– Áziret Ótebaiuly, búginde qazaq ǵalymdary tynymsyz izdenip, túrli ǵylymi jańalyqtardy ashyp jatqanyn bilemiz. Sútti suiyq kúiinde saqtaýdyń merzimin uzartý jolynda ózderińizdiń izdenip júrgenderińizdi bilemiz. Bul baǵyttaǵy jumystaryńyz jaiynda aita otyrsańyz?
– Iá, súttiń tabiǵi qalpyn uzaq kúiinde saqtaý – qazirgi tamaq ónerkásibi úshin mańyzdy másele. Bul baǵytta tek qana qazaq ǵalymdary emes, dúniejúziniń barlyq ǵulamalary oilanyp júr desem, artyq aitqandyq bolmas edi. Ózge eldiń ǵalymdary ózderi oilap tapqan tyń tehnologiiasyn tegin bere salmaityny belgili. Sondyqtan qai salada bolsyn qazaq ǵalymdarynyń tynbai izdenip, otandyq tehnologiiany daiyndaýdyń mańyzy zor dep esepteimin.
Búginde dúniejúzindegi sút pen sút ónimderin óndiretin kásiporyndar óz ónimderiniń uzaq ýaqyt saqtalýy úshin «býdal» dep atalatyn antioksidantty qosady. Bul antioksidant sintetikalyq joldarmen daiyndalǵandyqtan adam densaýlyǵyna óte ziian. Ol adamnyń organizmine engennen keiin tez shyqpaidy. Sondyqtan álem ǵalymdary tabiǵi zattardan daiyndalatyn antioksidanttyń túrin oilap tabýǵa kúsh salyp jatyr.
Osy rette bizder qara órik, itmuryn jáne sharap zaýyttarynan qalatyn júzimniń qaldyǵyn muqiiat zerttep, olardyń quramy antioksidant jasaýǵa qolaily S dárýmenine bai ekenine kóz jetkizdik. Osydan keiin akademik Órisbek Shomanov aǵamyzdyń basshylyǵymen atalǵan ósimdikterden arnaiy ekstrakttar alyp, olardy bir-birine qosyp, keshendi antioksidant alýdyń sáti tústi. Tabiǵi antioksidantty sút ónimderine qosqanda sútti arnaiy qutylarǵa quimai-aq 40 kúnge deiin saqtaýǵa bolatynyna kóz jetkizdik.
– Jańadan oilap tapqan antioksidanttaryńyzdy basqa da aǵarǵandarǵa qosýǵa bola ma?
– Iá, biz oilap tapqan antioksidantymyzdy qazaqtyń dástúrli sýsyny – qyzym ben shubatqa da qosyp kórdik. Nátijesi – kóńil qýantarlyq. Antioksidant qosylǵan qymyz ben shubat uzaq ýaqytqa deiin saqtalyp, úmitimiz aqtaldy. Bizder aldaǵy ýaqytta ósimdikterden daiyndalǵan antioksidanttarymyzdy damytyp, ony óndiristik deńgeide keń kólemde qoldanýǵa kúsh salatyn bolamyz.
– Et pen túrli shujyqtardy ystasa, dámi kiredi. Bul tásildi adamzat balasy erte bastan bilip, etti ystap jep keledi. Biraq kópshiligimiz etti ystaý barysynda aǵashtardyń boiyndaǵy smola tútinmen aralasyp, ettiń betine qonatynyn bilmeimiz.
Al smolanyń adam densaýlyǵyna qanshalyqty ziian ekenin aityp jatýdyń ózi artyqtaý.
Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin ǵalymdar uzaq jyl izdenip, «suiyq tútindi» oilap tapqan-dy.
Qazirgi tańda «suiyq tútindi» et pen shujyqty ystaýǵa keibir kásiporyndar keńinen qoldanýda. Bul tútinniń quramynda adam densaýlyǵyna ziiandy eshteńe joq. Bizdiń ǵalymdar osy suiyq tútinge túrli shópterdiń boiyndaǵy adam densaýlyǵyna paidaly zattardy qosyp, et pen shujyqty ystaýdyń tyń tásilin oilap tapty. Mundai óńdeýden ótken et pen shujyq óte dámdi ári adam densaýlyǵyna paidalylyǵymen erekshelenedi.
– Sonda tabiǵi shóppen et pen shujyqty ystap, onyń qunarlylyǵyn baiytýǵa bola ma?
– Árine. Biz bul úshin alty shópti tańdap aldyq. Olardyń ekstraktyn alǵannan keiin tiisti mólsherde et ystaýǵa laiyqty dozasyn daiyndadyq. Máselen, bir shóptiń dámi qyshqyl bolsa, endi biri tátti degendei. Sondyqtan bizder shópterdiń ekstrakttaryn tiisti mólsherde ala otyryp, et ystaityn birneshe keshendi ekstrakttyń túrin daiyndadyq. Budan keiin ónimimizdi synaqtan ótkizý úshin elimizge belgili azamattardy institýtqa shaqyryp degýstatsiia jasatqanymyz olarǵa qatty unady.
