Ybyrai Altynsarinniń aǵartýshynyń qoǵamdyq-saiasi qyzmeti
Buǵan riza bolmaǵan bailar onyń ústinen oblystyq basqarmaǵa, áskeri gýbernatorǵa jáne odan ári Ishki ister ministrligine shaǵym jasady. Ony 1868 jylǵy «Ýaqytsha erejede» belgilengen sailaý tártibin buzdy dep aiyptady. Y. Altynsarin qarapaiym halyqtyń qamyn oilady. Ol óziniń parasatty minez-qulqy jáne barynsha adaldyǵy, halyq aldyndaǵy ataǵy men bedeliniń arkasynda aqtalyp shyqty. Ol óziniń halyq aldynda sóilegen sózderinde patsha úkimetiniń otarshyl agrarlyq saiasatyn ashyq synady. Patsha úkimeti sheneýnikteriniń ozbyrlyq is-áreketterin, olardyń jergilikti qolshoqparlaryn aiyptady.
Máselen, ol 1864 jylǵy hatynda bylai dep jazdy: «Qyzmet baby boiynsha men bailarmen jii qaqtyǵysyp qalamyn. Maǵan jamandyq oilaityndar laýazymdy adamdar arasynda da bar. Olar qorǵansyz kedeilerdi arsyzdyqpen talap-tonaýda...» Y. Altynsarin patsha ókimetiniń jergilikti halyqqa qysym jasaityn júgensiz saiasatyn aiyptap otyrdy. Oǵan 1880 jyly «Orenbýrgskii listok» gazetinde jariialanǵan maqalalary aiqyn dálel. Ol óz ǵumyrynyń sońǵy kezinde bylai dep jazdy: «Men túbegeili tereń senimmen týǵan halqyma shamamnyń kelgeninshe paidamdy tigizsem degen nietimnen eshqashan bas tartpaimyn». Y. Altynsarinniń úshan- teńiz eńbegi qazaq halqynyń ekonomikalyq damýyna, bilim kókjieginiń keńeiýine, rýhani jáne mádeni gúldenýine igi yqpal etti.
Onyń esimi halyqtyń esinde máńgi saqtalady. Búginde Almaty qalasyndaǵy Qazaq memlekettik bilim akademiiasy Ybyrai Altynsarinniń esimimen atalady. Elimizdegi pedagogtar qaýymynyń eń tańdaýly ókilderi jyl saiyn Y. Altynsarin atty tósbelgimen marapattalady. Aǵartýshy ǵalymnyń qúrmetine jyl saiyn ǵylymi konferentsiialar ótkizilip túrady. Muǵalimderdiń Y. Altynsarin týraly jazǵan hattarynan : «Marqumnyń men qazaq dalasynda bolǵan kezimdegi búkil ómiri óziniń súiikti halqyna bilim berý jolyndaǵy aǵartýshylyq qyzmetine arnaldy. Ol halyq ómiriniń qalai bet buryp bara jatqanyn muqiiat baqylap otyrdy jáne ony tereń túsine bildi... Muǵalimderge qatań talaptar qoidy, árbir iske barynsha uqypty qaraýdy talap etti, ol óz mindetine júrdim- bardym qarap, jumysty shala-sharpy oryndaityndardy qatań jazalap otyrdy.
Oqý isin ózi qandai janyn sala jaqsy kórse, óz inspektsiiasyna qarasty muǵalimderden de tap sony talap etti. Ol óziniń shyn júrekten shyqqan tartymdy áńgimeleri arqyly muǵalimderdi oqý isine shyn nietterimen qulshynyp, adal eńbek etýge jumyldyra biletin. Jurttyń kóz aldynda bizdi sonshalyqty joǵary baǵalaityn, ózgelerdi muǵalimderge eń adal nietti azamattar retinde zor qurmetpen ári maqtanyshpen qaraýǵa májbúr etti. Ol árdaiym qasynan muǵalimderdi qaldyrmai, ózimen birge ertip ala ketetin, olarsyz saparǵa sirek shyǵatyn. Ol ásirese jas qazaq muǵalimderine erekshe qamqorlyqpen súisine qaraityn... Ony muǵalimder de janyndai jaqsy kóretin... Ol óziniń jeke ómirinde de óte súikimdi, jomart júrekti aq kóńil adam boldy. Onymen qashan bolsa da, qandai máselemen bolsa da emin-erkin ashyq sóilesýge, aqyl-keńes suraýǵa múmkin edi. Qashan bolsa da aq kóńil adal nietimen aqylyn aitýǵa, tipti naqty isimen kómektesýge árqashan ázir turatyń. Qazaq halqy da ony qatty qurmetteitin. Olai etetin tolyq jóni de bar edi: onyń esigi kelem deýshilerdiń qai-qaisysyna bolsa da árqashan ashyq turatyn.
Ol óziniń aqyl- keńesin berýmen ǵana shektelmei, qiyn-qystaý kezde qinalyp kelgen adamǵa óz qaltasynan aqsha da berip jiberetin, keiin ony kóbinese qaitaryp ala da bermeitin. Orys turǵyndary da oǵan qaiyrymdy da ádiletti adam retinde syi-qurmetpen qaraityn. Qostanaidyń ziialy qaýymy ony saǵyna kútetin. Óitkeni ol kópshilikpen ortaq til tabysyp sóilesetin, otyrystyń sánin kirgizetin, kóńildi de súikimdi áńgimeler aitatyn... (Muǵalim F.D. Sokolovtyń esteliginen)
