(Jalǵasy. Basy aldyńǵy bólimde)
…Sentiabrde me eken, Astananyń «sen tur, men ataiyn» jigitteri keldi de, qatty tekserý bastaldy. Tapsyrys alǵany belgili. «Ólseńder de tabasyńdar!» degen bolý kerek…
Kino salasynda, tek kino salasy emes, barlyq salada – qazir naryq zamany – bireý taýaryn bir somǵa satsa, bireý eki somǵa satady. Bireý jumysty 1 mln-ǵa jasasa, endi bireý 2 mln-ǵa jasaidy. Bolmasa 1,5 mln-ǵa kelisedi degen siiaqty. Biraq, pále izdegen adamǵa túk emes eken. «Sen nege 1,5 mln-ǵa kelistiń? Jarty millionyn aparyp bergen shyǵarsyń?..» degen siiaqty negizsiz, dálelsiz jala jabý, qinaý, qorqytý bastalǵanyn men anyq bilem! Sóitip, alǵashqy tekserý kezinde, «shamamen 5 mln-dai aqsha durys jumsalmaǵan» degen qorytyndy shyǵaryp, ony Iýdinaǵa moiyndattyryp, oǵan «Tuńǵyshbai aǵaǵa ákep berdim, ony Tuńǵyshbai aǵa joǵaryda bireýge berý kerek degen» dep aitqyzdyryp, «biz bir ret 2 mln., bir ret taǵy birdeńe, jalpy alǵanda 5 mln 300 myńdy Tuńǵyshbai aǵanyń myna jaǵynda turatyn kabinettegi seifke aparyp qoidyq» degen moiyndatýdy meniń býhgalterim ekeýine qaǵazǵa jazdyryp, aitqyzdy. Astanadan kelgen qarjy politsiiasynyń adamdary osyndai moiyndaýdy jazyp alady.
– Býhgalterińizdi aty-jóni kim?
– Nazgúl Bolatovqyzy Júnisova. Men sol oktiabrdiń aiaǵynda bir suraldym, jaǵdaidyń bárin aittym, «osyndai da osyndai» dep.
– Eki áiel sol kezde tergeýde júrdi me? Qamap tastady ma olardy?
– Tergeýde júrdi. Keiinirek Iýdinany qamap tastady, sonan keiin «Qazaqfilmniń» qarjy departamentiniń basshysy bolyp istegen kezinde – Ysqaqova Gaýhar Myrzaǵalievna degen kisini qamap tastady.
– Ony ne úshin?
– Ol kisiniń eshqandai jazyǵy joq. Men túsinbedim. Iaǵni, bul jerde politsiianyń jasap otyrǵan qisyndary – biz «Qazaqfilmmen» 50/50-miz ǵoi, iaǵni «ekeýi birdei kináli, eki jaqtyń da adamy otyrý kerek» degen uǵym bolar, ol kisini qamap qoidy. Ol kisige «nege sen otchetqa qol qoidyń?» deidi. Nege qol qoimaidy? Otchetty sol kisi qabyldap alady ǵoi. Ol kisi qabyldap alardyń aldynda býhgalteriia tekseredi, óndiris bólimi tekseredi, ekonomikalyq bólim tekseredi, sonan keiin baryp ol kisi sońynda qol qoiady.
– Zań bólimi de tekseretin shyǵar?
– Zań bólimi de tekseretin bolý kerek, men ol jaǵyn bilmeimin. Sóitip, «sen qol qoidyń» dep ol kisini qamady. Ol áli de qamaýda qazir… Qarashanyń 2-si kúni meni taǵy shaqyrdy finpolǵa. Ol meniń ekinshi ret túsinikteme berýim (pokazaniia). Keshke deiin otyrǵyzdy. Qolymdy tekserdi, qol qoidyrdy, taǵy birdeńe-birdeńe… sóitip keshke qarai meni aldymen Iýdinamen bettestirdi. Men onymen bettestiretinin bilgen joqpyn. Ony maǵan aitqan da joq. Men úshin tóbemnen jai túskendei boldy. Iýdina otyr, kózi soradai bop… onyń otyrǵanyna jiyrma shaqty kún bolǵan. Jiyrma kún boiy tergep jatyr, tergep jatyr… Al endi meniń aldyma kelgende Iýdinanyń qolynda jazyp alǵan qaǵazy bar.., teregýshi videoǵa túsirip jatyr kádimgidei…, ol sol qaǵazda jazylǵan – dálme-dál kúni men saǵatyna deiin, jáne árbir aqshanyń sanyn tiynyna deiin – «bálen kúni bálen saǵat bálen minýtta bálen som bálen tiyndy aparyp, Tuńǵyshbai Qadyrovichtiń bólmesinde turǵan seifke aparyp qoidyq. Ony Tuńǵyshbai Qadyrovich joǵarydaǵy bireýge berý kerek dep aitqan bizge…» dep, qaǵazǵa jazyp alǵandaryn aityp otyr. Men tóbemnen jai túskendei bolyp, «ne dep otyrsyń, ainalaiyn? Qashan men senderge ondai sóz aittym?.. Qandai dáleliń bar?..» desem, úndemeidi. Ol seif meniki emes. Buǵan deiin meniń firmamda Ábdirahmanov degen jigit direktor bolǵan, anda-sanda kelip qol qoiyp ketetin. Ol jumys jasamai, ketip qalǵan, ornyna adam taba almai júrdim. Kabinette onyń óziniń jeke seifi bolǵan, men ony qalai ashýdy da bilmeimin, seifiniń ustaityn tutqasyn ustamaǵam tipti! Sóitsem, onyń kody bar eken basatyn, ony da bilmeimin. Ómiri ashyp kórmegen adammyn! «Soǵan salyp qoidy» dep otyr.
– Ol seifte sizdiń saýsaq izderińiz bar ma, joq pa, tekserdi me?
– Ony teksergen eshkim joq! Tekser dep aitatyndai, mende ondai oi da bolǵan joq! Sol seiftiń maǵan pále bop jabysatynyn bilsem, basynda aitar ma edim, tekserińder dep. Aityp otyrmyn ǵoi, tóbemnen jai túskendei boldy. Aittym, «munyń bári durys emes, sender mynany qinaǵansyńdar… bulai bolmaidy… moiyndamaimyn!.. Qalai bolmaǵan nárseni boldy deidi?…» Bir kezde ony alyp ketti. Jarty saǵattan keiin be eken, Nazgúldi alyp kep otyr, býhgalterimdi. Meniń betime qarai almaidy. Teris qarap otyr. Kózinen pora-pora bop jas aqqan… Kógala qoidai… jylap otyr qorsyldap… «Al ait!» dedi. Ol da jylap otyryp, Iýdinanyń aitqanyn túgel qaitalap aityp berdi.
– Ol da qaǵazǵa qarap aityp otyr ma?
– Endi… qaǵazǵa qarap aityp otyr, ananyń ait degenin aityp otyr… «Joǵaryda bireýge berem degen»… «Kimge berem degen?» «Bilmeimin…» «Tuńǵyshbai aǵanyń alǵanyn kórdiń be?» «Joq, kórgenim joq» deidi… Men aittym: «Sender ekeýin de syndyrǵansyńdar… Múmkin emes! Qandai dálelderiń bar? Mende daje seiftiń kilti de joq, qalai ashýdy da bilmeimin…» dedim.
Bir-eki saǵat ótkennen keiin Mýjikov degen basshysy «sizdi qamaýǵa alamyz» dep tóbemnen ja-a-rq etkizip jai túsirdi. Qarjy politsiiasynyń tergeý bóliminiń bastyǵy. «Sizdi búgin qamaimyz» dedi. «E, ne sebepten?» «Sol, biz bilip otyrmyz, sizdiń basqarǵanyńyzdy osy istiń bárin… moinyńyzǵa alyńyz!..»
Sóitip, meni sol kúni – 2 qarasha kúni – túnde saǵat 11-lerde me, alyp ketti. Sóitip, túnde, álgi ózderiniń máshinelerimen, qai jerge aparǵanyn bilmeimin, bir jerge aparyp qamady… ýaqytsha ustaityn jerge… Ol jerdegi militsiia jigitter meni tanyp, olardyń da tóbe shashtary tik turyp, kózderi alaqandai, «ne bop qaldy, aǵa?..» dep… Sóitip, 2 qarasha sol jerge túnep shyǵýǵa týra keldi. Túnimen uiyqtaǵam joq. Ózim sol kúni aýrýhanaǵa jatamyn dep júrgem…
– Jertólege, kameraǵa qamap tastady ma?
– Iá, jertólege, kameraǵa!.. Túnimen uiyqtai almadym. Ózim aýyryp júrgenmin, bolnitsaǵa jatamyn dep júrgenmin, aýrýhanaǵa joldamam da bar edi, «Sovminniń» bolnitsasy oryn daiyndap qoiǵan edi…
Erteńine saǵat 10-darda qaitadan alyp keldi departamentke. Tańerteń 10-nan bastap taǵy da sol tergeý. «Moinyńa al da al!.. Biz bárin dáleldedik!.. Siz basqarǵansyz!.. Siz aqshany alǵansyz!.. Siz úitkensiz!.. Siz búitkensiz!..» dep Mýjikov tergep otyr.
Aitpaqshy, «qamaimyz» degende, men júregim ustap, sol jerde qulap tústim. Qaltamda «ýspokoitelnyi» dárim bar edi, sony aýzyma sala bergende, loqsyp, basym ainalyp, divanǵa quladym. Jedel járdem shaqyrttym. «Sovminniń aýrýhanasynan ózimniń dárigerimdi shaqyrtyńdar… men búgin bolnitsaǵa jatýym kerek edi…» dedim. Oǵan qaraǵan joq, tanymaityn bir dárigerler keldi de qarady, qan qysymym 168 be, esimde joq… qan tamyryma ystyq ýkol saldy da ketti. Men ol ýkoldan keiin yrjalańdap kúle bastadym. Ne salǵanyn bilmeimin… Sol kúni aparyp meni qamady, erteńine álgindei qaita bastaldy. Ne tamaq joq, ne sý joq… Ony suraýǵa da meniń qulqym joq… Jaǵdaiym óte nasharlai bastady. Olardyń aitatyn áńgimesi: «Otyrasyz. Moinyńyzǵa alyńyz… Bárin basqarǵan siz ekensiz…» Men aitam, «olardyń sózine senesińder de, nege maǵan senbeisińder?» dep. Endi, ol jerde esim kiresili-shyǵasyly boldy, shyny kerek. Meniń ómirimde mundai jaǵdai bolǵan emes!..
– Tergeý kezinde uryp-soǵý, qoqan-loqqy, kúsh kórsetý boldy ma?
– Uryp-soqpaǵan shyǵar, biraq psihologiialyq deńgeide qatty qysym jasady. Tizege basý jaǵynan… «Biz bildik… siz osyndai istegensiz… Sondyqtan, bylai isteiik… keliseiik» dedi. «Siz moinyńyzǵa alasyz. 5 mln 300 myńdy moinyńyzǵa alyńyz, aparyp quiyńyz. Sonan soń biz isti jabamyz!» dedi. «Isti jabamyz, ana eki áieldi de bosatamyz». Men aittym, «men nege moinyma alam almaǵan nárseni?!.» «Joq, siz alǵansyz…» «Qai jerde kórdińder meniń alǵanymdy?» «Ana qyzdar aitty». «Olar kózimen kórip pe?.. Múmkin basqa bireý alǵan shyǵar?.. Sol jerde ózi aqsha bolǵan ba eken?..» Men áli de ol qyzdardy qorǵap júrmin: «Sender ol qyzdardy syndyryp, zorlap aitqyzdyńdar! Múmkin emes ol! Ondai bolǵan joq! Men aralasqam joq eshqandai finansqa! Birde-bir qaǵazda, qujatta meniń qolym joq! Qol qoiamyn dep oilamaǵam da, ondai finansovyi jumystardy atqaratyn men emes, basqa adamdar!.. Meniń ol jerde sharýam joq, ainalaiyn!..» desem, túsinbeidi. Sonymen, kelisimge kele bastady, meni ainaldyra bastady. Aldynda biz bir advokat taýyp qoiǵanbyz, sol advokat 2-si kúni de qasymda boldy, 3-i kúni de qasymda boldy – Ǵaliia Tilepovna Narataýova degen kisi. Bolyp jatqan qazirgi sotta ol kisi osynyń bárin aitty. «Osylai bolǵany ras, óte qiyn jaǵdaida bolǵany ras, moiyndatqany ras…» degen siiaqty máseleni.
– Iaǵni, siz 5 mln 300 myń teńgeni sol jerde moiyndadyńyz ba?
– Endi aitaiyn, nege moiyndaǵanymdy… Basynda men kelisimderine kónbedim. Maǵan aiǵai saldy… Sol kúni taǵy da jaǵdaiym nasharlap, jedel járdem shaqyrttym, bul joly ózimniń bolnitsamnyń «skoryiy» keldi. Olar taǵy ýkol saldy, «bul kisini bul kúiinde tergeýge bolmaidy, alyp ketemiz bolnitsaǵa» dedi. Analar jibermedi. Men divanda jatyrmyn, maǵan túnerip kep ana Mýjikov degen jap-jas jigit aitady: «Men joǵary jaqpen kelistim. Sizdi qamaimyn. Ýje bári biledi. Syrtta 200-dei adam tur, siz oppozitsiia shaqyrdyńyz, qazir siz oppozitsiiany uiymdastyryp jatyrsyz. Anany toqtatyńyz!.. Taǵy bir advokat sizge kirem dep tur. Ol oppozitsiianyń advokaty! Baiqańyz!.. Úlken kisi sizdi jaqsy kóredi, renjip qalady… Tuńǵyshbai da osyndai eken deidi ǵoi… sondyqtan qoiǵyzyńyz… Men sizge ýáde beremin: meniń familiiam Mýjikov! Men mýjikpin! Siz de mýjik bolsańyzshy!!! Eki áieldi aiamaisyz ba?!! 20 kún boldy jatqandaryna! Áiel adamdar ǵoi olar! Solardy aiamaisyz ba? Sizdiń jigitigińiz qane? Ataq-dańqyńyz dardai!..» dep aiǵailady. Sońynda, «osyny moinyńyzǵa alyńyz, men isti jabýǵa ýáde beremin! Men mýjikpin!..» dedi. «Sonan soń sizdiń joǵarydaǵy ministrińizdiń jany jai tabady…» dep qulaǵyma sybyrlady.
Mine, áńgime osy… Ýhh…
Amalym joq, kónýime týra keldi. Sonan soń… sendim ǵoi men! Senip qaldym! Ana eki qyzdy bosatatynyna, isti jabamyz degenine sendim. «Ary qarai ýshyqtyrmai, 5 mln-dy jabaiyn da, ary qarai tirlik istei bereiik, qurysyn… bir qadam artqa jasap, eki qadam alǵa jyljiyn… bul jerde otyrǵanmen túk bitire almaimyn, odan da syrtqa shyqsam jazyqsyz ekenimdi dáleldeýge múmkindigim kóbirek bolady…» degen oimenen… esim kiresili-shyǵasyly… «Maqul» dedim. Ash páleden qash pále… «Maqul» dep edim, «jaraidy onda» dedi. «Ýádeńde turasyń ǵoi?» dep edim, «Ýádem – ýáde» dedi. «Onda biz muny videoǵa túsiremiz» dedi. Videoǵa túsirdi. Men shatyp-butyp eshteńe aita almaimyn. Zań jóninde sóileýdi bilmeimin ǵoi. Emotsiiamen sóileimin… Maǵan búi dedi: «Anaý-mynaý ártúrli áńgime aitpa… Biz qazir videoǵa túsiremiz. Ana monitorda sizdiń aitatyn jaýaptaryńyz turady, sony sizge qaratyp qoiamyz, sony siz oqyp beresiz» dedi. Kádimgi teledidar siiaqty monitor. Kamera osylai maǵan qarap tur. Birinshi Mýjikovqa túsedi, maǵan túsedi, advokatqa túsedi – obshii plan deimiz ǵoi. Anaý birinshi suraidy: «familiiańyz… bálen… atyńyz… túgen…. qai jylǵysyz… qaida isteisiz… bálen-túlen… Sizge qoiylatyn suraq:…» dep suraǵyn qoiady. Jaýap bererdiń aldynda kamera maǵan qarai burylady. Sol kezde Mýjikov aldynda turǵan monitordy maǵan qarai burady. Monitorda meniń beretin jaýaptarym jazýly tur. Sony men oqi bastadym. Ol óziniń aldynda jazylǵan suraǵyn qoiady, men oqimyn. Zań turǵysynan óte ádemi sózdermen jazylǵan, men ondai sózder aita almaimyn… Sony oqimyn. Onsha bolmaidy. Qaita oqytady, taǵy da onsha shyqpaidy. Qansha ártis bolsam da, oinai almadym. Videoǵa túsirip otyrǵan operator jigit, orys jigiti eken, ol da solardyń adamy ǵoi – toqtatyp qoiyp, «joq, durys emes, shyndyqqa úilespei tur, nepravdopodobno!.. Siz ártissiz ǵoi!.. Oinasańyzshy durystap!..» dep… meniń namysyma tidi… Men ol arada ne isteimin? Tóbelese ketemin be?.. Úshinshi dýbl ma, esimde joq, birneshe ret qaitalap, sol jerde bosqa moinyma alyp jatqan nárse ekenin túsingendikten qaita-qaita «ýh…ýh…» dep… Kameraǵa qarap emes, monitorǵa qarap oqyp berdim.