Shópterden bólip alǵan zattarymyzdy sýǵa qosyp, ony shujyqqa qosasyz. Osylaisha kópshilikti ainalasyn tútindetip, etti ystaýdyń mashaqatynan qutqarýdyń jolyn taptyq. Bizdiń bul tásilimiz et óńdeitin iri kásiporyndardyń jumysyn aitarlyqtai jeńildetetinimen erekshelenedi. Sondyqtan bul jobany óndiriske engizýdiń mańyzy zor. Onyń ústine ettiń dámin kirgizetin shópterdiń bári Qazaqstanda ósedi. Ekstrakt daiyndaý úshin syrt elden shikizat tasymaldap áýrege túsýdiń qajeti joq.
– Bul tásilmen qazy-qartany da ystaýǵa bola ma?
– Bolady. Mundai óńdeýden ótken qazy-qartanyń dámi esh ýaqytta aýzyńyzdan ketpeitinine senimdimin.
– Tabiǵi shópterdiń ekstraktymen óńdelgen soń, ettiń baǵasy sharyqtap ketpei ma?
– Mundai óńdeýden ótken soń ettiń baǵasy sonshalyqty qymbattaidy dep aita almaimyn. Áńgime arasynda aittyq qoi, ekstrakt daiyndaýǵa qajetti shóptiń bári Qazaqstanda ósedi. Tek shópterden qajetti ekstrakttardy bólip alǵanda azdap qarjy shyǵýy múmkin. Ol ettiń baǵasyna sonshalyqty áser etedi dep aita almas edim.
Bizder qajetti shópterimizden ekstraktty vakýýmdyq jaǵdaida bólip alamyz. Vakýýmnyń ishine ýltradybys jibergende ekstrakttar ózdiginen bólinip shyǵady. Bul endi taza ǵylymi jumys.
– Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik shyǵysy jemis-jidekterdi ósirýge óte qolaily aimaq ekeni ózińizge málim. Jemis-jidek ósirýmen ainalysatyn diqandarymyz kúzde ónimin jinap alǵannan keiin tezdetip ótkizýge tyrysatyny belgili. Óitkeni qysqa qalsa, rásýa bolady. Jemis-jidekti óńdeýge qatysty ashqan jańalyqtaryńyz bar ma?
– Bar. Qazir Almaty, Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndary alma, órik, shabdalylaryn jinap alyp, satýdan aryǵa asa almai otyr. Eger osy jemis-jidekterdi óńdep satsaq, sharýalarymyz paidanyń astynda qalar edi.
Búginde dúken sórelerinde balalar jii alyp jeitin chipsy bar. Onyń kartoptan jasalatynyn bárimiz bilemiz. Bizder alma men shabdalydan chipsy jasaýdyń tehnologiiasyn ázirledik. Aýylda ájelerimiz alma, órikten qaq jaiyp, kúnniń kózine keptirip, qysqa azyq ázirleitini belgili. Bizder alma men shabdaly arnaiy qurylǵyda keptirip, tamasha qytyrlaǵan chipsydy jasadyq. Jemisten jasaǵan chipsymyzdyń quramynda dámdeýish, konservanttar men tuzdar múlde joq. Qysta balalardyń qytyrlatyp jeýine óte qolaily. Ári densaýlyqqa da paidaly.
Bul úshin bizder alma men shabdalyny aýasy joq arnaiy peshte keptirdik. Nátijesinde buryn-sońdy bolmaǵan keremet ónimge qol jetkizdik.
Eger sharýalarymyz bizdiń daiyndaǵan qurylǵylarǵa qol jetkizse, ónimderin óńdep, naryqta joǵary baǵada puldaýyna múmkindik alar edi. Qazirgi tańda jobamyzdy kommertsiialaýǵa kúsh salyp jatqan jaiymyz bar.
– Jemisten chipsy jasaityn jabdyqtaryńyzdyń baǵasy qansha? Qarapaiym sharýalardyń qaltasy kótere ala ma?
– Shyny kerek, mundai qurylǵyny kez kelgen sharýanyń qaltasy kótere almaýy múmkin. Shamamen chipsy jasaityn jabdyqtyń baǵasy 50-60 myń dollar turady. Keibir sharýalar úshin bul qomaqty aqsha bolmaýy múmkin. Biraq bizdiń jabdyǵymyz innovatsiialyq qurylǵy ekenin sharýalar eskerýi kerek.
Bazardan satyp alyp, aidap ketetin júk máshinesi emes. Onyń jumysyn baqylap, durys jumys isteýin qadaǵalaý úshin bilikti mamandar qajet. Olardyń tegin jumys istemeitini belgili. Sondyqtan sharýalar bul qurylǵyǵa qyzyqqanda osy jaǵyna da mán berýi kerek.
Menińshe, qazirgi zamanda sharýalar birneshe mamandyqtyń qupiia-syryn bilýge talpynýy tiis. Olar zamanaýi agranomiia, veterinariia jáne túrli jabdyqtarmen jumys isteýdiń qyr-syryn bilýi shart. Sol kezde ǵana oiǵa alǵan isteri alǵa basyp, jetistikke jetedi. Budan basqa sharýalarymyz elimizdegi salalyq ǵylymi-zertteý institýttarmen tyǵyz áriptestik qarym-qatynas ornatýy kerek dep esepteimin.
Nurlan JUMAQANOV, «UǴTAO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi
