Bizde jóni túzý oppozitsiia joq, bolmaǵan, bolmaityn da siiaqty. Keńestik ideologiianyń shekpeninen shyqqan elderdiń ál-ázir damyǵandary Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder. Olar birneshe ret Prezidentterin aýystyryp úlgerdi. Sailaý júiesi arqyly. Grýziia men Qyrǵyzstan da biraz ilgerleýshilik boldy. Tóńkeris jasasa da, bul elder demokratiialyq qundylyqtardy qoǵamdyq ómirge engize otyryp, tutas eldik maqsattaryn aiqyndaýǵa tyrysyp júr. Ýkraina... Biteý jara. Biraq túptiń túbinde olar dańǵyl jolǵa shyǵady. Qazirdiń ózinde ózderi súiengen tulǵalary bar, ádil sailaý ótkizýge qaýqarly, jemqorlyqpen kúresti shynaiy túrde júrgize alady. Tek Resei, Qazaqstan, Ózbekstan, Túrkimenstan, Belorýssiia sekildi azdaǵan elderde burynǵy seń sol kúii tur... Bular tonyn birneshe ret aýystyryp, «oq ótpeitin» totalitarlyq júie jasap úlgerdi.
[caption id="attachment_12906" align="alignright" width="513"]
«Aqjoldan» keiin...
Bizde oppozitsiia bolǵan siiaqty edi. 2000 jyldardyń basyndaǵy Jaqiianov, Ábliazov bastaǵan toptyń úderisi, onyń aldyndaǵy Ákejan Qajygeldin búligi, Serikbolsyn Ábdildin myrzanyń san jyldyq tabandy kúresi – bári oppozitsiianyń belgili bir dárejede qalyptasýyna yqpal etti. Odan berirekte «Aqjol» partiiasy jemisti eńbek etti. 2004 jyly ótken Parlamenttik sailaý naýqany áli esimizde. Bilik bul partiia serkelerinen kádimgidei júreksinetin. Altynbek Sársenbaev, Oraz Jandosov, Álihan Báimenov, Bolat Ábilovterge biliktegi biik minberin tastap Jarmahan Tuiaqbai qosylǵan. Dál osy kezde qoǵam qairatkeri Zamanbek Nurqadilov te úiinde jumyssyz jatqan. Onyń atyshýly málimdemeleri rezonans týdyrdy. Bilikti de, oppozitsiia ókilderin de aiaǵan joq. Jaraly arystan sekildi birinen soń birin synap, betiń bar, júziń bar demei soiyp saldy. Kóp ótpei jumbaq jaǵdaida kóz jumdy.
Altynbek Sársenbaevtyń da taǵdyry qandyqoldardan úzildi. Sodan beri oppozitsiia es jiia alǵan joq. Shetelge bas saýǵalaǵan Muhtar Ábliazov alysta júrip, áldeneshe ret «kek alýǵa» tyrysqanymen, onysynan túk shyqqan joq., qazir Frantsiia túrmesinde otyr. Reseige ekstradatsiialanýy múmkin. Odan arǵy taǵdyry tym bulyńǵyr.
Oppozitsiia deýge laiyq kim bar?
...Sonda oppozitsiia deýge laiyq kim bar? Aýzymyzǵa aldymen Jarmahan Tuiaqbai ilinedi. Ózi de « Búginde bir ǵana oppozitsiialyq partiia bar: ol – JSDP», - depti. Bilik ókilderimen bailanysy tym tereń tamyr jaiǵan bul serkeniń oppozitsiia kúsheier tusta Májilis spikerliginen bas tartyp, birden qarsy jaǵaǵa ótýi sol kezdiń ózinde kóp adamǵa kúdik uialatqan edi. 2005 jyly Prezidenttik sailaýǵa qatysyp, eldi dúrliktirgeni jadymyzda qalypty. Mańyna «Naǵyz aqjoldyń» tizgin ustarlaryn jinap, ashyq málimdemelerin, oily pikirlerin ortaǵa sala otyryp, óziniń búgingi bilikke shynymen de ókpeli ekenin sezdirýge tyrysqan Jarmahan myrzanyń bir sát eldiń senimine azda bolsa kirgenin jasyrýǵa kelmes. Oppozitsiialyq buqaralyq aqparat quraldary Jarmahan Tuiaqbaidyń shashbaýyn kóterip, odan elge jany ashityn súikimdi obraz jasaýǵa qansha tyrysqanymen, báribir naqty nátijege qol jetkize alǵan joq. Ózimen qanattas sailaýǵa túsken taǵy bir «oppozitsiia ókili» Álihan Báimenov ekeýi ózara yryń-jyryń bolýdan aryǵa uzai almady. Arnaiy uiymdastyrylǵan debatta Jarmahan Tuiaqbaidan góri, Álihan Báimenovtiń sózderi áldeqaida senimdi ári ótkirleý shyqty. Onsyzda az daýys berýshilerdi ekige jaryp, aqyry jeńilgenderin moiyndady. Báimenovten kóp daýys alǵandaryna máz bolǵandaryn da jasyrǵan joq...
Sol Jákeń, Jarmahan Tuiaqbai sodan beri jylyna bir ret, onda da saiasi naýqandar kezinde ǵana el kózine túsip, birdeńeler aitqansidy. Arada 10 shaqty jyl ótti. Jarmahan Tuiaqbai birneshe partiia quryp («Naǵyz aqjoldan» soń «Azat» partiiasyna bas suǵyp, keiin JSDP partiiasyna ielik etti), birneshe qozǵalystardyń jetekshisi atandy. Qaǵaz júzinde ári baspasóz máslihaty arqyly ǵana «ónimdi jumys» atqardy. Anda-sanda múbárak júzin telearnalardan kórip qalǵanymyz bolmasa, shyn máninde ne atqaryp jatqanyn el túgil, ózderi de umytyp ketti.
Ótken jylǵy Prezidenttik sailaýǵa túspeitinin málimdedi. «Mundai sailaýdyń nemen aiaqtalaryn bilemiz. Nátijesi aiqyn dúniege qatysyp, bas aýyrtý oiymda joq» degen saiasatker kúni keshe eger Parlament sailaýy ótetin bolsa, qatysýǵa daiyn ekendigin aityp qaldy. Biylǵy oiy qalaida qoǵamdyq pikir qalyptastyrý, eger oraiy kelse, óz ókilderin Parlamentke ótkizý.
«Azattyq» saityna bergen suhbatynda Jarmahan Tuiaqbai myrza Parlamenttik sailaý ótkizý – memlekettik ermekke ainaldy degen syńaidaǵy pikirin bildirdi. Bizdińshe, bilikke ǵana emes, «oppozitsiia ókilderine» de sailaýǵa qatysý ermekke ainalǵandai. Áitpese, búgingi oppozitsiiada sailaýǵa túserlik qaýqar bar ma? Joq. Jarmahan Tuiaqbaidyń JSDP-synda el biletin ózinen basqa eshkim kórinbeidi. Al basy birige qoiatyndai oppozitsiia derliktei taǵy da eshkim, eshqandai top kórinbeidi. Endeshe, Jarmahan Tuiaqbai myrzanyń sailaýǵa qatysqysy keletin sebebi nede?
Brinshiden, Jarmahan Tuiaqbaidyń ainalasyna birigetindei tegeýirindi top kózge shalynbaidy. Ámirjan Qosanov, Tólegen Júkeev, Oraz Jandosovtar óz tirlikterimen ózderi áýre. Ár tarapta júr. Al ótkir de ózekti oilarymen kózge túsken saiasattanýshylar Aidos Sarym, Rasýl Jumaly, Dosym Sátbaev sekildi azamattardyń basyn biriktirýge JSDP qaýqarsyz. Olar bul sailaýdy syrttai baqylaidy. Bir-birine senisýden, senýden qalǵan.
Ekinshiden, qoǵamdyq ortada bedeli bar Muhtar Shahanov, Amangeldi Aitaly sekildi at tóbelindei tulǵalarmen de Jarmahan Tuiaqbaidyń basy bir qazanǵa syia qoimaidy. Olardyń ózi kózqarastarymen de, pikir alshaqtyǵymen de bir-birine jýyqtai qoimaityn jandar.
