Jarnamanyń kókesi
Ótken jyly elsiz jerdi baǵyndyryp, as-sýsyz tabiǵat aiasynda tirshilik etip, erik-jigerin shyńdaýmen álemdi aýzyna qaratqan áigili ekstremal Ed Staffordtyń Almaty oblysyna arnaiy kelip, «Altyn-Emel» ulttyq parkinde óziniń kezekti shoý-baǵdarlamasyn túsirgenin estip, tańǵalǵan edik.
Tabiǵat aiasynda baiaǵynyń adamdarynsha birneshe kún keship, «Diskaveri» kanalynyń júzdegen million kórermenin ózine jipsiz bailaǵan Ed Staffordtyń Qazaqstanǵa kelip, habar túsirýi Almaty oblysynyń týristik jerlerine jasalǵan úlken jarnama bolǵany sózsiz.
Ádette álemdi aýzyna qaratqan arnaǵa birneshe sekýndtyq rolikti shyǵarý úshin júzdegen million dollar tóleitinin bilemiz. Al «Diskaveridiń» tarlany Ed myrzanyń Jetisýǵa kelip, óziniń Ed Stafford: First Man Out dep atalatyn jobasyn «Altyn Emel» ulttyq parki aýmaǵynda túsirýi aitýly oqiǵa bolǵany sózsiz.
Ed Stafford kim?
Ol 2002 jyly áskeri mansabyn aiaqtaǵannan keiin ekstremaldy týrizmmen ainalysyp, adam balasynyń múmkindigin teleekrannyń aldynda synady.
Ed Staffordtyń eń áigili ekspeditsiiasy Amazonka ózeniniń boiymen 859 kún boiy (bir jarym jyl) sapar shegýi adamzat balasynyń zor qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan bolatyn. Ol sapar barysyn ózi video kameraǵa túsirip, kóptegen qiyndyqtarmen betpe-bet kelip, bárin jeńip shyǵyp, qazirgi zamannyń batyryna ainaldy.
Budan keiin Ed Staffordtyń «Diskaveri» arnasymen birlesip túsirgen «Jalańash tirshilik etý» derekti filmi de oǵan úlken tanymaldyq ákeldi.
Bul jobada ekstremal Olorý araldaryna bir túiir nansyz, bir sabaq ine-jipsiz attanyp, sol jerde 60 kún boiy tirshilik etkenine milliondaǵan kórermen kýá boldy.
Al 2014 jyly jaryq kórgen «Aqshasyz tirshilik etý» degen realiti-shoý baǵdarlamasy da álemniń kóptegen tilderine aýdarylyp, júzdegen million adamnyń kóńilinen myqtap turyp oryn alǵany belgili.
«Altyn Emeldegi» alǵashqy synaq
Ekstremaldy habarlar túsirýde aldyna jan salmaityn Ed Staffordty búginde tórtkúl dúnie túgel tanidy. Ol ózi sekildi tabiǵat aiasynda tirshilik etip, ekstremaldy týrizmdi nasihattaityn jihangezdermen tabiǵaty qaýipti aimaqtarda synǵa túsip, márege buryn jetýdi kózdeitin jańa baǵdarlamasynyń ekinshi bólimin Almaty oblysyndaǵy «Altyn Emel» ulttyq parkinde túsirdi.
«Diskaveri» arnasy jyl basynan bastap kórermenderiniń nazaryna usyna bastaǵan Ed Stafford: First Man Out shoý-baǵdarlamasynyń biri Qazaqstanda túsirilgenin estigende atalǵan baǵdarlamany kórýge asyqtyq. Aqpan aiynda ǵalamtordy aqtaryp júrip, Ed Staffordtyń Almaty oblysynyń «Altyn Emel» aýmaǵynda túsirilgen ekinshi seriiasyn kirpik qaqpai tamashaladyq.
Qos saiysker bes kún ishinde áigili «Altyn Emel» aýmaǵyndaǵy Sharyn shatqalynyń quz-jartastaryn kóktei ótip, Ile ózeniniń boiymen jaǵalai júrip, Aiqaiqumnan asyp, 100 shaqyrymdyq joldy artqa tastap, márege jetýdi kózdeidi.
Baǵdarlamada ekstremaldar ádettegidei jolǵa eshqandai azyq-túlik almai, belderine qanjarlaryn bailap saparǵa shyqty. Mundaidy qazaqtar «er azyǵy men bóri azyǵy jolda» dep beker aitpaǵan ǵoi.
Jarys bastalǵan sátte Ed pen Hion Sharyn shatqalynyń silemderine sińip kózden ǵaiyp boldy. Labirint sekildi qaltarys-bultarysy kóp shatqalda alǵan baǵytyńnan adasyp ketýiń op-ońai. Biraq tabiǵattyń qiynshylyǵymen talai ret betpe-bet kelgen ekstremaldar alǵan betterinen jańylysqan joq.
Ekstremaldar shatqaldyń ishinde sý taba almai biraz qinaldy. Jalpy, marshrýttyń 20-30 shaqyrymyn quraityn shatqal arasymen ótetin jol qos saiyskerge de qiyn tigenin baiqadyq.
Jalpy, shatqal arasynda bir kúnde aýa temperatýrasy ekstremaldy jaǵdaida aýytqitynyn kópshilik bile bermeýi múmkin. Jazda kúndiz aýa temperatýrasy 45-50 gradýsqa deiin joǵarylasa, túnde kúndizgi mi qainatar ystyq jym-jylas joǵalyp, aýa temperatýrasy 0 gradýsqa deiin tómendeidi. Sondyqtan jihangezderdiń «Altyn Emel» shatqalynda qanshalyqty jaily jatqanyn baǵamdaýǵa bolady.
