Qazaqstan “Islam memleketi” (IM) atty lańkestik qurylymynyń qatarynda bolǵan 600-ge tarta azamatyn elge qaitarǵan álemdegi birden-bir el.
Elge oralǵandardyń basym kópshiligi áielder men balalar. Bulardyń arasynda ótkenine ókinetin er-azamattar da boldy.
“Islam memleketiniń” qataryna qosylyp, jalpaq álemge jihad jariialaǵan er-azamattar elge orala sala qamaýǵa alyndy. Al áielder men balalardy qoǵamǵa qaita beiimdeý, radikaldy kózqarasynan aryltý jumystary qarqyndy júrip jatyr.
Batys elderiniń kópshiligi bizdiń eldiń bul bastamasyn quptamaidy. Atap aitqanda, Norvegiia, Frantsiia, Shvetsiia siiaqty elder óz azamattaryn soǵys aimaǵynan shyǵaryp alýǵa asyǵar emes. Sebebi, týǵan elimen qosh aitysqan jerlesteriniń qaityp túzý jolǵa túserine kúmánmen qaraidy. Olar radikaldy kózqarasynan ainymaidy, elge oralǵasyn ortaǵa iritki salady dep qaýiptenedi.
Soǵan qaramai Qazaqstan úgit-nasihatqa arbalyp IM-quramyna ótip azamattarǵa atajurtyna oralýǵa múmkindik berdi.
- Olardy elge qaitarý protsesi qalai júzege asty?
- Olardyń elden ketýine ne túrtki boldy?
- Terrorlyq uiymnyń qatarynda júrip ne kórdi, ne túsindi?
- Olardyń qazirgi ómiri qandai?
Jýrnalist Shahida Tulaǵanova “Ekinshi múmkindik” atty derekti filminde osy saýalǵa jaýap izdeýge tyrysqan eken.
….
Siriia men Iraktaǵy qazaqstandyqtardy elge qaitarý maqsatynda arnaiy ázirlengen “Jýsan” gýmanitarlyq operatsiiasy 2019 jáne 2021 jyldar aralyǵynda júzege asty, joba 5 kezeńnen turdy.
Osy ýaqytta elge qaitarylǵan 31 er-azamat pen 12 áiel adam terrorlyq uiymnyń qataryna kirip, onyń is-qimyldaryna qatysqany úshin túrli merzimge abaqtyǵa jabyldy. Al ózgelerin ońaltý jumysy júrgizildi.
Shahida Týlaǵanovamen tildesken Qazaqstan prezidentiniń keńesshisi Erlan Qarin “Jýsan” gýmanitarlyq aktsiia bolǵanyn aitady.
“Kóp jaǵdaida áiel adamdardyń jazyǵy joq, olar kúieýleriniń aitqanyna baǵynyp, solardyń sońynan erýge májbúr. Balalar da osy jaǵdaidyń tutqynyna túsken.
“Jýsan” operatsiiasy? Biz bul jobany birneshe kezeńge bólip, júzege asyrdyq. Barlyǵy asa qupiia tártipte júrgizildi. Abaqtydaǵy jerlesterimizdi alyp shyqtyq, áskeri bazalardy araladyq, tutqynǵa túsken qazaqstandyqtardy kózden tasalap, áskeri ushaqqa otyrǵyzyp elge jetkizdik. Bul óte qaýipti operatsiia boldy, alaida logistikalyq turǵydan barlyǵyn saýatty uiymdastyrdyq”, – deidi Erlan Qarin.
…
Joba jetekshisi Siriiadan oralǵan Ainur esimdi kelinshekpen tildesken eken. Qateleskenin uǵynyp, týǵan eline qaitqan Ainur ol jaqtaǵy ómirdi tozaqqa teńeidi.
“Elge qaitqym keldi. Elimdi ańsadym. Bir jyl boiy qaitýdyń jolyn izdedik. Bul aradan qashyp qutylmaspyn dep oilap, kúderimdi úze bastadym. “Tóbeden zymyran kelip qulasa da, qarsy emesmin. Tek myna tozaqtan qutylaiynshy” dep oilaǵan kezderim boldy”, – deidi “Jýsan” operatsiiasynyń arqasynda balalarymen birge Otanyna oralǵan kelinshek.