Sodan keiin «endi osyny jazyńyz qolyńyzben» dedi. «Dopros» aldyn ala qaǵazǵa jazylyp daiyn tur eken, soǵan qol qoidyq. Sodan keiin ózimniń atymnan, qolmen jazdyrtyp aldy. «Men, osyndai da osyndai…» dep. Ony da jazyp daiyndap qoiǵan. Sony kóshirip… qolym qaltyrap, sizge ótirik, maǵan shyn – bes ret kóshirdim. Sebebi, qaita-qaita qate ketip qalady, syzsam, «joq, bolmaidy mynaý syzǵanyńyz… qaitadan jazyńyz!..» Qaitadan qate ketip qalady, qolym dirildep, qisyq bop ketedi… Qaita jazǵyzady… Bes márte jazdym sony. Bir saǵat otyrǵan shyǵarmyn.
Aitpaqshy, moiyndardyń aldynda, jańaǵy «oppozitsiia kelip tur… oppozitsiianyń adamdaryn taratyńyz… sizge bir oppozitsiia advokat kelip tur… mynaý advokatyńyz bar ǵoi qasyńyzda… oppozitsiianyń keregi joq dep jazyńyz» dedi. Men «oibai, oppozitsiianyń keregi joq» dep taǵy da jazyp berdim.
– Sol kezde, shynymen de 150-200 adam jinalyp pa?
– Jinalǵan. Eshqandai da oppozitsiia emes, balalarym, týǵan-týysqandarym, shákirtterim, jora-joldastarym, áriptesterim, tileýlesterim… birtalai adam jinalypty. «Oppozitsiianyń advokaty, bir áiel kirem dep tur» degenderi eshqandai oppozitsiia emes, ózimniń shákirtimniń mamasy, kádimgi Almaty advokattar kollegiiasynyń advokaty – Qadyrbaeva Baqytgúl Uzaqbaevna degen kisi eken. Meni «osyndai bolyp jatyr» dep teledidardan aitylǵan kezde Atyraýda jumys istep júrgen shákirtim mamasyna zvondaidy, «mama, aǵa túsip qapty, osyndai da osyndai.., mama, bar, aǵany qutqar!.. qutqar!..» dep. Ol júgirip keledi. Meniń kelinshegimmen – Dariiamen kezdesedi. Kirmek bolady, tómendegiler kirgizbeidi. Olardy men bilmeimin. Ol birden qolyna kerek qaǵazyn, orderin alyp kelgen. «Kirýim kerek» deidi, olar kirgizbeidi. Túnniń bir ýaǵyna deiin júredi, aryz jazady, báribir kirgizbeidi. Sodan keiin, «qazir áielińizdi kirgizeiik, – dedi, – anaý oppozitsiiany shyǵaryp jiberý úshin…»
Kelinshegim Dariia keldi. Túrden-túr joq, dir-dir etedi. Men de dirildep turmyn… Dariia aitady, «anaý Nurshattyń mamasy, advokat, sony mynalar jibermei jatyr» deidi. «Ol oppozitsiia dep aitty ǵoi». «Qaidaǵy oppozitsiia, ol Nurshattyń mamasy… ózi estip kep otyr… kádimgi Almaty qalalyq kollegiiasynyń kásibi advokaty, sony kirgizbei jatyr… ol aityp jatyr, moinyna almasyn dep jatyr, ótirik aldaidy dep jatyr…» Men aittym, «bular maǵan ýáde berdi, Dariia, osyny moinyńa alsań isti jabamyz dep otyr, sózin berip otyr, sondyqtan men moinyma alýym kerek bop tur…» Dariia aitady, «alma moinyńa, ótirik aitady!..» deidi. Men eki arada qaldym… Bular «moinyńa almasań, qamaimyz» dep otyr. Al men ekinshi kúni qaita qamalsam, aman shyǵýym ekitalai. Óitkeni men emotsiianyń adamymyn. Sahnada qansha ómir súrgenimmen, meniń júregim temir emes… Tas emes… Jasym osynshaǵa kelgen adammyn. Álgindei ýaiymmen, álgindei masqaramen, álgindei naqaq jalamen ekinshi kúni tańerteń oianýym neǵaibil edi… Sonan soń… jetinshi túisikpen kelgen oi – men myna arada jatyp aiqasa almaimyn, men shyǵyp aiqasaiyn, shyǵyp dáleldeiin, ana áielderdi de shyǵaraiyn, baiǵustardy… sóitip dáleldeiin… ne de bolsa, bir qadam artqa jasap, eki qadam alǵa jasaiyn degen uǵymmen, shalajansar kúide, «olar meni aldaidy» degen kúiden góri, «men kináli emespin, aqtalamyn» degen úmitim kóbirek maǵan kúsh berdi. Moinyma alǵan sebebim osy boldy.
Dariiaǵa aittym, «balalardy qaitar, bárin qaitar, uiat bolady, teledidarǵa túsirip jatyr eken, erteń úlken kisige kórsetedi, Tuńǵyshbai da oppozitsiia bop ketipti dep aitady, meni úlken kisi bylai jaman kórmeidi, syilaidy meni, men ol kisiniń aldynda abyroiyn túsirmeiin, balalarǵa ait, oppozitsiia dep oilamasyn, qaityńdar» dep, men Dariiaǵa tapsyrma berip, shyǵaryp jiberdim. Bular tarady.
Onan soń baǵanaǵy aitqan «moiyndaý» protsesi boldy. Biraq sol kúni aqshany ákep berýge týra keldi. Túngi saǵat 11-lerde! Sóitsek, dalada ministrliktiń adamdary júripti ańdyp, bárin túsirip. Astanaǵa berip otyrypty, ne bop jatqanyn kórsetip… Sol kezde men, olar ýáde bergennen keiin, dál qazir aqsha salyńyz degennen keiin, meniń kelinshegime advokatym shyǵyp, «tezirek 5 mln-dy salyńdar, sonda ǵana shyǵarady… 1 mln 300 myń teńge kepildikke aqsha tóleisiz, sonda ǵana shyǵarady, áitpese otyrǵyzady… bálen de páshtýan… tezdetińder… aǵaiyn-týysqan, shákirtterine aityńdar…» degennen keiin, bular dereý ana týysqan, myna týysqan, bárinen jinap, túngi saǵat 11-de (!) syrtta júrgen ministrliktiń adamdary kinostýdiiaǵa zvondap, kassiriniń úiiniń telefonyn taýyp alyp, ony úiinen alyp, jumysyna aparyp, pechatin, qaǵazyn daiyndap, máshinemen alyp kelip, sol departamenttiń aldynda 5 mln 300 myńdy sanap alady.
– Sol kvitantsiiada túngi saǵat 11-de tólem jasalǵany jazylǵan ba?
– Ol jazylmaǵan. Biraq sol jerdegi adamdardyń bári kórip otyr ǵoi! Kepildikke tóleitin 1 mln 300 myńdy túngi saǵat 11-12-de (!) jumys istep turǵan bankti taýyp, sol jerge baryp tólettiredi. Sóitip meni túngi saǵat 1-2-lerde me eken, dalada kútip turǵan adamdaryma kórsetpei, syrtqy esikten meni máshinege mingizip, ózderi úige ákep tastady.
Esim kiresili-shyǵasyly. Jaǵdaiym óte nashar. Úige kelsem, 40-50-dei adam úide otyr eken – shákirtterim bar, týysqandarym bar, baýyrlarym bar… kóbi shákirtterim… teatrdaǵy áriptesterim bar – jastar ásirese… Osy jerde otyryp, «jigitter, ainalaiyndar, sender úndemeńder…» Men olarǵa taǵy qolhat jazyp berdim ǵoi: «Tergeý bitkenge deiin eshqandai buqaralyq aqparatqa interviý bermeisiz, eshqandai aqparatty syrtqa shashaý shyǵarmaisyz… eger shyǵarsańyz, onda sizdiń mera presecheniia deidi ǵoi – úige kepildikke shyqqanyńyz buzylady da, túrmege otyrasyz» degenine qol qoiyp berdim ǵoi.
Sóitip, balalarǵa aittym, «eshkimge aitpańdar, ainalaiyndar, úndemeńder… men patriot adammyn, men elimniń patriotymyn, jerimniń patriotymyn, memleketimniń patriotymyn… men qazaq eline, qazaq halqyna jaman sóz kelmese deimin, «qazaqtyń osyndai úlken, ataqty akteri isti bolyp, prezidentine qarsy oppozitsiia jinap jatyr» degen sózge qalǵym kelmeidi, men prezidentti syilaimyn…» dedim.
Tańǵy saǵat 4-5-terde balalar bári ketti, sharshap-shaldyǵyp. Ol kúni de uiyqtai almadym. Erteńine jaǵdaiym nashar boldy. Sol kúni aýrýhanaǵa tústim. Oryn bolmai jatyr dep, bir bólmege jatqyza turdy. «Qazir myna bólme bosaidy» dep bir úlkendeý bólmeni kórsetti. «Biraq búginshe osynda bola turyńyz, qazir tús qaita táýir bólme bosaidy» dedi. Keiin estidim, ol úlken bólme bos eken, ol bólmege tyńdaityn apparattardy qoiyp jatyr eken. Ol tyńdaǵanynan qorqyp júrgen men joq. Men ne, úkimetke qarsy sóz aitamyn ba? Ýáde berdim be – berdim. «Meniń jazyǵym joqtan» basqa ne aitamyn? Kelip, jylap-syqtaǵan týǵan-týysqandaryma «meniń jazyǵym joq, tóbede alla tur, bir alla biledi ǵoi!.. Múmkin emes bul! Shyndyq ashylady! Bul ýaqytsha bolyp jatqan nárse! Erteń tekseriledi, sot onyń bárin qaraidy…» degen siiaqty úmitimdi aitamyn. Sottyń ádildigine degen úmit mende áli kúnge deiin sóngen joq. Biraq, ómir aitady, basqa adamdar da aitady, «sottyń da keide ádil bola almaityn kezderi bolady eken» degen uǵymdy. Meniń qazir ekinshi úreiim sol. Qazir meni qarap jatqan sýdia estiiar jigit, jasy birazǵa kelgen, ishtei bárin túsinip otyrǵan siiaqty. Árine, ana jaqqa da, myna jaqqa da birdei, biraq ádildikpen sheship beredi degen úmitim úzilgen joq… Degenmen úrei bar… Maǵan qoiylǵan kinániń dálelderi joq. Aýyzben ǵana aitylǵan, eki áieldiń dálelsiz jalasy. Ol aýyzben aitylǵan – zorlyqpen aitylǵan, eki áieldi zorlap aitqyzǵan.
– Filmniń shyǵynyn – aldyn-ala daiyndyq kezi, keiingi daiyndyq kezinde jumsalǵan qarajattyń somasyn aita alasyz ba?
– Stsenarii avtorlaryna tólengen 10 millionmen qosqanda 79 mln teńge. Aldyn-ala daiyndyq pen keiingi daiyndyqqa ketken aqsha – 69 mln.
– Iaǵni, shyǵynnyń báriniń orny bar ma, ony rastaityn qujattar bar ma?…
– Bar. Ókinishke orai, alǵash aiyptaý aktysyn qarjy politsiiasynyń jigitteri qolyma ustatqanda sonshama qalyń ekenin kórip shoshydym. Bir-eki betin oqyǵanda, jańaǵy «Jamanqulov bárin jasaǵan» degende, shoshydym. Ol jerdegi jigitter aitty, «aǵa, siz oǵan mán bermeńiz, bizdiń jumysymyz osylai.., sot bárin qaraidy, joqqa shyǵarady…» dedi. Sosyn baryp júregim ornyna túskendei boldy. Sotqa degen senimmen ony alyp kettik. Biraq aiyptaityn prokýror tek osy «Aiyptaý aktysymen» ǵana tizege basyp otyr. Nyǵyrlap. Dálel joq bolsa da. Esep-qisap qujattary bar, biraq ony eseptemei otyr. Iaǵni, qarjy politsiiasynyń adamdary bizge deiin osy zattardyń oryndy-orynsyz jumsalǵanyn teksertetin komissiia qurǵyzyp alǵan. Birinshi «Qazaqfilmnen» komissiia qurǵan – 14 adamnan. Sóitip olar bizdiń túsirgen materialdardy kórip, olar da ministrliktiń tapsyrmasymen «bul jasalynǵan jumys osy aqshaǵa sai kelmeidi.., tolyqqandy emes.., mynaý basqa filmge uqsaidy.., jalpy bul áli tolyq sharýa emes.., qanaǵattandyrylmaidy…» degen sheshim shyǵartyp alǵan. Olardyń bári kinostýdiianyń adamdary, sol jerde jumys isteitin adamdar, mádeniet ministrligine táýeldi adamdar… jumysynan shyǵyp ketedi erteń… Biz ol qorytyndymen kelispedik. Basqa shaqyraiyq degende, sot oǵan da kelisim bermedi. Táýelsiz aýdit júrgizilmedi. Endi ekinshi: bular, qarjy politsiiasynyń jigitteri bizdiń jumsalǵan aqshalarymyzdy ózderiniń aýditterine tekserttirgen. Sot-ekonomikalyq ekspertterine tekserttirip, bizdiń jasaǵan jumystarymyzdyń bárin joqqa shyǵaryp, alǵan ailyǵymyzǵa deiin durys emes degen nátije shyǵaryp, «bir jerinde 58 mln deidi, bir jerinde 53 mln shashaý shyqqan dep qujat berip otyr. Biz sotta «bulardyń bári durys emes, qaitadan tekserý kerek» degen talapty qoiyp otyrmyz. Ázirshe ol talabymyz oryndalǵan joq. Meniń túsinigimde, jaman ba, jaqsy ma – adam jumys istedi ǵoi! Eńbek etti bir jyldan astam!.. Bir jyldan astam alǵan ailyǵyn qalai joqqa shyǵarýǵa bolady? «Jaman istedi» dese, jaraidy, ol úshin «vygovor» alýǵa bolady… jaqsy istedi me, jaman istedi me, ol adam eńbek etti ǵoi, sol aqshamen bala-shaǵasyn bir jyl asyrady ǵoi!.. Ózine tiisti mindetin atqardy ǵoi – ortasha atqardy ma, jaqsy atqardy ma – ol basqa áńgime. Sonan soń… álgi kompaniialar, bizdermen kezdesken kompaniialar, biri 1 mln-ǵa jasady, biri 1,5 mln-ǵa jasady. Onymen de taitalasyp kórýge bolady, qazir naryq zamany. Olardyń konkýrentteri bar, solardy ákep bizdiń «Qazaqfilmniń» adamdary kýáger qylyp otyr – «men bul jumysty 1-aq mln-ǵa jasaimyn, sizderdiń adamdaryńyz 3 mln-ǵa jasapty» degendi aitqyzdyryp otyr. Ony aityp otyrǵan adamnyń ne qolynda bilimi joq, sondai jasaýǵa alǵan ruqsaty – sertifikaty joq, litsenziiasy joq, kishkentai ǵana reklamnyi rolik jasap júrgen adamdar. Reklamnyi rolik pen kórkem film túsirý – jer men kóktei! Onyń ústine – fantastikalyq, onyń ústine – ǵaryshtyq film! Sonan soń ol jigitterdiń ishinde «nege men buǵan kirmedim?..» degen ishtei narazylyq, ishtei qyzǵanyshy da bolǵan. Rejisser Talǵat Jánibekov tańdaǵan kezde sol jigitterdi almaǵan eken. Jumystary unamaǵan. Iaǵni, bul jerde olar bizben «esep» aiyrysyp otyr, ony da oilaý kerek. Sol jaǵynan kelgen kezde, bul jasalynǵan ekspertiza arnaiy jasalynǵan, tapsyryspen jasalynǵan degen máseleni alǵa qoiyp, sýdia myrzany osyǵan sendirýge tyrysyp jatyrmyz.
– Táýelsiz aýdit-tekserý jasaý týraly advokattaryńyz hodataistvo jasady ma?
– Advokattar da jasady, 27 sáýir kúni men de jasadym. Sot aiaqtalýǵa jaqyn qaldy. Qazir bizdi aiyptaýshy – Mádeniet ministrligi bolyp otyr. Olar azamattyq talap qoiyp otyr, «Jamanqulov mynansha aqsha, Túgenbaev mynansha aqsha ákep quisyn!» degen. Prokýror da sony talap etip otyr. «Ne sebepten, sony taldap bersin?..» degen bizdiń advokattardyń suraǵyna ázirge jaýap bere qoiǵan joq. Sońǵy otyrysta men táýelsiz aýdit júrgizý týraly hodataistvo jazyp berdim. «Myna tekserýlerdiń qorytyndysymen men kelispeimin. Táýelsiz tekserý bolsyn, ol Mádeniet ministrliginen bolmasyn, ol «Qazaqfilmnen» bolmasyn, ol tipti, Almatydan bolmasyn, Ádilet ministrliginen alaiyq» dep suradym. «Tipti, shetelden tekserý komissiiasyn shaqyraiyq, tym bolmasa, myna turǵan Reseiden kelsin, saraptama jasasyn, solar baǵasyn kórsetsin, sol úshin ruqsat berińder» dep aryz berdim. Ony sot qarai ma, qaramai ma, ol jaǵy belgisiz. Ol sýdianyń ádilettiligine bailanysty, men soǵan senip otyrmyn.
– «Qazaqfilm», «AldamisRýs» jáne sizdiń firmańyz arasyndaǵy úsheýara kelisimshart qai kezde buzyldy?
– Ony «Qazaqfilm» kinostýdiiasy buzdy – osy tekseris júrip jatqan kezde.
– Tekserýge deiin «Sizben kelisimshartty buzamyz» degen aldyn ala «Eskertý» («Ývedomlenie») berdi me?
– Joq, ondai nárse bolǵan joq. Tekserý júrip jatqannan keiin, istiń nasyrǵa shaýyp bara jatqanyn baiqap, «Qazaqfilm», ózin-ózi qorǵaý úshin olar alǵashqy bigirip isteý týraly kelisimshartty da buzdy «Aldamis Rýspen» úsh qaitara bolǵan kelisimshartty da, sotqa berip, buzdy, biz qatysa almadyq oǵan, biz mynda tergeýde júrdik.
