Freedom Inside '26

Jetisýdaǵy áigili institýt daiyndaǵan qazaq bidaiynyń sortyn 11 memleketi ósirýde

Jetisýdaǵy áigili institýt daiyndaǵan qazaq bidaiynyń sortyn  11 memleketi ósirýde
Taiaýda Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýtynda Almaty oblysy aýyl sharýashylyǵy basqarmasymen jáne  «Ulttyq agrarlyq ǵylymi-bilim berý ortalyǵy» QQ ujymymen birlese otyryp, «Eginjai kúni» dep atalatyn seminar-keńes ótti. «Qazaqstannyń ońtústik shyǵysynda egistik daqyldardyń jańa sorttary men olardy ósirýdiń innovatsiialyq tehnologiialary» taqyrybynda ótken bul alqaly basqosýǵa Almaty jáne Jambyl oblysy aýylsharýashylyq basqarmasynyń basshylary, aýdandardaǵy sala mamandary jáne sharýa qojalyqtarynyń jetekshileri shaqyrylǵan bolatyn.

Qonaqtar institýttyń bas direktory Serik Kenenbaevtyń basshylyǵymen egis alqaptaryn aralady. Óz kezeginde Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri, akademik Rahym Orazaliev ósip turǵan bidaidyń tózimdi ári mol ónim beretin suryptary jaiynda qyzyqty baiandady.

– Jer betinde shikizattyń bári de kúnderdiń-kúninde sarqylýy múmkin. Jer-Ananyń adamdarǵa bergen yryzdyǵynyń ishinde bidai ǵana máńgilik qajettilik bolyp qalady. Biz joǵary tehnologiialy óndiris qataryn kóbeite otyryp, egin sharýashylyǵyn damytýǵa basa mán berýdemiz, – dedi.

Ǵalym óz jumysynda jerdiń óz qunary men tabiǵi tyńaitqyshtardy paidalanýdy birinshi kezekke qoiady. «Álemniń damyǵan elderi himiialyq tyńaitqyshtardan bas tartýda. Olarda memleket tarapynan beriletin sýbsidiia negizinen osy salaǵa baǵyttalǵan. Bul Qazaqstan úshin de ózektiligin joǵaltqan emes», – deidi ol.

Búginge deiin institýt ǵalymdary dándi daqyldardyń 116 jańa surybyn shyǵaryp, óndiriske engizgen. Olardyń 85 sorty tek qana bidaiǵa qatysty. Dalamyz keń, egis alqaptary esepsiz bolǵanymen Qazaqstan jeri qaýipti eginshilik aimaǵy bolyp sanalady. Sebebi, bizde sýarmaly egistik kólemi esepteýli, kókten túsetin ylǵal da ár jyldary árqalai.  Sondyqtan bidaidyń qýańshylyqqa tózimdi bolyp, mol ónim beretin túrin shyǵarýǵa ǵalymdarymyz kúsh jumsap keledi.

Osy oraida, institýt alqaptarynda shyǵarylǵan bidaidyń jańa suryptary ylǵal az bolǵan jyldardyń ózinde ár gektardan 18-22 tsentner ónim berýge qabiletti. Bul óndiris rentabeldiligin qamtamasyz etýge jetkilikti kórsetkish. Al, ylǵal qalypty bolǵan jaǵdaida 40 tsentner ortasha túsim alynsa, qar qalyń túsip, jańbyr mol jaýǵan jyldary 55 – 60 tsentner ónim alýǵa múmkindik bar. Mysaly, jaýyn-shashyn mol bolǵan biylǵy jyly bidaidyń keibir suryptarynan  60-65 tsentnerden astyq jinalady dep kútilýde.

Institýt jumysynyń pármendiligi – munda shyǵarylǵan bidaidyń 80-nen astam  jańa suryptary álemniń 11 memleketinde ósirilip jatqanynan baiqaýǵa bolady. Jyldan-jylǵa qyzyǵýshylyq tanytqan elderdiń qatary artyp keledi.

Al ózimizde, ózge oblystardy aitpaǵanda Jetisý jerinde 26 jańa suryp keńinen paidalanylýda. Sonyń ishinde «Qarasai», «Steklovidnaia – 24», «Bogarnaia» degen suryptardyń sapasy joǵary, makaron óndirisinde paidalanýǵa óte qolaily bolyp tur. Aitsa aitqandai, bitik ári biik bolyp boi kótergen bidai alqaby qaraǵan adamnyń kózin toiǵyzyp, kóńilin ósiretindei. Ár shalǵaidan kelgen qonaqtar ár suryp jaily málimetter alyp, ony ósirýdyń jai-japsaryn bilip jatty.



Seminarǵa qatysýshylar dándi burshaq daqyldary ósiriletin alqapqa at basyn tiregen. Jalpy, eginshilikke qatysty barlyq baǵytta jumys júrgizetin elimizdegi biregei ǵylymi-zertteý institýtynyń qamtityn salasy keń ekenine osy joly kózimiz jete túsken. Bul jerde bidaidyń, tarynyń, arpanyń, sulynyń, júgeri men qyzylshanyń aýdandastyrylǵan suryptaryn shyǵarýmen qatar, dándi-burshaq daqyldarynyń sapaly ári tózimdi túrlerin zertteý jolǵa qoiylǵan.

Bólek-bólek telimderde ósip turǵan soflor, soia,  noqat, jumyq, maiburshaq, qaraqumyq siiaqty ónimder kimdi de bolsa qyzyqtyrarlyqtai.  Mundaǵy júgeri alqabyndaǵy moiyndaryn kókke sózǵan dala arýynyń, Jetisý jerinde ejelden ósiriletin qant qyzylshasynyń jańa suryptary jermen jumys jasaityn sharýajai jurtshylyqtyń múddeliligin týǵyzýǵa tiisti.

Álemdik ǵylymi qaýymdastyqtyń bir jetistigi retinde baǵalanatyn – «Tretikale» ónimi  – HHI ǵasyrdyń daqyly ataǵyna ie bolǵan. Bidai men qara bidaidy býdandastyrý arqyly alynǵan bul daqyl negizinen mal azyǵy retinde jáne dietalyq taǵam daiyndaýda paidalanydady. Bir gektar alqaptan 100 tsentnerge deiin ónim beretin Tretikale budan áldeqaida az shyǵym beretin arpanyń ornyn almastyratyn múmkindikke ie. Institýtta onyń 10-ǵa tarta suryby ósirilýde.

Kún tártibine engizilgen «Respýblikalyq tuqym óndirýshi sharýashylyqtardyń assotsiatsiiasy» quryltai shartynyń jobasymen institýt direktorynyń orynbasary Shynbolat Rsaliev tanystyryp, jinalǵan qaýymnyń usynys eskertpelerin eskere kelip, atalǵan birlestikti qurý jaiynda memorandým qabyldandy.  Elimizdiń ár shalǵaiynan kelgen mamandar men sharýa qojalyqtarynyń basshylary ózderin tolǵantqan máselelerge qatysty suraqtaryn qoiyp, tushymdy jaýap ta alyp úlgergen.  Bir sózben aitqanda, bul basqosýdyń elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn, sonyń ishinde eginshilikti jamytýǵa qosar úlesi qomaqty bolady degen senimmen tarqastyq.

 

Qýat Qairanbaev,

Qarasai aýdany, Almaty oblysy.

Sýretti túsirgen avtor.