Ainur jarty jyl boiy Siriianyń Rakke qalasynda turǵan. Jarylys, dúmpýden ábden zárezap bolǵan ol kúndiz kúlkiden, túnde uiqydan aiyrylǵan. 2016 jyldyń kókteminde, bosanýyna tup-týra bir ai qalǵanda kúieýi qaza tapqan.
“Maǵan áldekimder keldi de, “kúieýiń kelmeske ketti, Allanyń janyna oraldy” dedi. Joldasymmen 2015 jyly tanystyq. Ádemi úiler, qymbatty kólikter, baqýatty tirshiliktiń sýretterin joldap, kózimdi qyzyqtyrdy. Sóitip Siriiaǵa shaqyryp aldy. Ońbai ókindim…”, – deidi Ainur.
...
Psiholog Shynar Naýryzbaevanyń aitýynsha Siriia men Irakqa attanǵan kelinshekterdiń jas mólsheri 20-25 jasqa sai keledi. Sonyń negizinde olardyń psihologiialyq túr-tulǵasyn jasaýǵa bolady.
“Bul jastaǵy boijetkenderdiń keibireýi úgit-nasihatqa ergish, sengish keledi. Ómirden óz ornyn izdep, alasurǵan shaqta dinge bet burady. Dinniń barlyq dogmalaryn talǵaýsyz qabyldap, aýytqyp, adasa bastaidy. Ózindik pikirin joǵaltyp, kez-kelgen dúnieni syni kózqaraspen qabyldaityn qabiletinen aiyrylady”, – deidi adamtanýshy.
Al dintanýshy Zamir Tóleshev radikaldy kózqarastaǵy azamattardyń kópshiligi otyzdyń ústindegi jastar ekenin aitady.
Olardyń kópshiligi dini qaǵialardy sol qalpynda qabyldaidy, qorytpaidy. Oǵan syni kózqaraspen qaraýdy kúná dep esepteidi, munyń sońy adasýǵa uryndyrady.
“Syni oilaý, kez-kelgen nársege kúmánmen qaraý adamnyń tabiǵatyna tán minez. Dinniń tuńǵiyǵyna túsip ketken keibir jastar osy qabiletterin tusaýlap tastaǵan. Dini qundylyqtar men normalardy sol qalpynda qabyldap úirengendikten, ózdiginen oilaný daǵdysynan aiyrylǵan. Daiyn dúniege kúmp berip, kirip ketedi. Oisyzdyqtyń saldarynan opyq jeidi…”. – deidi sarapshy.
...
Siriiadan oralǵan taǵy bir kelinshek dintanýshynyń pikirin rastap otyr. Aida joldasynyń sózine senip, aldymen Túrkiiaǵa taban tiregen. Kúieýi ol jaqqa demalysqa baratyndaryn aityp, túpki maqsatyn jasyryp qalǵan.
Túrkiiaǵa jetkesin jubaiy osy aradan Siriiaǵa jol júretinderin, Qazaqstanǵa endi qaityp oralmasyn aitady.
“Kúieýim bolǵannan keiin onyń bizge jamandyq oilamasyna senimdi boldym. Onyń ústine oǵan qarsy keletin ádetim joq. Onyń sózi bizdiń otbasymyz úshin buljymaityn buiryq”, – deidi Aida.
Túrkiia shekarasyn kesip, Siriiaǵa jetkende qazaq kelinshegi mundaǵy jaǵdaidyń múlde bólek ekenine kózi
jetken. Joqshylyq pen zorlyq-zombylyq, taýsylmaityn atys-shabys, jarylys, qańǵyǵan oqtan qaza tapqan shiettei bala-shaǵa…
Sonyń bárin basynan ótkergen Aida bul jaqtan qashyp shyǵýǵa áreket etken.
“Siriiadaǵy bosqyndarǵa arnalǵan “Ál-Hol” lagerinde jyldar boiy otyrsa, adam es-aqylynan aiyrylyp, aiýanǵa ainalady. Ol jaqtaǵy ini-qaryndastardy tez arada qutqarý qajet, olardy qalypty ómirge beiimdeý kerek”, – deidi derekti filmniń keiipkeri.