– Kelisimshartty buzýdyń sebebi ne dep kórsetildi?
– Sebebi – biz jaq óz mindetterin oryndamady dep kórsetti. Al olardyń óz tarapynan atqarýy tiisti mindetteriniń oryndalǵan-oryndalmaǵanyn qarap otyrǵan eshkim joq.
– Sizdiń firma qandai mindetterdi oryndamady, «Qazaqfilm» tarapynan qandai mindet oryndalmady?
– Biz óz mindetterimizdi artyǵymen oryndadyq, tipti, amerikalyq investorlarǵa deiin taptyq. Al «Qazaqfilm» amerikalyq stsenaristke tóleýge tiisti 50 myń dollardy tólemedi. Al amerikalyqtar óz moiyndaryna alǵan 50 myń dollardy tóleitin edi jáne biz olarmen kásibi deńgeide jumys istegenimizde, naqty jumys, túsirilim bastalǵanda olar basqa da ýáde etken mindetterin tolyq atqaratyny anyq edi. Bulardyń talap etip otyrǵany balanyń isi – «50 myń dollardy bizge jiberińder deidi, sonan keiin baryp ústinen ózimiz tóleitin 50 myń dollardy qosyp, biz keri jibereiik» deidi. Bul ne bul, átkenshek oinaǵandai?!. Onyń ber jaǵynda nalogtar ketedi, talai aqshadan airylamyz ǵoi. Bir qyzyq jaitty aita keteiin: osy jaiynda bizdiń Memlekettik Esep komitetine Mádeniet ministrligi bizge bólingen 100 million teńge túgeldei derlik jumsaldy dep esep berip qoiǵan. Onyń 79 mln jumsalyp, 21 milliony áli kinostýdiiada jatyr. Biz ony alǵan da joqpyz, biraq Mádeniet ministrligi osy filmge berilgen 100 mln teńge túgeldei igerildi dep Respýblikalyq Esep komitetine esep berip qoiǵan. Buǵan ne deimiz? Ony advokattar aityp otyr, «onda nege sot bolyp jatyr?» dep. Mádeniet ministrliginiń alǵashqy kelgen zańgeri bizdiń jaýaptarymyzǵa, suraqtarymyzǵa shydai almai, ekinshi kúni kele almai qaldy. Aitatyn ýáj taba almai qaldy. Sodan keiin ministrlik azýly bir adamyn jiberdi, sosyn aqsha tólep bir advokatty jaldapty, sol keldi, olardyń bergen jaýaby mynandai: «Iá, biz ondai esep berdik, óitkeni biz ondai esep bermesek, bizge aqsha túspeitin edi, sondyqtan túgeldei igerildi dep esep berdik. Biraq, keiin bizge kúdik paida boldy,.. bul 79 mln durys jumsalmaǵan shyǵar degen kúdik paida bolyp, sonan soń biz prokýratýraǵa aryz berdik» deidi. Bul ne? Jazylǵan pesa ma? Stsenarii me?..
– «Buqaralyq aqparat quraldaryna suhbat bermeý týraly» qolhatyńyzda qai kezge deiin ekeni, ýaqyty kórsetilgen be?
– «Tergeý amaldary bitkenshe suhbat bermeimin» dep qolhat berdim. tergeý amaldary baiaǵyda bitti, sot júrip jatyr.
– Alǵashqy sot otyrysy qashan boldy?
– 27 aqpanda.
– Sodan beri eki ai boiy buqaralyq aqparat quraldarymen bailanyspaýlaryńyzǵa ne sebep boldy? Nege ár sot otyrysy saiyn halyqty bolyp jatqan jaidan habardar etip otyrmadyńyzdar? Nege tym-tyrys qaldyńyzdar? Siz týraly «moiyndady», «moiyndady» degen aqpar ǵana tarap jatty…
– Birinshiden, máseleniń aldyna barmai, áliptiń artyn baǵaiyq degen oi boldy. Sot úkimi shyqqanda bárine belgili bolady ǵoi degen uǵymmen… sonan soń aldyndaǵy bergen tergeýshiniń ýádesi bar, soǵan sendik. Sonan soń qazaqy uǵym bar – «moiyndaǵannan keiin, kópildetip, shýlatyp, endi sháýildep birdeńe aityp jatyr myna kisi» demesin dep, únsiz sabyrlyq saqtap júrgenimde osyndai syr bar. Onyń ústine, advokattarymnyń da «úndemeńizshi, óitkeni sizdiń aýzyńyzdan shyqqan sózdi basqa jaqqa buryp áketedi, ázirshe úndemeńizshi» degen ótinishteri boldy. Sondyqtan da úndemeýge týra keldi. Taǵy bir másele – emotsiia máselesi. «Emotsiiamen birdeńe aitsańyz, qarjy politsiiasynyń jigitteri ashýlanyp, taǵy birdeńe jasaýy múmkin. Iaǵni, sizdiń qazirgi kepildikte júrgen máseleńizdi ózgertip, qamap qoiýy múmkin, sondyqtan kishkene aýzyńyzǵa abai bolyp, úndemei júrińiz…» degen talabyn oryndaýyma týra keldi. Buqaralyq aqparat quraldary da ártúrli… Eń birinshi sotqa kelgen aqparat quraldaryna sýdia, mysaly, «bárin túsirmeńizder» dep tapsyrma berdi. Tek Talǵat Jánibekov qana qolyn kóterip, «meni túsirińiz!» dedi. Óitkeni, onyń ishinde oppozitsiialyq aqparat quraldary da bar edi, basqalary da bar edi. Sony oppozitsiia jalaýlatyp áketpes úshin meniń advokattarym «Tuńǵyshbai aǵany túsirmeńder» dep talap etti. Al Talǵat olardan qoryqpady. Óitkeni, jýrnalisterdiń ishinde oǵan jany ashyp júrgen adamdary bar eken. Bizdi túsirýge, bizdiń aitýymyzǵa advokattarymyz bizge tyiym salyp otyrdy. «Ýshyqtyrmaiyq… ýshyqtyrmaiyq… ýshyǵyp ketý múmkin… emotsiianyń adamysyz, aýzyńyzdan baiqamai ábestik bir sóz shyǵyp ketse, jalaýlatyp ketedi… basqasha buryp áketýi múmkin…» degen siiaqty.
Mysaly, sot otyrystarynda men eshqashan sotqa moiyndaimyn dep aitqan joqpyn. Sońǵy otyrysta eki áiel jýrnalistpiz dep qatysqan, ministrliktiń blogerleri eken, «Tuńǵyshbai Jamanqulov sot otyrysynda bárin moinyna aldy» dep jalǵan aqparat taratty. Iaǵni, bolmaǵan nárseni boldy dep halyqqa ótirik habarlady. Ony estigende men taǵy aýrýhanaǵa tústim… Kardiologiiaǵa sodan keiin tústim men… Júregim qatty aýyrdy. Bir kúnnen keiin taǵy sot bolýy kerek edi, jańaǵyny oqyǵannan keiin túnimen uiyqtai almadym, ahylap-úhilep shyqtym, kelinshegim «skoryi shaqyraiyq… skoryi shaqyraiyq…» dep qansha aitty, men taǵy uialdym, «osy Tuńǵyshbai-aq skoryi shaqyra beredi eken» dep aitady ǵoi dep namystanyp.., qoishy, «erteń sot qoi, qashyp júrgendei bolmaiyn, bir-eki dárimdi isheiin, qoiady ǵoi…» dep tań atqansha uiyqtamai shyqtym. Tańerteń Teatr qairatkerleri odaǵyna jumysqa bardym. Máshine aidasam, sol qolym rýlge turmaidy, syrǵyp túsip kete beredi. Qujattarǵa qol qoiyp, úige keldim. Qolym taǵy da rýldi ustai almaidy, túsip kete beredi. Arqam shanshydy. Sodan Dariia bolmai, skoryi shaqyrdy. Olarǵa jaiymdy aityp edim, «bul júrektiń máselesi, sizdi jatqyzamyz» dedi. Men aittym, «onda sender naǵyz júrekti emdeitin aýrýhanaǵa aparyńdar» dedim. Sonymen kardiologiiaǵa aparyp jatqyzdy. Olar birden tekserip, «infarkttyń aldyndaǵy úlken krizis» degen siiaqty birdeńe aitty. Sóitip olar, baǵana aitqanymdai, segiz kúndei emdep, on kúnge shydattyrmai, óitkeni analar kelip tekseripti, sonymen meni shyǵaryp jiberdi. Qazir de aýyryp júrgen jaǵdaiym bar. Biraq taǵy jataiyn desem, namystanyp ólip baramyn, basqasha oilai ma dep… Jaǵdaiym onsha emes… til men jaq sairap otyr, júrekte úlke-e-en aýyr júk jatyr…
– Osy is boiynsha sotqa jaýapqa tartylǵan toǵyz adam eken, olardyń jaiy qalai bolyp jatyr?
– Menen basqa, Natalia Iýdina – ol birden tergeýshilerge qyzmet etý úshin, birden solarmen jumys istep, ony jeltoqsannyń 28-i me eken, úiqamaqqa shyǵardy. Ol sol jerde barlyq kinásin moiyndady. «Barlyq kinámdi túgeldei moiyndaimyn, alǵan aqshamdy qaitaramyn» dep, 1-2 milliondai aqsha qaitarǵan eken. Taǵy eki-úsh jigit – olar da kinásin moiyndady, alǵan aqshalaryn qaitaramyz dep otyr. Moiyndamai otyrǵan – men – eshteńe almasam, ne moiyndaimyn?.. Talǵat Jánibekov eshteńe almasa ne moiyndaidy?.. Sonan soń kompiýterlik grafika jasaǵan jigit, atyn umytyp otyrmyn… Ábdiqadyrov degen jigit moiyndamai otyr. Olar «jumysymyzdy istedik biz, adal mańdai ter aqymyzdy aldyq, qalai moiyndaimyz?» dep.
Endi bizge ártúrli advokattardan ártúrli sózder aitylyp jatyr, ministrlikten de sózder kelip jatyr, «Tuńǵyshbai aqshany quisyn dep jatyr…» degen sózder.
– Elbasyǵa jasaǵan joldaýyńyzda Astanada ministrmen kezdeskenińizdi aityp edińiz, ol jerde qandai áńgime boldy?
– Iá, osy tergeý bolardyń aldynda, is nasyrǵa shabardyń aldynda, oktiabrdiń 26-sy ǵoi deimin, ózimniń shákirtim, teatrdyń direktory Erlan Bilál dedektetip meni Astanaǵa alyp bardy. Áli tergeý bastalǵan joq. Biraq tekseris júrip jatyr. Meni áli tergeýge shaqyrǵan joq… Qabaǵy túiilip ketken: «Astanaǵa baraiyq, Arekeńe kezdeseiik, ministrmen kezdeseiik, sizdi kútip otyr, sóileskisi keledi» dedi.
Men barmaimyn dedim. Sonan soń kelinshegim aitty, «seni shaqyryp jatyr ǵoi, demek, kómek bereiin degen shyǵar, túsiniseiin degen shyǵar, sen jai adam emessiń, mámilege keleiin dep jatqan shyǵar, sen halyq biletin adamsyń, ministr retinde ol seniń qamyńdy oilap jatqan shyǵar, nege barmaisyń?..» degen ýáj aitqannan keiin men oilandym da, «meili, barsam, baraiyn» dedim. Tańerteń ushyp bardyq, keshki saǵat 7-lerde me, zorǵa kezdestik bir restoranda. «Kafe-star» degen restoran bar eken jańa qala jaǵynda, sonda men, Erlan Bilál, Ashat Maemirov jáne ministr Arystanbek Muhamediuly tórteýmiz sol jerde kezdestik. Birden aiǵailap bas saldy ol jigit. Ol kezde áli 69 mln degen sóz bolǵan emes edi, biraq ministrdiń aýzynan sondai sóz shyqty: «69 milliondy urlaǵansyń sen dedi, sony tóleisiń, 69 mln úshin túrmege 12 jylǵa otyrasyń, áieliń, bala-shaǵań qańǵyryp qalyp, saǵan «rahmet» aitady» dedi. Men aittym, «69 mln urlady dep otyrsyń ba meni?» «Iá! Bári dokazano! Telefonmen sóileskenderiń, jazǵan qaǵazdaryń, bári dáleldendi!..»
Áli ol kezde meni tergeýge de shaqyrmaǵan. Men aittym, «onda meni atyp jiberý kerek shyǵar?» dedim. Erlan aqyryn aiaǵymdy túrtti, «bastańyzshy…» dep. Sonan keiin men, aqyry barǵannan keiin, sóz bastadym: «Arystan, sen endi ashýyńdy basa tur. Men kelgende senen mundai sóz estiin dep kelgen joqpyn, mámile bola ma dep kelip otyrmyn. Seniń aldyńda meniń kinám bar. Ol ne? Ol – ana qyzdy qoldaǵanym. Sony emotsiiamen aitqanym úshin men senen keshirim suraimyn. Sen úkimet adamysyń, meniki durys bolmaǵan eken. «Aldyńa kelse, atańnyń qunyn kesh» degen. «Adamdy adam túsinbeý bir aqyret, Oily jas, túsinipsiń, rahmet!..» degen seniń Muqaǵali aǵańnyń óleńi bar» dep edim, ornynan qarǵyp turdy da: «Mynaý maǵan aqyl aitaiyn dep keldi ma?..» dep aiǵai saldy. Ary qarai tilsiz qaldym men… Sodan maǵan talap qoidy – ýltimatým: «Eki kún mursat berem! Barasyń, ana qyzdy tabasyń – Eńlik Sydyqovany. Kóndirip, meniń aldyma ákelip, tizeme jyǵasyń! Teledidardan aitqyzasyń, «ótirik aittym, olai emes…» dep aitqyzasyń! Ony uiymastyrǵan – sen!» dedi maǵan. Men attym, «men tanymaimyn ol qyzdy. Men emes…» «Joq, bári belgili, telefonmen sóileskenderiń bári anyq!..» Men bilip otyrmyn ǵoi, telefonmen sóilespek turmaq, men ol qyzdy tanymaimyn da. Men aittym, «nege olai deisiń, men ony tanymaimyn da ǵoi…» «Bilmeimin! Eki kún mursat berem, bolmasa – otyrasyń!» dedi de ketip qaldy.
Samoletymyz keshki saǵat 8-de bolatyn, soǵan keshigetin bolǵandyqtan Erlan zvondap aýystyryp, 10-10.30-da ma, keri qaitadan ushyp keldik. Samoletta lám-mim dep aita almadym. Meni qorǵaýǵa Erlanymnyń shamasy jetpedi…
– Sol kezde sizdiń qaltańyzdy tintti me, kireberiste telefonyńyzdy alyp qaldy ma?
– Ministr kirgende birden aitty, «telefondaryn alyp qoiyp pa edińder?» dedi. Al meniń telefonym kýrtkamnyń qaltasynda bolǵan, kúz kezi ǵoi, telefonym qaltamda qalǵan. Qudai-aý, ol kezde jazyp alý, ol keiin maǵan kýáǵa kerek bolady-aý degen siiaqty… aram oi demei-aq qoiaiyn… bir zashita kerek, ózimdi-ózim qorǵaýym kerek degen uǵym bolǵan joq qoi! Eger men shynynda da… ózim qazir oilaimyn, basyma osyndai talai ister túsip, osyndai «kyrly-myrly» deidi ǵoi orystar, sondaidan ótip júrsem, múmkin bárin daiyndap qoiar ma edim… saq bop júrsem… Mundai ómiri bolmaǵan, júrisimniń bári adal, sózimniń bári aq, mańdaiym jaryq, júzim taza adammyn. Artymda qalǵan izim de taza. Aldym da taza. Ondai oilaǵan joqpyn.
Anaý Mýjikovtyń meniń ústime tónip: «Ia – mýjik!..» degen sózin, ýádesin men jazyp alýym kerek edi! Ony da jaza almadym ǵoi, tekserip alyp qalady ǵoi, qaidan jazasyń?!. Biraq, bir ǵana dálel bar: meniń kelinshegim kelgende, «mynalar ýáde berip otyr, Mýjikov ýáde berdi, isti jabamyn dedi, 5 mln-dy tapsyryńdar, kepilge 1 mln-dy berińder, ary qarai sot bolmaidy, eki áieldi de shyǵaramyn dep otyr» degende, Dariia kelinshegim aitady, «aldap otyr olar, ótirik aityp otyr, oǵan senbe!..» dedi. Men aittym, «amal joq, qaitadan otyrǵyzyp qoiady ǵoi…» degen sózderimniń bári qalypty. Qujatta bar onyń bári.
– Ol sózderdi, ekeýińizdiń arańyzdaǵy dialogty qaǵazǵa kim jazyp otyrǵan?
– Joǵaryda qosýly turǵan kamera. Ol jerde bárin qoiyp ketedi eken, biz bilmeidi ekenbiz ǵoi.
– Sol kameraǵa jazylǵan áńgimelerdiń bári qaǵazǵa túsken, iske tirkelgen be?
– Qaǵazǵa túsken, tomǵa kirgen. Meniń isim boiynsha 32 tom qaǵaz jinaldy. Sodan keiin, men 26-sy kúni keldim be, 27-i kúni Túrkistanǵa ushyp kettim, óitkeni aldyn-ala josparlap qoiǵan jumysym bar edi – Túrkistan teatryn baryp kórý, sonan soń Jetisai teatryn baryp kórý. Sol eki teatrǵa barýǵa daiyndalyp qoiǵanmyn. Ushyp bardym. Túrkistanǵa barý úshin Shymkentke bir kún erte bardym. Sol jerde bir inishegimniń toiy bar edi… Sol kúni qonaqúige túnep shyqtym ǵoi endi, soǵan kirip kele jatsam, artymnan qazirgi Ǵ.Músirepov atyndaǵy teatrdyń direktory Sábit Ábdihalyqov kelip tur. «Ói, qaidan júrsiń?» «Meni Arekeń jiberdi». «Ne bop qaldy?» «Sharýa bar». «Ne bop qaldy?» «Arekeń aityp otyr, hat jazyp bersin deidi… «Osyndai da osyndai, men qatelesippin, men osyndai boldym, men urlaiyn degen joq edim, myna adamdarym urlapty, biraq sony der kezinde sezgen Arystan ne degen myqty jigit, keremet jaqsy ministr eken…» dep, prezidenttiń atyna hat jazýym kerek boldy.