Úshinshiden, Jarmahan myrzanyń tobyn qoldaityn sailaýshylar múldem joq. Oǵan sońǵy onshaqty jyl boiǵy buiyǵy tirligi, baspasózderden kórinbei ketýi, naqty jumys atqarmaýy, belsendiliginiń tómendigi, qolynda óziniń jumysyn dáripteitin eshqandai BAQ-tyń bolmaýy, mańyna ózimen deńgeiles belgili tulǵalardyń bolmaýy sailaýdan daýys ala almaityndyǵyna kepildik beredi. Az ýaqyt ishinde eldi ózine qaratyp, sailaýshylardy topyrlatyp sońyna erterlik qýaty joq bola tura, mundai sailaýǵa qatysýdan jalyqpaitynyna tańǵalmai tura almaimyz.
Sonymen, Jarmahan Tuiaqbaidyń da, oppozitsiianyń da dármeni shamaly. Olar alda-jalda Parlamentke ótip jatsa da, tańyrqaýǵa bolmaidy. Kóz úshin de, sóz úshin de bilik sarapshylary biren-saran oryn berýi ábden múmkin.
Bizdegi oppozitsiianyń eń basty kemshiligi – ózderiniń aldyn orap ketetin bilikti ótirik jamandaý, sol arqyly upai jinaǵysy kelýden ózge eshteńe emes. Únemi bilikten qysym kórýshi, olardan japa shegýshilerdiń obrazyn somdaýmen keledi. Bular ózderiniń osy tirlikterinen jalyqpaitynyna tańdanbaý múmkin emes. Bes jyl emes, on jyl boiy jalǵan oppozitsiianyń rólin somdaý kimge kerek boldy eken?! Eger biliktiń tapsyrmasy bolsa, óte sátsiz joba, sátsiz stsenarii. Halyq ta aqymaq emes...
Bizdińshe, kim ne dese de, Báimenov aqyl tapty. Qaýqarsyz baibalamnan erterek qutylyp, óziniń sheshimin qabyldady.
Al shyn oppozitsiia qazir joq. Altynbekpen birge ydyrap, toz-tozy shyqqan. Olardyń ornyn basarlyq ál-dármeni bar top joq, jastar shashyrap, ár toptyń sońynda júr. Áleýmettik jelide batyrsynǵandardyń kóbi «qaǵaz jolbarystar». Bilik óz degenderine jetti. Endi oppozitsiia shyǵar bolsa, iri klandardyń tartysy kezinde ǵana kózimizge túser. Olardan ne qaiyr? Olar qarjy men minber úshin talasar... Ol kúndi de kórermiz. Biraq sorlasa, halyq sorlaidy... Sony umytpaǵan abzal.
Basqa partiia bar ma?
Burynǵy «Aqjol» emes, búgingi «Aqjol» «Nur Otannyń» shaǵyn kóshirmesi. Olardyń depýtattyq korpýsy 4 jyl ishinde eldiń esinde qalatyndai eshqandai málimdeme jasai alǵan joq. Biznesmenderdiń múddesin qoldaimyz degeni bolmasa, naqty kimderdiń, qandai biznes ókilderiniń jumysyna septesip, biýrokratiialyq oiyndarǵa tosqaýyl bolǵandaryn da oqymadyq, kórmedik. Odan góri Kásipkerler palatasy aýqymdyraq jumys atqardy.
Kommýnistik partiianyń kóreshegi áli de bar sekildi. Ilinip-salynyp, olar da qatardan qalamýǵa tyrysady. Bary da, joǵy da maǵynasyz...
«Aýyl» partiiasy sońǵy ýaqytta belsene bastady. Olardan oppozitsiialyq baǵytty kútýdiń qajeti joq. Biraq Májiliske ótken jaǵdaida «Nur Otanmen» birigip, aýyldyń máselesine septese alsa, budan qoǵam utpasa, utylmaidy. Bir jyldary «Aýyl jyly» degen naýqan bolyp edi. Milliardtaǵan qarjy jelge ushyp, azdap kósheler jasalyp, aýyl úiiniń sharbaqtary boialǵan... «Aýyl» partiiasy endi naqty jospar quryp, aýyl sharýashylyǵynyń damýy, el aýqatynyń jaqsarýyna kómektese alsa, qaneki. Óitkeni, bul sailaýdan ózge jańalyq kútýdiń keregi joq.