Ile ózeni «qonaqjailylyǵyn» kórsetti
Básekege túsken qos saiysker shatqal arasynan sytylyp shyǵyp, Ile ózenine jetkende jaǵdai ózgerip sala berdi. Óitkeni Ile ózeniniń boiynda ekstremaldar shólin qandyryp, ash ózegin jalǵaýǵa múmkindik aldy.
Aitalyq, Ed Stafford it tumsyǵy batpaityn qalyń qamystyń arasynda qoianǵa tuzaq quryp, qoian etin toia jese, Hion Ri Ile ózenine qarmaq salyp, uzyndyǵy bir metrge jýyqtaityn somdy ustap, balyq etin armansyz jedi. Ádette Ed Stafford ózge bir elderge saparǵa shyqqanda baqa-shaian, qurt-qumyrsqa jep ábigerge túsýshi edi.
Al qazaqtyń darqan jerinde ekstremaldar qoian men balyq etin jep, tamaq tappai jer shuqylap ketpedi. Ekstremaldar kamera aldynda Jetisýdyń shuraily jeri unaǵandaryn aityp, qazaqtyń darqan dalasyna riza boldy.
Básekege túsken qos saiysker budan keiin shaǵyn qaiyq jasap, Ile ózeniniń iirimdi aǵystarynyń múmkindigin paidalanyp, márege jetýdi kózdedi.
Osylaisha, qos saiysker alǵash ret Ile ózeniniń bel ortasynda kezdesti. Ed Stafford qarsylasynyń kaiagi jyldam júzetinin baiqaǵannan keiin qaiyǵynan túsip, márege qarai jaiaýlata júgirdi. Onyń eki aiaqqa senim artqan úmiti aqtalyp, márege birinshi jetti. Osylaisha, First Man Out jobasynyń ekinshi túsiriliminde Ed Staffordtyń baǵy jandy.
Mine, jarystyń bolǵan-bitkeni osy ǵana. Árine, aitar aýyzǵa jeńil dúnie. Biraq 5 kúnde buralańy kóp 100 shaqyrymdyq joldy júrip ótý ońai emes. Mundai ekstremaldy saparlar adam balasynan úlken tózim men erekshe erik-jigerdi talap etedi. Sondyqtan bolsa kerek, álem halqy Ed Staffordtyń baǵdarlamalaryn raqattanyp, jata-jastana kóredi.
Bul rette qazaq jeri jaiynda tórtkúl dúniege mańyzdy aqparat taratqan Ed Staffordtyń eńbegi zor. Budan keiin «Altyn Emelge» týristerdiń qyzyǵýshylyǵy oianatyny sózsiz. Óitkeni Sharyn shatqalynyń taram-taram silemderi men Aiqai qumynyń keremeti jurtty ózine odan beter tarta túsetini anyq. Osy rette Ed Staffordke qoldaý kórsetip, onyń túsirilim jumystaryna barynsha járdem bergen Almaty oblysy ákimdigi bir oqpen eki qoian atqanyn baiqaýǵa bolady. Kerek deseńiz, First Man Out jobasynyń ekinshi seriiasynyń qazynaly qazaq jerinde túsirilýi elimizdiń týrizm salasyn nasihattaý baǵytynda úlken jumys bolǵanyn moiyndaýymyz kerek.
Ekstremaldy týrizmdi damytýdy durys jolǵa qoiǵan óńir
Almaty oblysynda ekstremaldy týrizmdi damytyp, nasihattaý jaǵy durys jolǵa qoiylǵan dep nyq senimmen aitýǵa bolady.
Bizdiń bulaisha nyq sóileýimizge Almaty oblysy ákimdiginiń Ishki saiasat basqarmasynyń elimizdegi shoý-biznes ókilderi, alpinisterimen birlesip, Han táńiri shyńyn baǵyndyrýy jalpy halyqtyń eko-týrizmge degen qyzyǵýshylyǵyn oiatqany anyq.
Al osydan birshama ýaqyt buryn Almaty oblysynyń Kegen aýdanynda ornalasqan Sharyn shatqalynda buryn-sońdy bolmaǵan, quny 1,5 mlrd teńge bolatyn, álemdik standartqa sai «Park Canyon» oiyn-saýyq parkiniń qurylysy bastalǵan bolatyn. Mundai mańyzdy nysandar ekstremaldy týrizmniń jankúierlerin magnittei tarta túsetini aitpasa da belgili.
Búginde «Park Canyon» oiyn-saýyq parkiniń qurylysyna qajetti 24 gektar jer bólingen. Mamandardyń esebinshe, joba iske qosylǵannan keiin jylyna orta eseppen 375 mln teńgege aqyly týristik qyzmet kórsetilip, 35 adam turaqty jumyspen qamtylady dep josparlanýda. Sonymen qatar memleket qazynasyna 47 mln teńge salyq túsedi.
Jetisýdyń kórikti jeri týraly rolikti jarty milliard adam kórdi
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda Almaty oblysy Ishki saiasat basqarmasy álemge áigili VVS telekompaniiasymen birlesip, Jetisý jeriniń kórkem tabiǵatyn tarihymen bailanystyryp, beinerolik túsirgen bolatyn. Bul rolikti kúni búginge deiin jer sharynyń 571 millionnan astam kórermeni tamashalaǵan.
Osy jaittardy esepke alsaq, kórikti jerlerdi nasihattap, týristerdi tartýda Almaty oblysy aimaqtar arasynda top bastap kele jatqanyn baiqaýǵa bolady. Osy baǵyttaǵy jumystar jalǵasyn taba berse, aldaǵy ýaqytta Jetisý Qazaqstannyń týristik ortalyǵyna ainalatyn kún de alys emes.
Nurlan JUMAHAN