– Hattyń daiyn mátinin ákelgen joq pa? Bulai surap otyrǵan sebebim, sizdiń jaryńyz Dariia Júsip maǵan vatsap arqyly «Sábit TIýZ» degen nomerden kelgen hattyń mátinin skrin-shot jasap jibergen edi. Sol hat emes pe?
– Joq, ol ekinshi hat. Al anaý hatty men qonaqúide otyryp, aq qaǵazǵa qolymmen jazdym. «Osy ashýlanbasynshy endi, toqtaiyqshy… jurttan da uiat boldy… qoiaiyqshy…» dep oiladym. Onyń ústine, «isti toqtataiyn dep jatyr.., Tuqańa uiat bolady, osylai jazyp bersin dep jatyr» degennen keiin, men jazýyn jazdym Prezidenttiń atyna. «Qymbatty Elbasy! Osyndai-osyndai… men osy jasyma deiin mundai jasap kórgen joq edim, býhgalteriiada sharýam joq.., meniń adamdarym maǵan jaýyp jatqan kórinedi, endi maǵan arasha túsińiz, endi osy máseleni der kezinde toqtatqan Arystanǵa men bir jaǵynan riza bop otyrmyn…» dep jazdym amalym joq. Sóitip qol qoiyp berip jiberdim. Sábit sol jerde qonaqúide ony óziniń telefonyna túsirip, týra sol jerde óziniń ministrine jiberdi.
– Ol hatty «moiyndaý hat» deýge bola ma?
– Ol moiyndaý hat emes, Prezidentten arasha suraý. Ol jerde halqymnan keshirim suraimyn dep jazdym – «osyndai sózge qalǵanyma, meni jaqsy kóretin halyqtyń men týraly jaman oilap qalǵanyna men keshirim suraimyn, biraq ol aqshany men alǵanym joq!..» dep jazdym mindetti túrde! Moinyma almaimyn! Tek Prezident myrzadan arasha suradym. Ol hat prezidentke barmaǵany anyq. Keiinnen, osynda kelgennen keiin Sábit myna ekinshi hattyń mátinin jiberedi: «Joq, bylai dep jazsyn dep jatyr» dep. Aldyńǵy hat unamai qalǵan… Sábitke aittym, «men bundai hat jazbaimyn, basymdy kesip alsań da! Bul ne degen sumdyq???» Ol aitady, «kóke, men bilmeimin, ana kisi meni óltiretin boldy…» dep. Hattyń sońynda jazady: «Arystanbek degen keremet adam, qaitalanbas tulǵa, óte keremet adam!..» dep maqtaý kerek eken. Men bundai hat jazbaimyn, jazsam, basqasha jazamyn dedim. Jazdym basqasha. «Arasha túsýińizdi suraimyn» dep.
Osyndai úsh-tórt márte jańaǵy hatty jazdyrýǵa kiristi. Sodan soń gazetke de, buqaralyq aqparat quraldaryna da aitty ǵoi: «Men tólep berem 69 mln-dy!., Tuńǵyshbai aǵany men qorǵaimyn!., Ondaiǵa jibermeimin!., Ózim tóleimin kerek bolsa!..» degen sózderin estigen halyq kýá. Biraq onyń birde-birin ol oryndaǵan joq. Álgi 5 mln-dy da meniń týǵan-týysqandarym jinap berdi, álgi 1 mln-dy da meniń týǵan-týysqandarym jinap berdi, qazir men olarǵa 6 mln birdeńe teńge qaryzbyn. Jáne tórt advokatqa qaryzbyn. Shamamen, meniń qaryzym qazir 12 mln-dai bolyp otyr. Týǵan-týysqa qaryz berip otyrǵanyna rahmet! Erteń máshinemdi satamyn da, qutylamyn, qudai qalasa.
Aitpaqshy, taǵy keri sheginis jasaiyn, eske túsip otyr: Astanaǵa baryp kelgennen keiin, istiń nasyrǵa shapqanyn men baiqadym. Sebebi, ana qyzdy ákele almaimyn, óitkeni ony bilmeimin, bilsem de ákelmes edim… 26-sy kúni túndeletip Astanadan keldim de, erteńine Shymkentke shyǵýym kerek qoi… Men ketkennen keiin ne bolady, kelgennen keiin ne bolady – jaǵdai qiyn bolatynyn sezdim de, úide otyryp, taspaǵa Prezidentke videojoldaýdy sol kúni jazdym: «Osyndai da osyndai, aǵa, osylai bolyp jatyr, bul jerde meniń eshqandai qatysym joq, eshqandai qujatqa qol qoiǵam joq, biraq ministr myrza, aramyzdan qandai qara mysyq ótkenin bilmeimin, osyndai bop jatyr. Eki jyl buryn sizben kezdeskende ózińiz surap edińiz, «Arystanmen jaǵdaiyń qalai?» dep. Sizdiń ózińizdiń tańdaǵan kadryńyz bolǵandyqtan, men onyń ártúrli jaǵdaiyn aitýǵa pátigim jetpep edi, ózińiz tańdaǵan kadryńyz bolǵannan keiin men artyq sóz aitqym kelmedi, aitqan joq edim. «Bári durys» dep edim. Biraq ol rektor kezinde ekeýimizdiń shekisip qalǵanymyz bar edi, ony men sizge aita almadym. Ol jai jigitterdiń arasyndaǵy bolatyn sharýa ǵoi dedim de qoidym. Biraq Arystanbektiń sony maǵan doq saqtap qalatynyn sezgen joq edim. Qazir osyndai bolyp otyr. Men sizden ótinemin, arasha túsińiz!.. Jaqsy proekt jasap jatyr edik, bul Qazaqstannyń imidjine jaqsy bolatyn edi, bolaiyn dep tur, men sizge ýáde beremin, júregimmen jumys isteimiz!.. Jumysty aiaqtaimyz!.. Osy film shyqsa, Arystanbek yrza bolady, bizge jasaǵan senimsizdigi úshin, aqyly bolsa, uialatyn shyǵar…» degen siiaqty birdeńelerdi aittym. Dál qazir sózbe-sóz esimde joq…
– Ol videoúndeýińizdi kórdik, tyńdadyq… Sol videoúndeýden keiin qandaida bir reaktsiia boldy ma Aqorda tarapynan?
– Eshqandai da reaktsiia bolǵan joq. Bizge jetken qaýeset boiynsha, ministr aqparat quraldarynda alyp-qashpa áńgime aitypty: «Sender qarańdarshy ol qashan jazylǵanyn?!.» Biraq meniń qateligim be, álde ózimniń aqylǵa salǵanym ba – taspaǵa jazǵan adamdarǵa aitqan edim: «Muny jibermeńder ázir. Eger tipti jaǵdai qiyn bop ketse ǵana, jiberińder» dep, ózim Shymkentke kettim. Bul – 26 sentiabr túnde videoǵa jazyldy, «ázirge jibermeńder, solai bola qalsa ǵana, jiberińder» dep, men 27-i kúni Shymkentke ushyp kettim. 28, 29, 30-y – úsh kún Shymkentte boldym. Men sol jaqta júrgende meniń shákirtim Erlan – qazirgi teatrdyń direktory – Astanadan kele salysymen meniń kelinshegime «terror» jasaǵan. Izdestirip, taptyryp, aityp, «júr Astanaǵa» dep, tipti, bilet alyp qoiǵan!.. Dariiaǵa aitady, «Astanaǵa júresiń bizben birge, barasyń, ministrdiń kabinetiniń esigi ashyla bastasymen tórt aiaqtap eńbektep kirip, jata qalyp, keshirim suraisyń…» dep, Dariiany ainaldyra bastaǵan. Dariia barmai qoiǵan. Múmkin, qoryqqanynan barmai qoiǵan shyǵar?!. Ol jerde, múmkin, Dariiany taǵy basqa bir nárselerdi moiyndattyryp, bolmasa basqa bir josparlary bolǵan shyǵar. Buny bilet alyp, álgi Eńlikke Sydyqovaǵa jibermekshi bolypty. Basqa da qoqan-loqqy jasaýy múmkin edi ǵoi? Barmaǵannyń ózinde saǵat saiyn, sekýnd saiyn telefonyna zvondap, maza bermei, «qaida júrsiń?.. qaidasyń?..» dep, izdep, úige deiin kelip, keshke deiin qaqpanyń aldynda kútip… «júr de júrdiń» astyna alǵan. Sol Erlan baýyrym… meniń shákirtim, meniń direktorym… sodan bastap qazir men týraly álgi internette, feisbýkta shyǵyp jatqan meni syilaityn áriptesterime, shákirtterime – bárine «bir aýyz Tuńǵyshbai Jamanqulov týraly aitpaisyńdar!..» dep tyiym salǵan. Aitqan adamdardy shaqyryp alyp, «sorlap qalasyń… erteń ataq ala almai qalasyń… nege ondai sóz aitasyń?.. endigári aitatyn bolsań, qurydyń!..» dep qorqytqan.
– Naqty bir-eki mysal aita alasyz ba, kimderge solai dep aitqan?
– Mysal kóp. Bireýin aitaiyn: meniń shákirtim, óziniń kýrstasy Rabiǵa Aǵmanova degen qyzǵa aitqan. Ol qyz ózi otbasylyq jaǵdaiymen teatrǵa jumysqa kire almai júrgen – turmys qurdy, balaly boldy… Endi teatrǵa kirgisi kelip júr, qýyrshaq teatrynda jumys istep júr. Ekeýi birge oqyǵan. Sol men týraly jazylǵan feisbýktaǵy birnársege óziniń jaqsy yqylasyn bildirgeni úshin joldan toqtatyp alyp, «sen nege ondai aityp júrsiń? Sen eger ónerde júrgiń kelse, ónerde qalam deitin bolsań, mynaýyńdy toqtat!..» dep aitqan. Teatrdaǵy búkil jastardy, qolastyndaǵylardyń bárin shaqyrtyp alyp, «eshqandai da eshqaisysyń esh jerde!..» Bári kelip maǵan aitady… «tipti, sýretin salmańdar!..» degen jaǵdaiǵa jetken. Erlan Bilál «endi sender Teatr qairatkerleri odaǵynan shyǵyńdar, bul odaq endi bolmaidy, Jamanqulov sottalady, odaqtan shyǵyńdar, odaq jabylady!..» dep, barlyq adamdardy úgittei bastaǵan. Ministr jalǵyz Áýezov teatryna emes, Lermontov atyndaǵy orys teatryna, uiǵyr teatryna, nemis teatryna, korei teatryna jáne basqa da teatrlardyń bárine – oblystyq teatrlarǵa quzyry júrmese de, ákimderine zvondap, Mádeniet bóliminiń bastyqtaryna zvondap, «teatrlaryń Qairatkerler odaǵynan shyqsyn!.. Biz endi assotsiatsiia quryp jatyrmyz…» degen siiaqty qoqan-loqqyny jasap, áli kúnge jalǵastyryp keledi. Biraq oǵan kóngen biren-saran ǵana adamdar: korei teatry túgeldei shyǵyp ketti, Áýezov teatrynan 4-5 adam qoryqqandarynan, ataq ala almai qalasyń degen soń shyqqan, basqalary ornynda. Kerisinshe, Teatr qairatkerleri odaǵynan shyqqan adamnyń sany, shamamen, 17-18 bolsa, osy kezderde odaqqa kirgender 92 adam boldy! Kerisinshe, oblystardaǵy orys teatrlary kirip jatyr! Olardyń bári meni qoldap, qazir 54 teatr bolsa, qaladaǵy 8 teatrdan basqalary – 40 teatr meni qoldap hat jazdy. «Jamanqulovty qoldaimyz… bul durys emes, Jamanqulov aǵamyz Teatr qairatkerleri odaǵyn kóterdi, bul ne degen sumdyq… assotsiatsiia degen ne?..» degen siiaqty hattar jazdy. Biraq onyń bárin men qalai beremin buqaralyq aqparat quraldaryna? Tek olarǵa aitar rahmetimnen basqa eshteńem joq. Ol hattardyń bári saqtaýly.
– Al ziialy qaýym ókilderinen qandai da bir qoldaý boldy ma?
– Ziialy qaýym ókilderi degende – buryn meni syilaǵan, buryn meni jaqsy kórgen aǵaiyndardan qoldaý bolǵandar bar. Maral Ysqaqbai aǵamyz, Ulyqbek Esdáýlet dosym, qoǵam qairatkeri Músilim Daiyrbekov degen aǵamyz, sonan soń Qazaqstannyń halyq ártisi Roza Rymbaeva, Qazaqstannyń halyq ártisi Maqpal Júnisova, Altynbek Qorazbaev – mine osy kisiler joǵarǵy sotqa qoldaý jazdy. Eń bastysy, Oljas Súleimenov – ol Qazaqstandaǵy búkil shyǵarmashylyq odaqtar konfederatsiiasynyń tóraǵasy retinde «Tuńǵyshbai Jamanqulov Qazaqstan Teatr qairatkerleri odaǵyn kótergen azamat, osynshama tirlikter jasaǵan azamat, ólip qalǵan odaqty tiriltken azamat.., bul jigittiń qolynan ondai nárse kelmeitinine men kepildik beremin, durys qaraýyńyzdy suraimyn!..» dep óz qolymen oryssha jazyp bergen haty bar. Olardyń bári joǵarǵy sotqa ketti jáne kóshirmesi qazir isti júrgizip jatqan sýdianyń qolynda.
Tipti, Almatydaǵy bolǵan assotsiatsiia… Assotsiatsiia degen ol qoǵamdyq uiym emes, onyń qandai zańdy tulǵa ekenin áli eshkim túsindirip te bergen joq. Qoǵamdyq uiym emes, ol – qoǵamdastyq, qaýymdastyq. Onyń óziniń bólek Ýstavy bolady. Oǵan jeke adamdar múshe bolmaidy, mekemeler, mysaly teatrlar qaýymdasady. Men oǵan qarsy emespin. Qaýymdastyq bolsa bola bersin, qaýymdastyq kómektessin akterlerge, myna jaqtan odaq kómektessin akterlerge.., búkil Qazaqstannyń akterlerine qoldaý kóbeisin, olardy «arqasynan qaǵatyn» adamdar da, uiymdar da kóp bolsyn, meniń oǵan eshqandai qarsylyǵym joq!.. Jaqsy boldy qaita! Áitpese, bul kisi ministr bolǵaly Teatr qairatkerleri odaǵynyń birde-bir usynysyn bul ministr qabyldamai tastady. Men ataqqa usynǵan oblystardaǵy myqty-myqty akterlerdiń bireýin de qabyldamai, syzyp tastap otyrdy. Men qoǵamdyq uiymda jasaityn keibir forýmdarymdy, mysaly, «anany jasaiyq, mynadai jasaiyq… sýretshilerdiń, teatrlardyń forýmyn jasaiyq…» degen usynystarymnyń eshqaisysyn qabyldamai, qarjy bólmei, laqtyryp tastap otyrdy. Ol qarajattyń bárin men basqa jaqtan taýyp otyrdym. «Eńlikgúldi» men toǵyz jyl boldy jasap júrgenime. Bir de bireýine – ne shaqyrsam kelmeidi, ne kómek bermeidi… Ministrliktiń atynan, tym bolmasa, bir priz beretin jaǵdaiy joq… Onyń bárin men sponsorlar arqyly taýyp otyrdym. Endi sol «Eńlikgúldi» qaitalap, bular ózderi «Sahnager» dep jasap otyr. Men buǵan qýanbasam, qyzǵanyp otyrǵan joqpyn. Biraq olar biz siiaqty taldap, talǵap, «ái, shynymen laiyqty eken ǵoi…» degen saraptaý jasamaǵan. Ózderine jumys istegen adamdarǵa prizderdi berdi: meni jamandap sóilegen Merýert Ótekeshovaǵa berdi… Meniń qyr sońymnan ómir boiy qalmai kele jatqan ózimniń qymbatty aǵam Asanáli Áshimov – ózi assotsiatsiianyń prezidenti – birinshi ózi syilyq aldy… Erlan Bilálǵa da syilyq berdi, Ashat Maemirovke de berdi… Bul ne? Bul – júlde me, álde búlde me?..
– 9 jyl boiy ózińiz uiymdastyrǵan «Eńlikgúl» syilyǵynyń ataýy týraly aita ketseńiz… Nege «Eńlikgúl» dep atadyńyz?
