«Solaqailar» ádebi klýby