...
Prezident keńesshisi Erlan Qarin osy oraida “Ál-Hol” operatsiiasynyń qalai júrgizilgenin áńgimelep berdi.

Onyń aitýynsha “Jýsan” operatsiiasy aiasynda qazaqstandyq qutqarýshylar lagerge arnaiy barǵan. Alaida radikaldy kózqarastaǵy birneshe áiel Qazaqstanǵa qaitýdan bas tartqan.
Qazaqstan taraby olardy elge qaitarýǵa májbúrlemegen, barlyǵy erikti túrde júrgizilgen.
“Qazaqstanǵa oralǵan azamattardyń bir tobyn karantinge jatqyzdyq. Olar bóten el, bóten jerden keldi, tiisinshe qaýipti virýs juqtyrýy múmkin edi. Sol sebepti olardy Aqtaýdaǵy karantin ortalyǵyna ornalastyrdyq. Olardy bul aradan dárigerler tekserip, alǵashqy medkómek kórsetti. Kóptegen áielder men balalardyń oq jaraqatyn alǵany anyqtady”, – deidi Qarin.
...
Siriia men Iraktan oralǵan qazaqstandyqtardy ońaltýmen ainalysatyn “Aqniet” qorynyń direktory Álim Sháýmettiń aitýynsha alǵashqy ýaqytta otanyna oralǵan jerlesterimiz tóńiregine qaýippen qaraǵan.
“Olar elge jete sala abaqtyǵa qamalarynan qaýiptendi. Olarmen dintanýshylar jáne psihologtar áńgime-dúken quryp, qorqýǵa negiz joqtyǵyn aitty. “Jýsan” operatsiiasy aiasynda tek áielder men balalardy elge qaitardyq. Olar Qazaqstan azamattary. “Halyq sizderdi keshirdi. Prezident sizderdi jazaǵa tartpaý týraly pármen berdi. Biz sizderdiń qalypty ómirge qaityp oralǵandaryńyzdy qalaimyz. Iá, Siriiaǵa, soǵysqa attanyp aǵattyq jiberdińizder. Biraq bul úshin sizderdi eshkim aiyptamaidy” dep aǵymyzdan jaryldyq”, – deidi qor jetekshisi.
Dintanýshy Zámir Tóleshev óz kezeginde “adasqan” azamattarmen pikirlesetin, olarǵa Islam dininiń qaǵidalary men qazaqi qundylyqtardy qatar uǵyndyratyn mamandardy kóptep oqytý qajet dep esepteidi. Onyń pikirinshe, Siriiadan oralǵan azamattardy dástúrli dinimizge beiimdeý biraz ýaqytty qajet tedi.
“Olardyń buǵan deiin adasyp kelgenin, radikaldy islamnyń jeteginde júrgenin naqty dáleldeýimiz qajet. Onyń propaganda tutqyny bolǵanyn kórsete bilýimiz kerek. Bul úshin adamnyń saýatyn ashqan abzal, bilim men ǵylym týraly habar bergen jón”, – deidi ol.
Nur-Múbarak atyndaǵy Islam ýniversitetiniń teology Tólegen Taldybaev ta osy ustanymda.
“Ekstremizm men jihadqa baratyndardyń kópshiligi shalasaýatty, olar dindi týra maǵynasynda qabyldaidy, ekshep-teksheýge saýaty jetpeidi”, – deidi ol.
Qoryta aitqanda, “Jýsan” operatsiia óz nátijesin bergen. Álim Sháýmettiń atap ótkenindei Siriia men Iraktan oralǵan jerlesterimizdiń 90 paiyzy qalypty ómirge qaityp oralǵan.
“Olar dástúrli islamdy qabyldady. Bes ýaqyt namaz oqidy, Hanafit mazhabynyń jolymen júredi. Jihad pen takfir ideologiiasynan bas tartty”, – deidi ol.
Ázirlegen, Aiaýlym Shaimardan
https://youtu.be/AFY1rVntWBA