– Bizdiń Teatr qairatkerleri odaǵynyń syilyǵyn «Eńlikgúl» dep meniń ataǵanymda gáp bar edi. Eńlikgúl – erte kóktemde shyǵatyn gúl. Sonan soń, bizdiń qazaq dramatýrgiiasynyń alǵashqy geroiniasynyń aty – Eńlik. Onyń ústine bul syilyq kóktemde beriletin bolǵandyqtan, 27 naýryz – Halyqaralyq teatr kúninde beriletin bolǵan soń, osyny yrym etip, «Eńlikgúl» dep atap, ótkizip júrgenime, mineki, 8-9 jyl boldy. Onyń bárine úkimetten bir tiyn alǵanym joq. Meni syilaityn azamattardan aldym. Onyń árqaisysyn ótkizgende, keminde, 20 mln teńgedei aqsha ketedi: ony uiymdastyrýy bar, oǵan kelgen qonaqtardy qonaqúige ornalastyrý bar, shaipuly bar, beretin júldem bar – bir emes, jeti júlde berem, árqaisysyna bir-bir millionnan! – ústinen nalogyn tólettirmeimin, taza beremin, nalogyn ózim tóleimin. Ony qoldaityn taǵy ekinshi priz bar, ony da ádemi etip beremiz, Gollivýdtaǵy «Oskar» syilyǵyndai etip jasap beremiz – árqaisysyna altyn jalatylǵan kýbok beremiz! Sonyń bárin videoǵa túsirip, úlken festival jasap júrdik jyl saiyn. Ózderiniń tól merekesi – Halyqaralyq teatr kúni qarsańynda teatr akterleriniń bir serpilip qalatyn kúni edi. Biyl sony jasattyrmai qoidy. Bos turǵan Áýezov teatryn bermei qoidy. Men ministrge hat jazdym, Erlan Bilálǵa hat jazdym, «27 naýryz – dúisenbi, teatrdyń demalys kúni, teatrdy ber bizge, men «Eńlikgúldi» jasaiyn…» dep. Úmitim boldy. Hatyma úndemei qoidy. Jaýap joq-joq-joq… Tek kún jaqyndaǵanda ǵana, «ol kúni teatr assotsiatsiianyń jumysyna bailanysty teatrda úlken shara bar, bere almaimyz…» degen jaýap aldym. TIýZ-dan da sondai jaýap keldi. Eshqandai teatrdy bermedi. Sonan soń maǵan kómek berip otyrǵan «Samuryq-Qazyna» siiaqty memlekettik kompaniialarǵa da aqsha bergizdirmei qoidy. Kerisinshe, aqshany ózi alyp, sýdai shashyp, qanshama adamdarǵa priz berdi. Men oǵan qýandym, bir jaǵynan. Ol da bolsyn, «Eńlikgúl» de bola bersin. Biraq, sony ádemi jasaýǵa bolar edi ǵoi… meniń aiaǵymnan shalmai-aq… Onyń ústine, meniń tańǵalatynym, osyndai sharaǵa memlekettik hatshy kelip, Asanáli Áshimovke priz berdi!..
– Asanáli Áshimovtiń teatr sahnasynda sońǵy oinaǵan róli – 2002 jyly «Ymyrttaǵy mahabbat» qoiylymynda Klaýzen ekenin bilemiz. Oǵan deiin jas kezinde oinaǵan Iýlii Tsezaryn, Don Jýanyn, Qodaryn, Elamanyn t.b. rólderin sonaý 1970-80-shi jyldary somdaǵandyqtan, olardy kórý baqyty bizge buiyrmapty. Ol eńbekteri úshin laiyqty ataq-dańq, marapattyń bárin sol kezde aldy… Al sońǵy 20-30 jyldyń aiasynda Klaýzennen basqa qandai rólde oinady, biz bilmesek, teatrdyń ishinde júrgen siz biletin shyǵarsyz?
– «Ymyrttaǵy mahabbattan» keiin eshqandai ról oinaǵan joq. Onyń aldynda da eshqandai ról oinaǵan joq. 70-shi jyldary Ázekeńniń óziniń bir akterler shoǵyry boldy – ol – Farida Sháripova, Ydyrys Noǵaibaev, Sábira Maiqanova, Ánýarbek Moldabekov, Asanáli Áshimov, sonan soń anda-sanda Sábit Orazbaev. Mine, osylarǵa arnap ol kisi ylǵi spektakl qoiyp júrdi. Osylardyń ishinde mindetti túrde Asekeńniń rólderi boldy. Táýir-táýir rólderiniń ishinde atai alatynymyz – «Don Jýannyń dýmanynda» Don Jýandy jaqsy oinady. Sonan soń Báiten Omarov aǵamyz qoiǵan «Tańǵy jańǵyryq» spektaklinde men – Baqtyǵul rólinde, ol kisi – Jarasbai rólinde oinady, sol rólinde jaqsy akterlyq tabysqa jetti, muny aitý kerek. Ol spektakl 1979-80-shi jyldary qoiyldy. «Qan men terde» Elamandy oinady. Osyndai birdi-ekili róli boldy.
– Merýert Ótekeshova da «Sahnager» syilyǵyn aldy. Sóz joq, sonaý 1970-shi jyldardaǵy «Qyz Jibek» filminen keiin ol kisi «kimsiń – Merýert Ótekeshova» boldy. Ómir boiy sol Qyz Jibegimen kele jatyr. Kinodaǵy odan keiingi biren-saran rólderin eshkim bilmeidi desek, artyq aitqandyq emes. Teatr sahnasynda da sońǵy ret qai jyly, qandai ról oinaǵanyn bilý úshin biraz teatr tarihyn qoparýǵa týra keledi. Jalpy, teatrda aýyz toltyryp aitatyn ról somdady ma? «Sahnager» degen syilyqty qandai eńbegi úshin alǵany bizge túsiniksiz boldy. Álde men ádiletsiz baǵa berip otyrmyn ba?.. Sizdiń alǵashqy mahabbatyńyzǵa…
– Endi ol búkil qazaqtyń mahabbaty boldy ǵoi. Sulý qyz boldy. Qyzyqtyq. Birge oqydyq. Biraq Quman quryq sap qoiǵan kezi… Biraq sabaqqa kelmei, kinoǵa túsip júrdi. Aty Qyz Jibek bolǵannan keiin, Hadisha apamyz ol kisige de erekshe yqylas bildirip, jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyryp, áiteýir bitirip shyqty.
– Halyq súigen Jibekti Hadisha apamyz da súidi…
– Árine… Onyń ústine birden onyń taǵdyry – kinoda joly boldy, birden jarq etti. Taǵdyry erteń qandai bolatynyn qaidan biledi, sol kezde avanspen berilgen dý qol shapalaqtaýlardyń bári erteń oryndalýy bek múmkin ǵoi. Biraq meniń Merýert kýrstasym aqyry qazaqshany bilmei ketti. Biledi-aý, durys sóilei almaidy, irtik-irtik, aktsentpen sóileidi. Sonan soń daýys registry qoiylmady, onymen ainalyspady, ózin ózi baptamady. Kásibi sahna aktrisasy deitin deńgeige jete almady. Birdi-ekili kinoǵa ǵana tústi… Al endi teatrǵa eńbegi sińdi dep men endi allanyń aldynda da, adamnyń aldynda da aita almaimyn. Birge oqyǵanymyz ras. Jek kórmeimin. Ol jek kórse kóre bersin. «Jamanqulov kýrstasym bolǵany úshin uialamyn» dedi ǵoi, uialsa uiala bersin… biraq ónerdegi taǵdyryna men alańdaimyn, ol emes. Nege tek Qyz Jibek qana bolyp qaldy ol qyz? Nege ol ózine ózi qamshy salyp, nege Qyz Jibekten keiin basqa myqty-myqty rólderdi oinamady? Nege jarq etip basqa rólderde kórinbedi? Nege qazaq bola turyp, qazaqtyń Qyz Jibegi bola turyp, patriot retinde óziniń tilin sairap turyp sóileitindei jaǵdaiǵa jetpedi? Nege teledidardan, radiodan interviý bere almaidy? Nege eki aýyz sózdiń basyn qosa almaidy? Bir qyzyǵy – oryssha da qosa almaidy… Al daýysty jasaýǵa bolady. Daýyspen jumys isteýge bolady. Daýys – akterdiń apparaty. Men ony jamandaiyn dep otyrǵan joqpyn. Onyń jalqaýlyǵy ma, álde sol jalǵyz Qyz Jibekpen qalǵanyna toqmeiilsý me? Osy maǵan jetedi dedi me eken, men túsinbedim…
– «Sahnager» syilyǵy qanshalyqty ádiletti bólindi degen oidan týyndady ǵoi áńgime…
– Endi bul jerde ol kisige berilgen nominatsiia bylai ǵoi: «Sahnalyq ǵumyry úshin» deidi. Sahnalyq ǵumyr ol kiside joq. Kezinde Álimandy úshinshi álde tórtinshi quramda tarǵyl daýysymen bir-eki ret qana oinap shyqty. Qaragózdi ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary bir-eki ret menimen birge oinady… Halyq teris burylyp, Qyz Jibegi bolǵannan keiin ǵana úndemei otyrdy. Kóp oinaǵan joq. Taǵy bir-eki róli bolǵan shyǵar, biraq «ái, bárekeldi!» dep aiyzyń qanyp qol soǵatyn, tym qurymasa, bir ról jasaǵan joq. «Sahnalyq ǵumyr» bylai tursyn… «Qaragóz» spektaklinde Qaragózdi oinai almaǵan jeti qyzdyń ishinen Ázekeń marqum, Merýertke jáne Gúlnar Eralievaǵa senip berip edi, ekeýiniń de tili shatyq.., ainalyp kelip amaldyń joqtyǵynan Ázekeń Qaragózdi qyryqtyń ústindegi Farida apai Sharipovaǵa berdi. Syrymdy men oinadym. Men jap-jas jigitpin. Farida apai orta jasqa kep qalǵan. Akterlik sheberligimen aldy. Muny Dimash Ahmetovich Qonaev kórdi. Endi, akterlik sheberligi jetpese, daýysy tarqyldap tursa, qazaqsha durys sóilei almasa, tili taza bolmasa… Ázekeń de ózine ózi pyshaq salǵandai bolar edi…
– Teatr Qairatkerleri odaǵyn taratý týraly sezd de biraz shý boldy…
– Osy aiǵai-shý bastalǵanda, «odaqty taratý kerek, Tuńǵyshbai Jamanqulov ministrdi otstavkaǵa ketý kerek degen sózdi aitty» dep, aiaq astynan osy Almatynyń 6-7 teatrynyń adamdarynan jiyrma shaqty adamdy jinap alyp, bizdiń Kishi zalda… ne deisiń, bir kúni «Qazaqstan Teatr qairatkerleri odaǵynyń kezekten tys sezi bolyp jatyr» dep habar jetti maǵan. «Ne deidi?!.» dep keldim men, maǵan shaqyrý bergen joq. Kelsem, álgindei, ózderinshe tórt-bes adam jinalyp alǵan, «osyndai-osyndai…» dep sóilep jatyr. Asanáli aǵamyz sóiledi. Ol kisiniń de sózi arsyn-gúrsin… oryssha-qazaqsha… «Vot tovarish Jamanqulyp» dep keketip meniń familiiamdy… «vashe vsstýplenie vsherashnii oshen byl vsstýplenie takoi negramytnyi vstýplenie» dedi.
Sodan keiin Korei teatrynyń direktory shyǵyp alyp sóiledi kep-kep: «Máńgilik el baǵdarlamasy boiynsha Qazaqstan Teatrlar qairatkerleri odaǵy eshteńe jasap jatqan joq… sondyqtan biz odaqtyń tóraǵasyn qaita sailaimyz osy sezde…» Sodan Teatr qairatkerleri odaǵynyń prezidiým músheleri shyǵyp aiǵai saldy: «Bul qandai sezd? Sezd, aldymen, prezidiýmda qaralady, prezidiým plenýmǵa salady, pleným sezdi shaqyrady, oǵan aqsha bólinedi, búkil 54 teatrdan, árqaisysynan kem degende on-onnan adam kelýi tiis, sodan keiin kún tártibine másele qoiylady, sodan keiin baryp sheshiledi. Tóraǵalyqty sheshetin ministr emes, sezd. Al bul sezd emes!.. Mynaý ne?..» dep, Lermontov teatrynyń aktery Mihail Tokarev sóiledi. Sodan keiin men shyǵyp sóiledim, sóitip biz bul sezdi joqqa shyǵardyq. Sonda sol jerde turyp Merýerttiń sóilegen sózi: «Ia stesniaiýs, chto ia ýchilsia vmeste s etim chelovekom» dep… Men qatty qýanyp júrgendei – onymen birge oqyǵanyma… Ókinishti… Men ony, ózimniń birge oqyǵan kýrstasym ǵoi dep, odaqtyń keibir sharalaryna qatystyryp, forýmdarǵa qatystyryp.., Tarazda meniń atymdaǵy festival boldy, «Tuńǵyshbai ál-Tarazi Tarazǵa shaqyrady» degen – Taraz jasaidy ony Tarazdyń aqshasyna – sol festivalge Quman ekeýin JIýRI múshesi etip shaqyrtyp.., Hadisha apaidyń stýdenti ǵoi dep… sol jerde sóilettirip, kishkene úirensin, kórsin, bilsin dep, qasymda ertip júrýge talaptandym…
– Sizdiń áriptesterińizge degen qurmetińizdi taǵy bir joly baiqadym: osy shýdyń bastalyp ketken tusynda TIýZ-diń 70 jyldyǵy boldy. Sahnaǵa Asanáli Áshimovten bastap, birneshe adamdy shaqyrdy. Siz inilik izetpen ol kisige jol berip, ony alǵa ozdyryp, ózińiz keiin qalyp, ol kisi sóz sóilegennen keiin de, ózińizge sóz berilgende «Asanáli aǵamnan keiin birdeńe aitdyń ózi qiyn…» dep, ol kisini taǵy da kótermelep sóiledińiz. Usaq minezge barmai, irilik, kisilik tanytqandai boldyńyz… Biraq ár kezde ekeýińizdi arańyzda kózge kórinbeitin «myltyqsyz maidan» júrip jatqandai bolyp seziletin…Kezinde baspasóz betterinde de biraz «shaiqasqandaryńyzdy» bilemiz… Aralaryńyzdan qandai «qara mysyq» ótip ketkenin aityp bere alasyz ba?.
– Ol «shaiqas» Áshimov teatrdyń bastyǵy bolyp turǵan kezde bastalǵan edi… Qaiteiin halyqtyń aldynda ekeýmizdiń aramyzdaǵy pendelik kikiljińdi ortaǵa salyp?.. Ony da halyq jaqsy kóredi, biraq pendeligin bilmeidi. Sony bilmei-aq ketsin degen inilik oi meniki… aldymdaǵy aǵam… eger ol kisiniń abyroi-ataǵyna nuqsan kelse, maǵan da nuqsan keletindei bop turady. Óitkeni ol kisi de óner adamy, ol kisi de teatr men kinonyń akteri, «oibooi, bizdiń maqtap júrgen óner adamymyz As-aǵamyz osyndai adam eken ǵoi!..» degen sóz bolsa, onyń bir ushyǵy maǵan tiip jatqandai bolady… Sondyqtan ol kisi týraly men eshteńe aitpaimyn, «ol osylai dedi» degen ósek áńgimeler bolsa, «endi… baiqamai aityp qalǵan shyǵar, ol kisi úlken tulǵa ǵoi…» dep júremin.
Jalpy, aldymdaǵy keibir aǵalarymnyń jasaǵan shalalyqtaryn, bilimsizdikterin ózimniń júregimmen qatty qynjylyp qabyldaimyn. Nege ǵana osylai?.. Nege ǵana ol aǵalarym el aldyna shyqqanda, tym bolmasa, úsh-tórt kitap oqyǵandyǵyn bildire almaidy? Nege ǵana sol aǵalarym halyq syilaityndai dý qol shapalaq iesi bolǵan soń, sonyń údesinen nege shyǵa almaidy? Nege ǵana sol aǵalarym alqaqotan otyrǵanda aqsaqal retinde, tym bolmasa, «qul-hý-allany» úsh qaiyryp bata jasap bere almaidy? Nege ǵana sol aǵalarym jiylyp otyrǵan kezde ózinen keiingi inilerine jaqsy sóz, arqasynan qaǵa alatyn ádemi aǵalyq, aqsaqaldyq minez tanyta almaidy dep kúnde myń ólemin… Nesipbek Aitulynyń «Aǵalar-ai» degen óleńi osyndaida týǵan eken ǵoi…
– Elbasyna videoúndeý jasap, arasha suradyńyz. Sahnada kóbinese han-sultandar men bi, tórelerdiń rólin somdaǵan Jamanqulovtyń syrtqy túr-tulǵasy da, minez-bolmysy da Abylai handai iri edi, kesek edi. Elbasyna jasaǵan videoúndeýińizde sol tulǵanyń shógip ketkenin kórdik, psihologiialyq turǵyda tym kishireiip, synyp ketkendei kúi baiqaldy…
– Men oinaǵan Abylai hannyń da synǵan jerleri bar. Mysaly, búkil bilerdiń bári oǵan qarsy shyǵyp, qytai men orystyń arasynan ýáj taba almai, qinalyp júrgen kezde qasynda Táttiqara men Buqar jyraý bolǵan ǵoi, sonda Buqar da, Tátiqara da Abylaidyń keibir múlt jerin aityp otyrǵan. Mysaly, Buqardyń mynadai óleńi bar:
«Ei, Abylai, Abylai,
Men seni alǵash kórgende
Túrkistanda júr ediń,
Turymtaidai ul ediń,
Úisin Tóle bidiń (?)
Túiesin baqqan qul ediń,
Janys Qybyraidyń úiinde (?)
Túnde týǵan ul ediń,
Ákeń kúmán áýelden
Ony da men bilemin…» deidi.
