Kúni keshe ǵana QHR astanasy Pekinde «Bir beldeý – bir jol» halyqaralyq yntymaqtastyq forýmy shaqyryldy. Oǵan bizdiń prezidentimiz ishinde 30-ǵa jýyq eldiń basshylary men úkimet basylary, BUU syndy halyqaralyq uiymdardyń basshylary qatysty. Osynyń ózi-aq bul forýmnyń, túptep kelgende osy strategiianyń tym mańyzdylyǵyn ańǵartsa kerek.
2013 jyldyń qyrkúieginde Nazarbaev ýniversitetinde QHR tóraǵasy Si Tszinpinniń aýzynan kádimgi Jibek joly boiynda otyrǵan elderdi murnaǵy Jibek jolyn qaita jańǵyrtyp «Jibek joly ekonomikalyq beldeýin» qurýǵa shaqyryp tuńǵysh jariialanǵan bul bastama, bir ai óter-ótpesten Indoneziia elinde Ońtústik-Shyǵys Aziia elderin birlesip «teńizdegi jibek jolyn» qaita kóterýge shaqyrǵan úndeýmen tolyqty. Tý basta bir nietten qainar alatyn osy eki bastama keiin kele «Bir beldeý – bir jol strategiiasy» atymen úgittelip jariialana bastady. Demek, Qytai tarapynan jete oilastyrylyp jasalǵan strategiia ózge elge bastama, úndeý, shaqyrǵy esebinde tastalǵan-dy. 3 jyldan astam praktikalyq úrdisten ótken bul qujat búginderi 100 elde tanylyp, onyń 40 neshesi ony óziniń ekonomikalyq strategiialyq baǵdarlamalarymen ushtastyra atqara bastady. Onyń kókeitestiligi men pragmatikalyǵynyń, ómirsheńdiginiń ózi osynda jatyr.
Bar gáp Qytaidyń órkendeýinen bastaý alady. Sońǵy 40 jylda ushqan qustai derlik qarqynmen (jyldyq ósimi 36 jyl boiy ortasha eseppen 9.7 paiyzben) damyǵan Qytai IJÓ kólemi boiynsha 2010 jyly Japoniiany artqa tastap, jersharyndaǵy ekinshi iri ekonomikaǵa ailandy. Taǵy sol jyly onyń eksport kólemi Germaniiany basyp ozyp, dúniedegi eń iri eksporttaýshy el bolyp tanyldy. 2013 jyly eksport jáne importty qosqandaǵy jalpy saýda ainalymy (4,16 trillion dollar) Amerikadan asyp, dúniedegi eń úlken eksport-import derjavasy atandy. Sondai-aq, ol 130-dan astam eldiń birinshi saýda seriktesi. 2014 jyly úshinshi investitsiia quiýshy el dep tanyldy. Endigi jerde dúniejúzi elderi odan óziniń qýatyna sai halyqaralyq mindettemeler arqalaýyn kútedi. Sáikes mindetterdi moinyna alýǵa kelise otyra QHR halyqaralyq qaýymnan ózine de tiisinshe «sóz» – tórelik quqyq berýin suraidy. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin Amerika bas bolyp jasaǵan halyqaralyq erejelerdi qaita qaraýǵa nemese ony ózgertýge qatysýǵa talaptanady. 2009 jyldyń ózinde-aq, QHR sol tustaǵy tóraǵasy Hý Tszintao AQSh prezidenti Obamamen Qytaidyń dúniejúzilik banktegi úlesin, halyqaralyq valiýta qoryndaǵy úlesin kóbeitý jaiynda kelisedi. Alaida bul kelisimdi AQSh Parlamenti qabyldamai tastaidy. AQSh kerisinshe óziniń Aziia-Tynyq muhit aimaǵyndaǵy geosaiasi-ekonomikalyq múddesiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne osyndaǵy strategiialyq basymdyǵyn saqtap turý úshin, Aziia-Tynyq muhit aimaǵyna qaita oralý strategiiasyn qabyldap, «Tynyq muhit jaǵalaýy halyqaralyq yntymaqtastyq sharty» TRR jáne «Muzdy muhit jaǵalaýy saýda-investitsiialyq yntymaqtastyǵy sharty» TTIR degenderdi uiymdastyrady. Biraq, Tynyq muhittyń batys jaǵasyn tutas jailap otyrǵan Qytaidy shaqyrmaidy.
Osyndai jaǵdaida, QHR tóraǵasy Si Tszinpin 2013 jyly arasyna ai túsirmei irkes-tirkes atalǵan eki bastamany jariialady. Buny tek shamshyldyqtyń áseri dep túsinsek qatty qateleser edik. Qytai endi Amerikany orap ótip, bútin Aziia men Eýropa qurlyǵyn tiianaq etken úlken yntymaqtastyq alańyn jasaýdy maqsat etti. Oǵan «múddelester tutastyǵy», «taǵdyrlastar tutastyǵy», «mindettester tutastyǵy» degen at berdi.
Ary qarai buǵan Qytaidyń erik-jigeri de, qýaty da jetetin edi. 2016 jylǵy esepte AQSh-tyń IJÓ 17 trillion bolsa, Qytaidiki 11,6 trillionǵa jetken, jýyq jyldary Amerika IJÓ 2 paiyzdyń ary jaq-beri jaǵyn kórsetse, Qytaidyń ósimi 6,5 paiyzdy qamtamasyz etip tur. Demek alshaqtyq azaiyp kele jatyr jáne Qytaidyń AQSh-ty basyp ozar kúni de taqap keledi degen sóz. Búginderi Qytai dúniedegi shetel valiýtalyq qory eń kóp (2014 jyly 3,84trillion) jáne eń iri satyp alýshy el sanalady. Sondyqtan da ol 50 milliard shyǵaryp Aziia infraqurylym investitsiialyq bankin, 40 milliard shyǵaryp «Jibek joly» qoryn quryp, «Bir beldeý – bir jol» strategiiasyn qoldap otyr. Kúni keshegi forýmda Si Tszinpin Aziia infroqurylym bankine taǵy 10 milliard quiatynyn málimdedi. 2010 jyly Qytai quny 10 trilliondyq somamen Amerikanyń 1895-2009 jj. 115 jyl saqtap kelgen dúniedegi eń iri óndirýshi el ataǵynyń orynyn aldy. Jersharyndaǵy irgeli 500 ónerkásip óniminiń 221 túrin óndirýden Qytai 1-orynda. Qytai tek qaltasyna senip «qaǵynyp» otyrǵan joq, onyń áskeri áleýeti de kisi qorqarlyq dárejede ósip keledi. Qazir jersharynda AQSh jáne QHR – osy 2-aq eldiń qorǵanys shyǵyny 100 milliardpen sanalady, onyń ústine AQSh áskeri salaǵa bóletin qarjysyn salystyrmaly azaityp jatsa, QHR jylyna 10 paiyzǵa deiin ósirip otyr. Qoryta kelgende, Qytai óz áreketine kádýelgi daiyndyqpen jáne «turysatyn jerińdi ait» deitin senimmen kelip otyr.
Bul strategiianyń qaltarysynda Qytaidyń kóz alda dóp kelip otyrǵan ámáli máseleleri de bar. Álemdik daǵdarys bastalǵaly beri «álemniń fabrikasy» atanǵan Qytaidyń eksporty da aitarlyqtai zardap shekti, eksport kólemi azaidy, syrtqa baǵyttalǵan zaýyt-fabrikalar kóptep jabyldy. Ishki eńbekkúsh qunynyń ósýimen shetelderdiń Qytaidaǵy óndiristeri eńbek kúshi arzan úshinshi elderge kóshe bastady. Ishki suranysty arttyrý arqyly naryqty qutqarǵysy kelgen talpynystar óndiris qýatynyń artyp qalýyna uryndyrdy. Osynyń bári syrtqy naryqty asyp qalǵan óndiristi syrtqa jótkeý tásilimen ashýǵa itermeledi, sýbektiv jaqtan alǵanda tómen deńgeili óńdeýden osyndai jolmen qutylý joly qarastyryldy. Al maqsatty baǵyt retinde shikizat qory mol, ekonomikasy mesheý, infraqurylymy kenje, óndiris qýaty álsiz Orta Aziia, Orta shyǵys, Tústik Aziia, Shyǵys Eýropa, Soltústik Afrika elderi nazarǵa alyndy. Demek, budan bylai Qytai osy elderge óziniń bastapqy ám tómen deńgeili óndirisin tasi bastaýy múmkin.
Shikizat qory degennen shyǵady, Qytaidyń qýaty men suranysy turǵysynan baǵamdaǵanda, ol shikizatqa jáne energetikaǵa tym kedei, sosyn da oǵan óte-móte táýeldi el sanalady. 2014 jylǵy esepte Qytaidyń syrttyń munaiyna táýeldiligi 60%-dan (308 million tonna importtaǵan), temir rýdasyna táýeldiligi 60%-dan (869million tonna import ) asady, tabiǵi gazǵa táýeldiligi 32.2%. Osyndai halde Qytaidyń shikizat jáne energetika resýrstarynyń kelý qainaryn kóptaraptandyrý jobasy onyń ekonomikalyq qaýipsizdigin kesirden aýlaq qylýdyń ózekti máselesine ainalyp otyr.
Qytai eseptep qoiǵan, ótken 10 jyldyqta Qytaimen «Bir beldeý - bir jol» jaǵalaýy elderiniń saýda ainalymy jylyna 19%-dyq, tikelei investitsiiasy jylyna 46 paiyzdyq qarqynmen ósip kelgen. 2015 jyly eksport jalpy bettik qulaǵannyń ózinde, jaǵalaý elderine 10% artqan. Qytaidyń jaǵalaý elderine eksporty onyń jalpy eksport kóleminiń 28%-yn, importy23,4%-yn ustaidy. Budan shyǵatyn qorytyndy sol, Qytai áý basta bul elderdi beker tańdamaǵan. Onan syrt, 1jaǵalaýdyń1 jan sany 4,4 milliard, ekonomika kólemi shamamen 21 trillion dollar, jeke-jeke jersharynyń 63% jáne 29%-yn ustaidy. Kelesi 8-10 jyl kóleminde Aziia elderiniń infraqurylymdyq qarjy suranysy 800 milliard0a jetedi. Qanshama kómeski resýrs!
Qysqasy, «Bir beldeý – bir jol» jobasy osy joba arqyly óziniń kóz aldaǵy máselelerin rettei otyra, iri ekonomikalyq derjava esebinde, erejege boisynýshydan ereje jasaýshyǵa talpynys jasaǵan Qytaidyń «Qytai armanyn» iske asyrýynyń tetigi ispettes.
Qurmet QABYLǴAZY