Bul tusta Abylaidyń tóre tuqymy emes ekenin tuspaldap otyrǵan Buqar jyraýdyń astaryn men túsinip otyrmyn. Sonda Buqar jyraý «oryspenen soǵysyp, jurtyńa jaýlyq saǵynba» dep otyr. Abylai ekilenip, óziniń batyrlyǵyna salyp, orystarǵa qarsy soǵys ashpaqshy, sonda Buqar jyraý aqyl berip otyrsa, Tátiqara degen aqyn el arasynda «oi, Abylai degen kim ol?.. anaý ǵoi… mynaý ǵoi… ol da pende ǵoi… on tórt qatyn alǵan… búitken-sóitken…» degen áńgime aitqan. Sonyń bárin kórgen Abylai Buqarǵa attan salady: «Men 48 jyl taqqa otyrǵanda taqymym taqtan emes, attan tozdy – eldiń qamyn oilaýmen!.. Sonda sen Tátiqara ekeýiń álgindei sóz aitqannan góri el qamyn nege aitpadyńdar? Nege meni solai syndyrdyńdar?..» deitin óleriniń aldynda aitatyn sózi bar. Bul Maman Baiserkenov aǵamyzdyń pesasyndaǵy óte bir keremet sózder. Men sony janym aýyra aitamyn. Abylaidyń da synǵan tustaryn aitamyn…
Elbasyna men ýáj aitqanda, úndeý jasaǵanda, Elbasymnan arasha surarda, Elbasynyń tóńireginde júrgen jandaishaptardyń men týraly jaman aityp júrgenine kózim jetti. Ony qalai aitamyn – óziniń tańdaǵan adamdary ǵoi… Men Elbasynyń sol tusta, kóp jigitterden ol kisi kóńili qalyp.., taq bergen adamdarynyń birazy taiqyp ketip jatty ǵoi. Ol kisi de pende bolǵannan keiin, et pen súiekten jaralǵannan keiin, qatelesti. Basyna qanshama qiyn jaǵdai tústi. El oǵan ártúrli qarady… Endi meniń jaǵdaiymnan kelgen kezde, Elbasyǵa kim ne aityp jatyr.., kim ne dedi eken?.. Elbasynyń jaǵdaiyn oilaǵannan, ol kisiniń osy arada shyryldap, qaisysyna senerin bilmei júrgen kóńil-kúiin men ózimniń kóńil-kúiimmen salystyrdym. Meniń synǵanym emes, mújilgenim, kúiingenim – Elbasynyń ishki jandúniesiniń kúiingenimen birdei boldy dep oilaimyn. Ony ádeii jasaǵanym joq. Ózi solai shyqty. Men Elbasynyń jaiyn túsinip otyrdym. Ol kisi «ái, Tuńǵyshbai da sondai eken-aý…» dep oilap otyr-aý dep, jalǵan sózge, jańsaqtyqqa sendi-aý dep, janym kúizelip otyrdy. Ol – syný emes, mújilý edi, sonan soń shynym edi. Jáne júrek qaǵysymdy Elbasyǵa jetkizý edi.
– Degenmen, sol beinejoldaýyńyz ózińizdiń kináńizdi moiyndaǵandai áser qaldyrdy…
– Men kinálimin dep eseptegennen emes, «meniń basyma osyndai jaǵdai túskeni uiat boldy-aý… elden uiat boldy-aý… meni syilaityn Elbasynan uiat boldy-aý… ekiudai qalatyn boldy-aý…» dep kúizelgenim ras. Ol – kúizelý, basyma túsken synaqtyń aýyrlyǵyn seziný, jáne odan shyǵatyn joldyń óte qiyn ekendigin seziný, dáleldep shyǵýdyń ózi óte aýyr ekenin seziný, ádilettiń aýyly dál osy tusta menen tipten alystap bara jatqanyn seziný, jáne men biletin shyndyqtyń qorǵaýsyz shyryldap quryp bara jatqanyn seziný…
– Ol kisiniń qabyldaýynda bolǵanyńyzda Arystanbek Muhamediuly ekeýińizdiń arańyz týraly surady dedińiz. Ol kezde bul máseleniń biri de joq edi ǵoi, biraq nege Elbasy sizden «Arystanmen qalaisyń?..» dep surady eken? Nege, mysaly, «Masimovpen qalaisyń?» dep suramaidy? Álde sol kezdiń ózinde ministr ekeýińizdiń arańyzda másele bar ma edi?
– Óitkeni ol kezde, men úlken kisige kirgende eki másele qoidym: biri – Qazaqstan Teatr qairatkerleri odaǵyna ǵimarat suraý jáne osy odaqtyń mártebesin ósirý jaily. Ekinshi, óziniń qoiǵan suraǵyna mende jaýap turdy: «Ne istep júrsiń?» dep surady. «Eshteńe istep júrgen joqpyn, aǵa» dedim. «Qalai?» dedi. «Eger jumys bergińiz kelse, men qazir Qazaqstan akterleriniń ishindegi eń birinshi jáne jalǵyz ǵylym kandidatymyn. Ustazdyq jumys istegenime 25 jyldan asty. T.Júrgenov atyndaǵy Óner akademiiasynyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrgen menmin. Bul akademiia teatr jáne kino mamandaryn oqytatyn oryn. Qisańyz, osyny men qazir jónge salar edim. Eptep olqy ketken tustary bar. Arystan ministr bolyp ketti, qazir rektordyń orny bos tur» dep edim. «Bos tur ma?» dedi. Sodan keiin joǵarydaǵy suraq týyndady: «Arystan ekeýińniń arań qalai?» dedi. Men seze qoidym, iaǵni, Arystanmen aqyldasatynyn sezdim de, «ol osyndai adam edi… rektor kezinde búldirip ketti ǵoi…» degen sózdi aitýǵa aýzym barmady. Aýzym barmaǵany – meniń qoryqqandyǵymnan emes, Elbasynyń ministrdi taǵaiyndaǵanda múlt ketkenin betine basqandai bolam ba dep, ózimdi ózim ustadym. Sonan soń, ol jigitke jańadan osyndai mansap bergennen keiin, anaý-mynaý pendeshiligin, balalyǵyn, shalalyǵyn qoiyp, tulǵalyqqa qarai oiysatyn shyǵar degen úmit te boldy. Patsha osyndai taq berip otyrǵannan keiin, soǵan laiyq bolatyn shyǵar, keibir jasaǵan shalalyqtarynan ajyraityn shyǵar degen úmit boldy. Sondyqtan men onyń syrtynan «anaý-mynaý» dep, qatynósek aitqandai bolmaiyn dep aýzymdy japtym. Aita almadym. Al ol kisiniń oiynda ne boldy – men ony endi túsinip otyrmyn. «Eger ekeýiń til tabysa almai júrseńder, akademiia rektorynyń ornyn qalai alasyń?..» degen uǵym bolǵan bolý kerek. Aqyry solai bolyp shyqty – ol oryndy maǵan qimady. Men oǵan ókinbeimin…
– Sońǵy kezderi joǵary oqý oryndary jekeshelendirilip jatyr. Bálenbai jyldyq tarihy bar árbir joǵary oqý oryndaryna qojaiyn tabylyp jatyr… Teatrlardy da jekeshelendirý kerek degen áńgimeler ara-tura aitylyp qap jatyr… Asqar Toqpanov irgetasyn qalap ketken qarashańyraq – T.Júrgenov atyndaǵy óner akademiiasynyń jáne teatr oshaqtarynyń jekeshelendirilýine qalai qaraisyz?
– Jekeshelendirý – bizdiń áli etimiz de, esimiz de úirene almai júrgen qubylys. Naryq bolý úshin halyq sany bizdiń búgingi sanymyzdan keminde eki-úsh ese kóp bolý kerek. Naryqtyq zamanǵa kóshý úshin halyq toq bolý kerek. Halyqtyń erteńge úreii bolmaý kerek. Bir-bir ailyqqa qarap qalmaityndai, árqaisysynyń óziniń jeke tirligi bolý kerek. Sonda ǵana mundai jaǵdaiǵa kóshýge bolar… Al endi Júrgenov akademiiasy konservatoriia negizinde quryldy ǵoi. Bizdiń Qurmanǵazy atyndaǵy konservataoriiamyz halyq qyrylyp jatqan kezde, 1944 jyly qurylypty… qan tógilip jatqanda… Ony qurǵan qanshama adamnyń bári – mogikandardyń bári o dúnielik. Ol jerde Qurmanbek Jandarbekov, Roza Jamanova, Baiǵali Dosymjanov, Ermek Serkebaev t.b. qanshama myqtylar sabaq berdi. Kúlásh Báiseiitova sabaq bermese de, solarǵa úlgi boldy. Shetelderden kelgen, ásirese evrei halqynyń «menmin!» degen keremet mýzykanttary soǵys kezinde osynda kóshirilip, mýzykanyń búkil tereń qupiialaryn úiretip, negizin, fýndamentin (irgetasyn) keremet qalap ketken óner oshaǵyn bireýdiń jekemenshigine berý – kisápirlik! Kúpirlik! Qasietsizdik dep esepteimin! Biz, Júrgenov akademiiasy, sodan bólinip shyqqanbyz. Basqa respýblikalarda teatr institýty baiaǵydan bolǵan, al biz 1978 jyly ǵana bólinip shyqtyq. Hadisha Bókeeva, Rabiǵa Qanybaev, Farida Sháripova, Ydyrys Noǵaibaev, Káýken Kenjetaevtar berik irgetasyn qalap, shańyraǵyn, ýyǵyn bekitip bergen edi. Eń basynda aishyq múiiz aq serkem – Asqar Toqpanov júrdi. Úlken kisilerge kire júrip, taiaǵymen toqpaqtai júrip, Qazaqstan teatr óneriniń oqý ordasyn ashty jáne qazaq akterleri men rejisserlerin oqytýdyń ózindik mektebiniń úlgisin saldy! Ózi qurǵan institýtqa ol kisi aram oimen óz atyn berý týraly oilaǵan joq, kezinde, zaman taýqymetin tartyp júrgen jetim kezinde ózine qol ushyn berip, Máskeýge oqýǵa jibergen Temirbek Júrgenovtiń atyn berdi! Rýǵa, jershildikke bólingen joq. Qazaq ónerine qanyn, janyn bergen adamnyń atyn bergizdi! Sol Asqar Toqpanovqa biz áli kúnge deiin bir de bir teatrdyń atyn bere almai júrmiz… Jambyl teatryna A.Toqpanovtyń atyn bereiik dep hat jazǵanyma, mine, alty-jeti jyl boldy!
– Rasynda, eń myqty degen teatrlardyń birine ol kisiniń atyn baiaǵyda beretin jónimiz edi… Ne sebepten ol kisiniń aty osy kúnge sheiin birde bir teatrǵa berilmedi?
– Sebebi, ol kisi shynshyl, ádiletti adam edi. Bardy – bar, joqty – joq dep aitatyn. Kez-kelgen ministrdiń esigine kirip kelip: «Ei, ministr kýltýry i otdyha! Ne bitirip otyrsyńdar?..» dep, bar oiyn aityp, shyǵyp kete beretin. Kez-kelgen spektaklge kirip, birinshi qatarǵa otyryp alatyn da, qoiylyp jatqan spektakldiń bidai-byldyryq ekenin kórse, ornynan qarǵyp turyp: «Shantropa!.. Bezdarshina!..» dep aiǵailap, spektakldiń ortasynan shyǵyp júre beretin. Ol shaldan seskenetin. «Shal» bolǵanda da, «kúnshýaqqa» jylynyp otyratyn shaýqan shal emes, Toqpanov – naǵyz aqsaqal, naǵyz qazyna boldy. Árkimniń yǵyna jyǵylǵysh, kóngish, «kóp aitsa – kóndi, jurt aitsa – boldy, ádeti nadan adamnyń» dep Abai hakim aitqandai, júr ǵoi talai shaldar… Ol kisi ondai bolǵan joq. Muqańnyń ózimen tikelei, tepe-teń sóilesken tekti kisi. Uly Abaidy sahnaǵa shyǵarǵan – sol kisi! Kishkentai komik Qalibek Qýanyshbaevty uly tragik akter jasaǵan – sol kisi! Dinmuhamed Qonaevtyń kabinetine kirip kelip: «Dimeke! Mynaý ne bop jatyr?..» dep aita alatyn – jalǵyz sol kisi! Ol kisiniń erkeligin Dimekeń de kótergen. Dimekeńmen dostyǵy keremet bolǵan! Muqańmen dostyǵy keremet bolǵan! Baýyrjan Momyshulymen dostyǵy keremet bolǵan! Nurǵisa Tilendievpen dostyǵy keremet bolǵan! Ólerinde maǵan aityp ketken bir aýyz armany boldy: «Ókinip ketip baram, Tuńǵyshbai! – dedi. – Men Dimekeń men Baýyrjan Momyshulyn tatýlastyra almai ketip baramyn…» dep jylady. Ol kezde Dimekeńe Baýyrjan Momyshuly «orystar maǵan general bermedi, geroi bermedi… sen soǵan ara túspediń…» dep ókpelegen bolý kerek… Sol kezdegi dostyqtaryn qarańyz: Baýyrjan Momyshuly Asqar Toqpanovqa aitatyn kórinedi: «Ai, Asqar, men – dýrak nomer pervyi, sen – dýrak nomer vtoroi ekensiń!..» depti. Toqpanov: «Dýrak nomer tretii de bar, aǵa» dese: «Bilem!.. Tilendiev – dýrak nomer tretii» deidi eken. Iaǵni, úsheýi de shyndyqty aitatyn, ádiletsúigish, búginde qazaqqa arman bolyp qalǵan tulǵalar… Qazir bulardy saǵynǵannan basqa, saǵyna otyryp, izdegennen basqa amalymyz qalmady…
Osydan bir jyl buryn internetten oqyp qaldym, janyma qatty batty. Ermek Tursynov degen aqylman jigit: «Qazaqta jalǵyz aqsaqal bar edi, biraq onyń ulty nemis edi – Gerold Belger degen. Odan da aiyryldyq…» dep jazypty. Júregim sý ete qaldy. «Apyrm-ai, shyn ba… Shyn-aý…» dep qaldym.
Qazir 80-ge kelse de aqsaqal bola almai júrgen aǵalaryma ókinemin. 90-ǵa kelse de, Muhtar Shahanovsha aitqanda, «saqal-shashyn kúnge aǵartqan qarttarǵa» ókinemin. Aqsaqal bolyp, «Jigitter-oý!..» dep, tipti, sol Elbasyna da baryp, aǵalyq, aqsaqaldyq sóz aitatyndai mysy joq. Baiaǵy Shákir Ábenovtar bata berdi ǵoi, sondai bata beretin deńgeige jetken – brend deimiz be – ulttyq brend-aqsaqaldyń joqtyǵy ókinish. Sondyqtan da Elbasynyń tóńireginde shalalardyń júrgeni ókinishten góri qazir qaiǵyǵa, qasiretke ainalyp barady. Elbasy – bireý. Ol da et pen súiekten jaralǵan adam. Eliniń qamyn oilap otyr. Anaý-mynaý dep ol kisige jaba berýdiń jóni joq dep esepteimin. Men muny shyn júregimmen aitamyn. Jibergen qateligi – meniń qateligim siiaqty qatty qapalanamyn. Jetken jetistigine – bórkimdi aspanǵa laqtyramyn. Ol da senimpaz adam. Senip qalyp otyr… Al álgindei aqsaqaldardyń joqtyǵy ol kisiniń de shymbaiyna batatyn shyǵar…
– Eger sondai aqsaqaldar bolsa, Arystanbek Muhamediuly men Tuńǵyshbai Qadyrulynyń arasy munshalyqty dárejege deiin ýshyqpas pa edi? Mysaly dál sondai aqsaqaldyń rolin Asanáli Áshimov atqarsa… «Mámilege kelińder, qoiyńdar, mynalaryń durys emes, elden uiat bolady» degen aqsaqal boldy ma? Qonaev pen Momyshulyn tatýlastyrǵysy kelgendei qazaqtan bir Toqpanov tabylmady ma?
– Sáken Júnisovtiń «Aqan seri» romany esime túsip otyr. Qasqyrdyń aty qalai edi?
– Birishek bolsa kerek…
– Sol qasqyrdy atyp alyp, qanjyǵasyna bailap, aýylyna súiretip jaqyndai bergende, qasqyrdyń tisi aqsiyp jatyr eken. Soǵan qarap, Aqan: «Ái, kókjal, ózińnen de bar-aý…» depti. Sol aitpaqshy, men ózim «sútten aq, sýdan taza» bolmaiyn. Ózimnen de bar-aý, shamasy. Shyndyq aitatyn minezimnen… Ol kisi (Asanáli Áshimov) meniń jibergen maida-shúide keibir kemshilikterimdi keshirip, Arystanbekke baryp, tipti, Elbasyna barýǵa da haqylary bar… Bir Asanáli emes, Sábit Orazbaev degen aǵam bar. Ekeýi de seksennen asyp otyr. Eki aqsaqal birigip: «Ei, anaý it – Tuńǵyshbai, tiliniń totiiaiyny bar.., kemshilik oda joq emes, bar, bir ashýyńyzdy berińiz…» dep baratyn jóni bar edi. Ondai jón-josyqty, ózderiniń ornyn uqpai otyrǵan adamdardy qalai aqsaqal dep aita alamyn? Qariialarymyzdyń aqsaqal bola almai qalǵandyǵynyń birden-bir mysaly – osy.
Men qansha jerden jyndy bolaiyn – biraq men ury emespin. Qansha jerden aqymaq bolaiyn – men sonshalyqty tentek emespin. Qansha jerden men shala bolaiyn, bir-eki kitapty ómirimde kem oqyp qoiaiyn – biraq men jemqor emespin. Men halqymdy, ultymdy, memleketimdi ynty-shyntymmen jaqsy kóretin adammyn. Sol úshin qyzmet etip júrgen adammyn – tilim úshin, ultym úshin, óner úshin… qazaqtyń óneri jerde qalmasa eken, arzandamasa eken dep shyryldap júrgen jyndymyn. Biraq men ury emespin!. Meniń armanym – jańa úrdispen jasalǵan kino túsirý edi… «Jerkindik» dep, «dóńgelek, domalaq» dep emes, «jumyr jer» dep qazaq qana aita alǵan eken ǵoi. Meniń qazaǵym, oryssha aitqanda, «intýitivno» tegin emes eken ǵoi. Allanyń súiikti quly eken ǵoi. «Ei, qý qudai, shunaq qudai» dep, qudaidyń ózin «tildep» alǵanda, keshiretin sebebi – sodan eken ǵoi degen uǵymymdy dáleldegim kelgen shyǵar… Áitpese óz basyma jeter ataq-dańqym bar, alatyn ataǵymnyń bárin alǵanmyn – Memlekettik syilyqty alǵanmyn, halyq artisin alǵanmyn, bir emes, eki ordenim bar, halyqtyń aldynda súiispenshiligim bar… endi maǵan ataq úshin jumys isteýdiń qajeti joq, kerisinshe, halyq úshin, óner úshin ataǵymdy jumsap júrmin…shashyp-tógip… Qazirgi jasymda aqsha jinap, sodan biznes jasap baiý da meniń oiymda joq. Meniń bailyǵym artymdaǵy balaǵa bailyq bolmaidy. «Áke bailyǵy balaǵa bailyq bolmaidy» dep qazaq baiaǵyda aityp ketken. Oǵan ómirde de kózimiz jetken… Balalarymnyń óz násibi ózinde…
Mysaly, bizdiń dáýirimizden 5 ǵasyr buryn bolǵan anamyz Tomiris jaiynda spektakldi tuńǵysh ret men qoidym sahnaǵa! Ázirge deiin júrip jatyr. Kórgen saiyn ózim kúizelip, janym aýyryp shyǵamyn. Ekinshi jaǵynan, «ai da, Pýshkin!..» degen Pýshkinniń sózimen aitqanda, «ái, Tuńǵyshbai, it ekensiń!.. jaqsy-aq qoiypsyń…» dep ózime riza bolyp shyǵatyn kezderim bar. Spektakl sońyndaǵy Tomiristiń bir-aq aýyz sózi úshin ǵana qoiýǵa bolady. Eles aitady: «Ái, Tomiris, balańnyń basyn aldyń, baiyńnyń basyn aldyń, súigenińniń basyn aldyń, óziń ǵana qaldyń… ózińe ne qaldy?..» degende Tomiris oilanyp turyp: «Saq degen el qalǵan joq pa? Saqtyń sary dalasy – jer qalǵan joq pa?!.» deidi. Osy eki aýyz sózde qanshama úlken astar jatyr! Son-o-oý jiyrma jeti ǵasyrdan beri qarai bizdiń urpaqqa – búgingi ǵasyrǵa aitylatyn aiqai jatyr. El men jer!.. Jiyrma jeti ǵasyrdyń astynan aiǵailap jatyr… Osy eki murat úshin ómir súrýge bolady… Ol spektakl áli júrip tur, qudaiǵa shúkir. Sol Asanáli aǵamyz qazir teatrdyń kórkemdik jetekshisi. «Alyp tastaý kerek!..» deitin kórinedi. Keibir aǵalarymyz: «Halyq jaqsy kelip jatyr, júre bersin…» deitin kórinedi. Al Abylai hannyń ekeýin de sol Asanáli aǵamyz repertýardan aldyryp tastady. Ol kezde menen keiin teatrǵa basshy bolyp kelgen Esmuhan aǵamyz, jaqsy kisi, ana kisiden qoryqqanynan ba, álde solar tynysh bolsyn dedi me – patshamyz kórip, kózine jas alyp, dý qol shapalaqtap, riza bolyp, spektaklden soń bizben dastarhandas bolyp, aq tilegin aitqan, «minekei!» degen «Abylai handy», bir-aq jyl júrgen soń, alyp tastady… men ketken soń… 2000 jyly qoiyldy, 2001-de men kettim, 2002-de alyp tastady.
«Abylai hannyń aqyrǵy kúnderi» deitin spektakldi 1996 jyly Maman Baiserkenov qoidy. Bes jyldan keiin alyp tastady. Solar repertýarda júre berse, neleri ketedi? Jaraidy, men, Asanáli Áshimovtyń jek kóretin adamy, oinamai-aq qoiaiyn – basqa jasqa bersin de oinai bersin. Halyqqa akter emes, spektakl kerek. Halyqqa spektakldiń aitatyn oiy kerek. Men de máńgilik emespin, eshqaisysymyz máńgilik emespiz, al spektakl máńgilik bolýy bek múmkin…
Al endi qazir «Tomiris» filmin túsireiin dep jatyr deidi. Onyń da basy-qasynda Arystanbek júr. Mende taǵy da úrei bar… Shyn aitaiyn, keiingi túsirilgen «Qazaq eli», qansha patriot bolsam da, qansha handardy oinap júrsem de, kóńilime qonbady. Qulazydym. Men sol filmde Shaibani handy oinaýym kerek edi, biraq ministr oinattyrmady. Al ol filmdi kórgennen keiin «oinamaǵanym qandai jaqsy bolǵan!» dedim. Halyqtyń aldynda qarabet bolatyndai film túsirilgen eken. Ol filmge 2 milliard teńge ketti. Bizdiń filmge bólingen 450 milliondy Arystanbek Muhamediuly sol filmge laqtyrdy. Oǵan haqysy joq edi. Demek, bizdiń filmdi toqtatýdaǵy maqsaty – «Qazaq eline» aqshany quiý ma, sonan soń menen kek alý ma? Osy eki arasyn bilmeimin…
– Ekeýińizdiń arańyz ózi o basta neden bastaldy, qandai máseleden bastaldy? Ministr bolyp kele salysymen birden filmmen, sizben ustasty ma?
– Men akterlik sheberlikten sabaq beremin – 1989 jyldan beri! Ár tórt jyl saiyn túlekterdiń qanatyn qataityp, tárbielep ushyramyn. Meniń oqytqan balalarym, qudaiǵa shúkir, bári de árbir teatrdyń ortańqoldai akterleri. Óner institýtynda akter sheberliginen qabyldaityn master (sheber, kórkemdik jetekshi, iaǵni, men) kelgen abitýrientterdiń ishinen adaspai tańdap, talǵap alýym kerek. Kózinen nur kórýim kerek, júreginen bir erekshe sezim kórýim kerek, sahnaǵa shyqqanda kóz toiatyndai jigitteri – biri tulǵaly, biri orta boily, biri kishirek, qyzdary sulý bolý kerek. Sol abitýrientterdiń ishinen ózi oqytatyn shákirtterin tańdap, talǵaýda kórkemdik jetekshige ǵana ruqsat berilgen. Basqa eshkim aralaspaý kerek buǵan.
Arystanbek rektor bolyp kelgennen keiin, 2012 jyly men kýrs qabyldadym. Shynymdy aitaiyn, men de qazaqpyn ǵoi, sonshalyqty kápir, kisápir emespin ǵoi. Kýrs qabyldardyń aldynda rektorǵa bardym: «Arystanbek, men biyl qabyldaimyn. Beretin 12-aq grantyń bar eken. Endi, saǵan bir-eki adam zvondaǵan shyǵar, buiymtai aitatyn tanysyń bar shyǵar, týysyń bar shyǵar, ótinish aitqan shyǵar… ondai adamdaryń bolsa, bir-eki adamnyń atyn ait, men daiyndaiyn. Sóitip, ózgeler bilmeitindei etip, sol aitqan bir-eki balańdy alaiyn…» dedim. Bul – qazaqilyq, túsinýshilik, basshy retinde ony syilaǵan syi-qurmet… Oǵan ótinish jasaǵan adamdar bolsa, kóńili qalmasyn, rektor bola tura «oryndai almady» degen sóz kelmesin degen oi… Qudai tur tóbemde – aldyna bardym. «Boldy, aǵa, aitam, aitam…» dep qaldy. Bizdiń emtihandar basqa výzdardaǵydai emes, basqasha ǵoi. 15-20 kúndei talǵaý, irikteý komissiiasy jumys isteidi, ony ózim basqaryp otyramyn, sahnaǵa shyqqan ár balany muqiiat tyńdap, tańdaimyn. Meniń kýrsyma 300-400-dei adam keledi – 12 orynǵa!.. Talǵaý óte qiyn. Talapkerler birinen soń biri kelip jatyr, kelip jatyr. Osy balanyń boiynda birdeńe bar-aý degenderine «sen emtihan tapsyra ǵoi» dep, ruqsat qaǵazyn berip, irikteý talaptaryna sai kelmegenderin «ainalaiyn, sen baǵyńdy basqa jaqtan synap kór…» dep shyǵaryp salyp jatyrmyz. Emtihan jaqyndap qaldy, «aitam» degen rektor áli aitpaidy… Bir ýaqytta emtihan bastalyp ta ketti. Ashat Maemirov ol kezde «Teatr» fakýltetiniń dekany. Sol kelip otyrdy. Emtihan bastalarda soǵan aittym: «Aitpaqshy, ana kisi maǵan óziniń bir-eki balasynyń tizimin berem dep edi, sen baryp kelshi…» desem, «men bilemin… mende…» dedi. «A, jaqsy boldy ǵoi» dep, emtihandy bastadyq. Pákene boily bir bala shyqty. Onsha emes… Qasymda otyrǵan dekan «mynaý» dep sol balany ymdady. «Oibýi, qudai-ai… jaraidy, ul ǵoi, toqpaqtap-toqpaqtap birdeńe qylarmyn…» dep, joǵary ball qoiyp, ony jiberdim.
Bir qyz shyqty. Boiy soraiǵan, túsi sýyqtaý. «Mynaý» dep taǵy kórsetti. Ózim de aldynda «dopýsk» bergende oilap qoiǵanmyn, «toqpaqtasa, birdeńe shyǵar ma eken» dep. «A, jaraidy» dep ony qabyldadym.
Taǵy bireýdi kórsetti. Tipten nashar. «Men ekeý dep edim ǵoi…» dedim. «Endi…» «Jaraidy…» dep, oǵan da táýir baǵa qoidym. «Ýh, boldy ǵoi… endi ózimniń tańdaǵandarymdy alamyn ǵoi» dep kirisip jatqanda, taǵy «mynaý» dep kórsetedi. «Ói, toqta… men eki-úsh adam degenmin… úsheýin aldyq…» desem, «endi… ózińiz bilińiz… tizim mine…» dep 11 adamnyń tizimin berip otyr. «Men sonda kimdi oqytamyn?.. – dedim. – Jaraidy, men bárin qaraimyn, boilarynda birdeńe bolsa alamyn, bolmasa, almaimyn…» dedim. Sóz bergenim – úsheý me, úsheýin aldym da, qalǵandaryn almai qoidym. Emtihanymyz saǵat túngi 11-lerde bitti. Kelinshegim ekeýimiz mashinamen úige qaityp baramyz. Túngi saǵat 11.30-darda maǵan Arystan telefon soǵady. «Ei, sen nege meniń aitqanymdy istemeisiń?» dep bastady. Dál osylai «SEN!» dep…
– Arystan, men… – dei bergenim sol edi, tyńdamaidy.
– Sen meniń kim ekenimdi bilmei júr ekensiń!..
– Ái, Arystan, tyńdasaishy… – deimin, tyńdamaidy.
– Men seni erteń jumystan shyǵaryp jiberemin!.. Seniń ornyńa Sábit Orazbaevty alamyn!.. Sen bilmei júr ekensiń meniń kim ekenimdi!.. Sen nege aitqandy oryndamaisyń?!.
– Ái, Arystan, men oryndadym ǵoi aitqanymdy… – deimin, tyńdamaidy. «Birdeńe-birdeńe» dep aiǵailap jatyr. Qoimaǵan soń: – Poshel ty na tri býkvy!.. – dep orysshalap, telefon tutqasyn tastai saldym. Qasymdaǵy kelinshegim «oibai, nege olai dep aittyń, ol bastyǵymyz ǵoi, uiat boldy ǵoi…» dedi. Qoimai jatyr, qaitem?.. Ne sózimdi tyńdamaidy…
Sol kúni túnimen uiyqtai almadym. Tańerteń bardym. Meniń emtihanym bitip ketkendikten maǵan emtihan kezinde akademiiaǵa kirýge ruqsat joq. Kireiin desem, aldymda «ohrana» tur. «Úsh áriptiń» jigitteri júr. «Men kirip otyra turaiyn» dep edim, kirgizbedi. «Rektor keldi me?» dep edim, «kelmedi» dedi. Saǵat 10-ǵa taman keldi. «Arystan, keshegi jaiynda sóileseiin dep, qabyldaý bólmeńe kirip kútip otyraiyn dep edim, mynalar kirgizbei jatyr, meni alyp kir» dep edim, bylai bir qarady da, turǵan jigitterge: «Mynany kirgizbeńder!» dep ketip qaldy. Men qazaqshalap taǵy boqtadym: «Ói, ákeńniń…» dedim de, ketip qaldym. Sodan eki jyl sóilesken joqpyn. Jumysymdy istei berdim. Sodan ol eki jylda ministr bolyp ketti.
2014 jyly meniń filmimniń «finansirovaniesi» bastaldy. Filmde aqsha kóp ekenin biledi. «Qazaq eli» bar, basqa bar.., filmderdiń tizimin kórgende «mynaý ne film?.. Tuńǵyshbai Jamanqulov?..» degen bolsa kerek. Men «logika» boiynsha aityp otyrmyn… Báleniń bári sodan bastaldy. Sodan keiin baǵanaǵy aitqan Talǵat Jánibekov teledidardan aitqan «jazba hat» — «ana jaq bálenbai aqsha surap jatyr» degen… Sodan keiin álgi qyz… ony menen kórdi, «sen uiymdastyrdyń» dep. Osynyń bári ýshyǵyp, aiaǵy osylai boldy.
– «Sol qyzdy Jamanqulov uiymdastyrdy» degen áńgime ne sebepten shyqty? Ondai sózdiń taraýyna qandai da bir negiz bar ma? Ol qyzdy tanisyz ba?
– Ol sóz eshqandai negizsiz, dálelsiz sóz. Ol qyz meniń kýrsymnan bir kýrs joǵary oqyǵanyn bilemin, ózin tanymaimyn. Sábit Ábdihalyqtyń aitýynsha, (keiingi bir kezdesýlerde aitty): «Joq, kóke, ol qyz «sizdiki» emes eken, ony ózi moiyndady» dedi. «Arystanbek moiyndady, «Tuqańnyń bul jerde jazyǵy joq eken dep aitty» dedi…
Endi qaita-qaita aitatyn sálemi: «Ana aqshany quisyn.., myna hatqa qol qoiyp bersin… sodan keiin biz isti jabamyz…»
Men aittym, «quiǵanym – meniń moiyndaǵanym ǵoi?!. Qalai quiamyn men? Birinshiden, meniń aqsham joq. Ekinshiden, men ony quimaimyn. Nege? Óitkeni men alǵam joq ol aqshany! Nege quiýym kerek?..» dedim. Aldymen meni arashalap alyp shyqsyn, sonda men Arystandy «azamat!» dep, kez-kelgen buqaralyq aqparat quralynda aitamyn. «Men qatelesken ekenmin, Arystan azamat eken!.. Iri tulǵa eken!.. Aitqanyn oryndady, meni páleden qutqaryp qaldy! Meniń jazyǵym joq edi! Óziniń ministrlik qyzmetin paidalanyp, meni dáleldep shyǵyp, sotta meni qorǵap, meni arashalap aldy!» dep ómir baqi aityp ótemin. Al aldyn ala, «asatpai jatyp quldyq» dep, men ondaidy jaza almaimyn dep, úsh-tórt ret jańaǵy hatyna qol qoiýdan bas tarttym.
– Oilap otyrsam, akademiiadan bastalǵan kikiljińdi sol kúni sheshýge bir tyrysypsyz. Keiingi Eńlikke bailanysty daýda keshirim surap taǵy da aldyna barypsyz. Aralaryńyzdaǵy konfliktini sheshýge, ol kisimen túsinisýge siz birneshe ret talpynypsyz. Ne sebepten ol kisi mámilege kelgisi kelmeidi dep oilaisyz?
– Sosyn, úshinshi ret, men erekshe qurmet tutatyn úlken aqsaqal bar – Músilim Daiyrbekov degen, sol kisi tergeý júrip jatqan kezde ony shaqyryp alyp, meni shaqyryp alyp, taǵy da osy Almatydaǵy bir kafege aparyp, tatýlastyrmaq boldy. Arystannyń qasynda úsh-tórt «ohranasy» bar. «Ái, qaraǵym, ekeýiń de bir ónerde júrgen adamsyńdar. Qaraǵym, Tuńǵyshbaidan kiná bar endi… Sen ministrsiń ǵoi, qolyńda bilik bar, munyń qolynda bilik joq… emotsiiamen aityp qalǵan shyǵar… qoiyńdar, endi, tatýlasyńdar, uiat bolady… Tuńǵyshbai Jamanqulovty sottap jiberipti degen sóz saǵan da jaqsy emes, «sottalyp ketti» degen Tuńǵyshbaiǵa da jaqsy emes. Seniń de artyńda sóz qalady, bunyń da artynda sóz qalady. «Birin-biri sottatyp jatqan qazaq» degen sóz uiat bolady… Qoiaiyq, ainalaiyn… aldyńa barypty ǵoi, keshirim surap… Qazir de, mine, aldyńda otyr, renjimesin dep otyr…» dedi. Sondaǵy aitqany: «joq… pajalysta-pajalysta… biraq statia bolady, statia bolmai qoimaidy…» dedi de turyp júre berdi. Iaǵni, kónbegeni, aqsaqaldy tyńdamaǵany. Únsiz qaldyq biz…
Barlyq aqshany shashyp, tógip, soǵan ege bolyp, qol qoiyp, aqshany alyp jaratqan adam – Iýdina degen orystyń qyzy aqtalyp shyǵaiyn dep otyr, men – dattalyp shyǵaiyn dep otyrmyn. Bir qaǵazda qolym joq, bir aqshaǵa eshqandai qatysym joq, tek qana ailyǵymdy aldym – ony moiyndaimyn, ailyǵyma sai jumys istedim, barmaǵan jer, baspaǵan taýym joq. Endi tek sýdianyń ádil sheshimin júregimiz tolqyp kútip otyrǵan jaǵdai…
Bilmeimin… Atam qazaqtyń sózi bar ǵoi, «zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal» deidi. Osy maqal durys pa, burys pa, bilmeimin. Túlkini men tazy bop shalý úshin ne isteýim kerek? Álgi túlkiniń aiarlyǵyna aiarlyq qosýym kerek pe? Zamanyń osylai burylys-bultalań bop turǵan kezde sol burylys-bultalańnyń ishinde men de qalýym kerek pe? Álde osy shyndyǵymdy qorǵaý úshin azdap ótirik aitýym kerek pe? Keide shyndyqty qorǵaý úshin ótirik te aitýǵa bolady emes pe? Ýaqyty kelgende aitý úshin dál qazir meni kinálaýshylardyń yǵyna azdap bolsa da jyǵylýym kerek pe?.. Bilmeimin… Onda men ózimdi ózim keshire almaimyn… Biraq men bostandyǵymdy saqtap qalýym múmkin… Erteń halqymnyń aldynda osy shyndyǵymdy aitýǵa múmkindik týatynyn bilemin – eger sondai jaǵdaida bolsam… Eger olar talap qoisa, «jaraidy, eger osylai bolsa, men qutylamyn ba?» dep, sol talaptaryn oryndaimyn ba? Oryndamaimyn ba? Talaptaryn oryndasam, halqym qalai túsinedi? Oryndamasam, men qai kúide bolamyn? Sony bilmeimin…
– Advokattaryńyz qandai keńes berip otyr?
– Advokattar – kádimgi advokattar… talaidy kórgen advokattar…
– Advokattaryńyzǵa senesiz be? Árbir aqpardy búge-shigesine deiin qoparyp, tekserip, zerttep, sizge paidasy tietin kez-kelgen málimetti, dáleldi tolyq jinap, ásirelep aitqanda, «kinodaǵy advokattardai» jumys istep júr me?
– Tolyqtai senemin dep, janyn salyp, júregimen jumys istep júr dep aita almaimyn. Olar qazirgi zamanǵa sailanǵan advokattar. «Bylai jasaý kerek» dep maǵan aityp júrgender de bar… Árine, olardyń aqyly: «Sizdi talatýǵa bermeýdiń joly mynadai… artqa bir qadam jasaýyńyz kerek shyǵar…» dep aityp júr.
– Mýjikov degen tergeýshiniń sizden qalai jaýap alǵanyn aittyńyz. Sol kezde advokattar qasyńyzda boldy ma? Kýáger retinde rastai ala ma? Jáne sol Mýjikovty sot protsesine shaqyrta ala ma?
– Alǵashqy aldyn-ala uiymdastyrylǵan, jazyp bergen, oqyp bergen, zorlap jazdyrǵan «moiyndaýlardy» bergende qasymda Narataýova degen advokat boldy. Ol advokat sotta sonyń bárin dáleldep berdi. Sodan soń advokattar, basqalardyń da advokattary bar, ana «moiyndaǵan» videony kórgennen keiin, «Mýjikovty shaqyraiyq» dep, hodataistvo berdi. Biraq sot myrza muny qabyldamady. Mynadai ýáj aitty: «Al, jaqsy, men shaqyraiyn. Sender sonda sol Mýjikov sonyń bárin moinyna alyp, «iá, men sóitip edim» dep aitady dep tursyńdar ma?.. – dedi. – Ol úitip aitpaidy. Odan saiyn taǵy pálege qalasyńdar… Onyń ne keregi bar?..» – dep bizdi toqtatty. Biz oilanyp qaldyq.
Jaqynda internetten bir nárse oqydym – Shákárimdi atqan Qarasartov tarihta Qarasartov bop qaldy ma? Endi ony aqtap jatqandar bar eken. Iaǵni, Qarasartovtyń ózi atpapty-mys, ol sol kezde OGPÝ-dyń aýdandyq bóliminiń bastyǵy bolǵandyqtan tek atý týraly úkimge qol qoiǵan adam eken-mys. Ol jańaǵy Qarasartovtyń urpaǵynyń aqtalýy shyǵar… Qansha degenmen, óz qolymen atpaǵanmen, bir ǵana «qolymen» («podpisimen», úkimimen) Shákárimdi atyp otyr…
Al Mýjikov… Baýyrjan degen atty ákesi jaqsy úmitpen qoiǵan shyǵar. Biraq bul jigittiń aǵa syilaý, ádildiktiń aýylyna qoný, júieleý, júiemen jumys isteý, sosyn Elbasynyń aityp otyrǵan tapsyrmasyn – «adamdardy bultartpas dáleldi jaǵdaida ǵana tutqyndańdar» degen sóziniń bárin aiaqasty qylǵany anyq. Qojamjarov myrzany qabyldap otyryp – ol kezde meniń tergeýim júrip jatyr – sonda oǵan Elbasy orysshalap aitty, qazaqshasy jańaǵy: «Kiná taǵylǵan adamdardyń kináli ekendikterine tek bultartpas dálel bolǵanda ǵana qamańdar…» dedi. Zańda da solai. Al meniń jaǵdaiymda bultartpas dálel túgili, tyrnaqtai dálelderi joq, bireýdiń sózi arqyly, japqan jalasy arqyly, dálelsiz, meniń saǵymdy syndyryp otyr… Sondyqtan… tarihta Mýjikov ta qalady… Baýyrjan inim… Biraq endi «shash al degenge bas alatyndai» sonshama halyq jaýy emespin ǵoi. Bolmaǵan nárseni sol jaqqa baryp, «bolmady, dáleldei almadym» dese, basyn shaýyp tastar ma edi onyń? Jaraidy, bir jyl óspei qalar, endigi jyly óser edi ǵoi. Kerek juldyzyn alar edi basqa jumystan da… Bul – úrketin, shoshityn úrdister, shoshityn tirlikter. Aryǵa ketpei, ózimen ólsin deitin nárseler…
– Sýdianyń aty-jóni kim? Ol kisi sizderdiń otchettaryńyzdy, jasaǵan jumys obemdaryńyzdy, daiyndyq barysynda túsirgen materialdaryńyzdy kórdi me?
– Sýdianyń aty – Shákirov Táken Shaimanovich. Ol kisi sońǵy otyrystardyń birinde eki saǵat boiy búkil jasalǵan materialdy kórip shyqty. Tapjylmai otyryp kórdi. Jumys jasalǵanyna kózi jetti dep oilaimyn. Bir jerde bizdi kinálaýshy ministrliktiń ókili: «Oi, myna kaskaderlardyń jumysy túk emes qoi… qymbatqa jaldaǵan…» degendei sózine: «Joq, Qazaqstannyń kaskaderlary óte sapaly jumys isteidi…» dedi.
– Bizdiń bilýimizshe, Qazaqstannyń kaskaderlary sheteldik, reseilik, amerikalyq filmderge túsedi jáne gonorarlary az emes…
– Iá, sony aityp qaldy, «Qazaqstannyń kaskaderlary dúniejúzilik deńgeide jumys istep jatyr» dep. Soǵan qaraǵanda olardyń jumysyn jaqsy biletin bolsa kerek. Qalai bolǵanda da, sýdia bizdiń istegen jumysty kórdi. Professional kino jaǵynan habary bolmasa da, qansha qajyr, qansha eńbek ketkenin baiqady. Biraq tóbesinde turǵan «judyryq» júregindegi ádildikke jol bermei tur-aý deimin…
– Aýrýhanada jatqan kezińizde dárigerler qalai qarady?
– Úsh márte jattym. Dárigerler óziniń Gippokratqa bergen antyn oryndap, kómegin jaqsy jasady. Biraq olarǵa tergeýdiń adamdary kelip, dárigerlerdi tekserip, «aýyryp jatqany ras pa?» dep, kózderin jetkizip ketipti. Ekinshi ret aýyryp jatarymda – men «Sovminniń» aýrýhanasynda tirkeýlimin – soǵan baryp jatarymda, ol jerdegiler de «taǵaiyndalatyn» adamdar ǵoi – «sizdi jatqyza almaimyz» dedi. «Bizge de jan kerek» degen sózdi aitqan joq, biraq «endi jatqyza almaimyz» dedi. Sol kezde meni sol emhananyń psihoterapevti: «Joq, myna kiside qazir depressiia, bul kisini «psihonevrologiiaǵa» jatqyzý kerek» dedi. Sóitip, sol bólimde 15-20 kúndei jattym. Sonda meniń jaǵdaiymdy estip, Máskeýde oqyp jatqan balam: «Institýttan shyǵamyn.., ketemin, úige baramyn, papama baramyn…» depti. Ony estigen men shok bop, dirildep jatqanymda – eki qolymda aspaly ýkol – tóbemde Mýjikovtyń jibergen tergeýshisi turdy. «Erteń tergeýge kelýińiz kerek, mine shaqyrtý, qolyńyzdy qoiyńyz» deidi. «Shyraǵym, meniń jaǵdaiymdy kórip tursyń ǵoi, qolym dirildep jatyr, qalai qol qoiamyn?..» dedim. Tóbemde dáriger tur, men jatyrmyn… «Ia ofitser, aǵa.., ia ofitser… men aitqandy oryndaýym kerek…» deidi. «Aityp bar nachalnigińe! Men jatyrmyn, tura almaimyn! Qalai turamyn – solai baramyn!..» dedim. Sóitip, olardyń bólimshe bastyǵyn, meni emdegen dárigerdi shaqyrtyp alyp, olardy da tergegen! Tergep, olar meniń aýryǵanymnyń ras ekenin dáleldep bergen. Sonda, ózime osyndai jala jabylǵanda, eshqandai mán bermei, qinalmai júre beretin taspyn ba men?.. Nemene?.. Aýyra almaimyn ba men?.. Meniń aýrýym sonda olar úshin ótirik bop tur ma?.. Sonda men qashyp júrgendei jaǵdaidamyn ba?!.
– Kerisinshe, áý basta siz tergeýge óz aiaǵyńyzben bardyńyz emes pe?
– Óz aiaǵymmen, óz máshinemmen bardym. Sonda máshinemdi de bermei qoidy, 20 kúndei solardyń «tutqynynda» turyp qaldy. Qaltamdaǵy búkil dokýmentterimdi de alyp aldy. Bermei qoidy. Meni kepildikpen jiberdi, biraq máshinemdi bermedi. Nem bar, nem joǵyn bárin tekserip qoiypty, iaǵni sot sheshiminsiz, tipti, tergeý bastalmai jatyp «dúnie-múlkimdi tárkileý» — «konfikatsiia imýshestva» jasapty. Ol tizimdi kórgende meniń kelinshegimniń kóńil-kúii buzylyp ketti, «kóke, bizde túk joq eken ǵoi» dedi. Bir-eki jer telimderi bar eken, onyń ózi meniki emes, aǵaiyndyki, meniń atymda bolsa kerek. Jáne baiaǵyda alǵan bir máshinem bar, «Camri», onyń ózin inime bergenime talai jyl bolǵan. Al qazirgi minip júrgen eki máshinem – eldiń maǵan syilaǵan, «mingizgen attary». Iaǵni, menen «kámpeskelep» alatyn dym joq. Meniń álgi ustalyp jatqandar siiaqty ushaǵym, tikushaǵym, kemem, Dýbaida onshaqty úiim, Túrkiiada kotedjim, Eýropada villam, qos-qostan túrli qymbat máshinelerim, sheteldik bankterde jatqan aqsham joq! Jamanqulovty «kámpeskelep» bir qaryq bolyp qalamyz degen álgi tizim jasaýshylardyń kóńilderi jaman pás bop qalǵan shyǵar dep oilaimyn da…
Baiaǵyda bireýdiń úiine ury túsipti. Túk taba almaǵan soń, «tak jit nelzia» dep jazyp ketipti deidi… Sol siiaqty, olar da «oibai, aǵamyzdyń ataǵy dardai, jaǵdaiy osy ma?..» degen shyǵar. Al meniń qazir alatyn zeinetaqym – 49 myń teńge. Teatrda alatyn ailyǵym – 89 myń teńge. Ómir baqi osy ailyqpen kele jatqan jáne ómir baqi osyǵan qanaǵat tutyp kele jatqan adammyn. Al Teatr qairatkerleri odaǵyna memleketten eshqandai qarjy bólinbeidi, tek shyǵarmashylyq odaq. Demeýshilerdiń kómegimen jylyna «Eńlikgúldi» ótkizemin.
– Biyl «Eńlikgúldi» ótkizýge teatrlardy bermegenin aittyńyz. Basqa jerde ótkizýge bolmas pa edi? Ol jaǵyn oilamadyńyz ba?
– Oilap qoidym. Myna «shýdan» aman-esen qutylyp alsam, «Eńlikgúldi» ótkizemin degen oiym bar. Burynǵy demeýshi bolyp júrgen jigitterge aitamyn, «maǵan súiinshige «Eńlikgúldi» ótkizýge demeýshi bol» dep baramyn, olar qoldaidy degen úmitim bar. Tabamyn, qoldaityn jigitter tabylady…
– Áýeli alla, sosyn sot myrzaǵa qudai ádildik bersin dep tileiik…
– Sot ta meniń jaǵdaiymdy túsinip otyrǵanyn bilip otyrmyn. Biraq men jas bala emespin ǵoi. Sotqa da joǵarydan «dúmpýler» bolyp jatqan shyǵar. Sol qursaýdan qutylýdyń amalyn taba almai, ol kisi de júregi aýyryp, kúizelip júrgen shyǵar dep… ony da oilaimyn… Biri kem dúnie… Ne isteimin? Kózsiz batyrlyq jasap, kókiregimdi ambrazýraǵa tósep, Matrosov siiaqty oqqa qulaýdyń qazir jóni bar ma? Eger men solai mert bolsam… halyqtyń aty – halyq… onyń bir aty – tobyr… búgin shyryldap men úshin «oiboi… oiboi…» deidi, bir jyldan keiin umytady… Ketti ǵoi talaiy umytylyp… Ne isteý kerek? Qandai «tazy» bolý kerek qazirgi «túlki» zamanda? Osy oida byt-shyt bop júrgen jaiym bar…
Tóbede bir alla bar. Bárin kórip tur. Biraq alla asyqpaidy… Men asyǵamyn… meniń ómirim máńgi emes. Jasym bir jyldan keiin 70-ke keledi. Endi qansha jyl ómirim qaldy? Alla biledi ony da. Allanyń maǵan beretin shyndyǵy erteń kele me, kelesi jyly kele me, onyń arǵy jyly kele me… joq álde men bul ómirden ótkennen keiin kele me – ony men bilmeimin. Biraq allanyń asyqpaitynyn bilemin. «Asyqsa eken» degen pendeshilik armanym bar, «búgin qoldasa eken meni» dep… biraq ol bolmaidy ǵoi…
Muhtar Shahanovtyń bir óleńi bar:
«Jata bermes shyndyq-it bosaǵada,
Týra qara, kózińdi tasalama!..» deidi.
Men halqymnyń aldynda shyndyq úshin kózimdi tasalamai, týra qaraityn jaǵdaidamyn, allaǵa shúkir! Meni osyndai etip jaratqanyna shúkirshilik etemin. Meni osyndai etip tapqan anama da shúkirshilik etemin. Halqymnyń betine týra qarai alamyn. Kózimdi tasalamaimyn, kirpigimdi de túsirmeimin! Men aqpyn halqymnyń aldynda. Ónerimniń aldynda aqpyn. Ultymnyń aldynda aqpyn. Zamanym men kezeńimniń aldynda da aqpyn! Zańnyń aldynda da aqpyn!
– 70 jyl qara dep kelgen dúnie – aq boldy, aq dep kelgenimiz – qara boldy… Búgin qara degenimiz – erteń aq bolady…
– Ol erteń… Erteńime sengim keledi. Keshegilerdiń bári búgin aqtalyp jatyr, tabylyp jatyr. Keshegi qatelikter – búgin durys ister bolyp jatyr. Keshegi durystarymyz – búgin burys bolyp jatyr. Aýmaly-tókpeli zaman. Aýmaly-tókpeli zamannyń «shynjyr balaǵynyń» astynda qalǵym kelmeidi… «Óli arystannan tiri tyshqan artyq» degen jaman maqal bar qazaqta. Óli arystan bolý da jaqsy nárse emes, árine. Biraq tiri tyshqan bolǵannyń nesi jaqsy?.. Qudai biledi… jáne meni túsinip otyrǵan sot myrza biledi… Álgi joǵarydan keletin tegeýringe shydas beretindei alla taǵalam oǵan da kúsh berse eken dep tileimin!.. Óitkeni meni kinálaityn birde-bir dálel joq!..
– «Er jigittiń basyna ne kelip, ne ketpeidi» degen sóz bar ǵoi, aǵa. «Er jigit búgin maldy, erteń malsyz» deidi… qandai jaǵdai bolsa da, tipti, basyńyzǵa is túsip jatsa da, eshqashan synbańyz. Dál osy minezińiz joǵalmasyn. Búgin bolmasa, erteń – túptiń túbinde shyndyq jeńedi. Soǵan seneiik, sodan úmitteneiik. Bizdiń tek alladan tilek tileýge, duǵa jasaýǵa ǵana kúshimiz jetedi.
– Rahmet! Alla kúsh bersin!
– Alla sizge de qýat bersin! Tursynjan Shapaidyń «Qazaqtyń jany» degen shaǵyn ǵana áńgimesi bar. «Feniks qustyń kúli bolǵai edik…» dep aiaqtalady. Sizdiń «Feniksińiz» de – feniks qustyń kúlindei – qaita tirilsin dep tileimiz!..
Suhbattasqan Sáýle Ábedinova
P.S. Osy suhbatqa qatysty Tuńǵyshbai Jamanqulovqa aitar ýáji ne berer jaýaby bar kim-kimdi de tyńdaýǵa jáne bir sózin ózgertpei, qaz-qalpynda jariialaýǵa ázirmiz.
Derekkóz: "Aqjúnis" jýrnaly
