120 jas qalypty ómirge ainalady
– Jyl saiyn álem turǵyndarynyń ómir súrý uzaqtyǵy 2-3 aiǵa uzaryp keledi. 2018 jyly týǵan balalar úshin 100 jyl ómir súrý qalypty bolýy múmkin. Al bolashaqta adamdar eń kemi 120 jyl, tipti 200-500 jylǵa deiin ómir súre alady. Muny qalai júzege asyramyz? Adamnyń jeke ekonomikasyn qoldanamyz, bulshyq etter injeneriiasy, jasýshalardy ózgertý, nanotehnologiialar bar. Iaǵni adam aǵzasyna kishkentai robottar engizilip, qajetsiz jasýshalardy almastyryp otyrady. Adamnyń tutas denesin almastyra jáne 200 jastaǵy deni saý adamdy qoǵamǵa qaitara alamyz. Uzaq ómir súrýshilerdiń jartysyna jýyǵy 70 jyl burynǵydai ishimdik ishedi jáne shylym shegedi. Olardyń arnaiy dietasy joq, artyq salmaqtary bar. Olardyń uzaq ómir súrýine genetika da áser etýi múmkin. Áitse de, álemdik zertteý barysynda olardan uzaq ómir súrýdiń syryn suraǵan edik. Japondyqtar balyq jeitinin aitty, qytailyqtar – kók shai men zimbir, Frantsiiada – qyzyl sharap, Italiiada – pasta, Grekiiada – záitún maiy, Amerikada – jattyǵýlar, al bizdiń elimizde – baqytty bolý.
Aǵzanyń zaqymdanǵan bóligin qalpyna keltiremiz
– Bizge qartaiý problemalaryn sheshýde jańa qadam kerek. Bul máseleni menen basqa da ǵalymdar kótergen bolatyn. 100 jyl buryn adamdar osyny túsine bastady. Sondyqtan da bizde gerontologiia dep atalatyn ǵylym bar.
Álemde keibir janýarlardyń basqalaryna qaraǵanda, aitarlyqtai uzaq ómir súrý faktisi adamdardy jigerlendire tústi. Anyqtap kóreiik, nelikten keibir janýarlardyń qartaiý protsesi uzaq? Bul rette, sizder bul jaqsy ideia dep birden oilar edińizder, alaida bul qadamdar da nátije bermedi. Nege? Shyn máninde bizdiń aǵzadaǵy bolyp jatqan protsesterdiń kúrdeli júiesine yqpal ete almaimyz. Sonymen qatar, uzaq ómir súrý úshin bul protsesterdi qadaǵalaýǵa qaýqarsyzbyz.
Qartaiýǵa qarsy tásilder endi ǵana paida bolyp jatyr. Men ony saqtap qalý qadamy dep ataimyn. Biz metabolizmdi baiaýlatýǵa tyryspaimyz, sonymen qatar patologiialardy aldyn alýǵa umtylmaimyz. Biz týra orta joldy ustanyp, bul protsesterdi bir-birinen ajyratamyz. Basqa sózben aitqanda, aǵzanyń zaqymdanǵan bólikterin qalpyna keltiremiz. Eger de osyny turaqty túrde iske asyrsaq, biz metabolizmdi dál sol deńgeiinde qaldyrýymyz múmkin.
Qazaqstan jastaryn úzdik oqý oryndarynda oqytatyn jalǵyz el
– Forýmdaǵy talqylaýlar óte qyzyq ótip jatyr. Bul turǵyda Qazaqstan álemniń túpkir-túpkirinen kelgen bilikti mamandardy biriktirýde ózine jaýapty mindetti alyp otyr. Jalpy, pikir almasýlar maǵan unady jáne aldaǵy sessiialar da osy baǵytta órbidi dep oilaimyn.
Forýmnyń investitsiialyq turǵyda aýqymdy múmkindikteri bar. Sáikesinshe, el aýmaǵynda túrli óndiristerdi qurý úshinshi tiimdi jaǵdai jasaýdyń múmkindigi mol. Sondyqtan Qazaqstanda ár salany tereń zertteýge áleýeti barshylyq. Búginde álemniń úzdik ýniversitetterinde («Bolashaq» baǵdarlamasy aiasynda) Qazaqstannan stýdentter bilim alyp jatqanyn bilemiz jáne olar ózderin bilimdi ekenin kórsetip otyr. Atap aitqanda, ózderiniń stýdentterin úzdik bilim ordalarynda oqytyp jatqan elder kóp emes. Jalpy, osyndai irgeli faktorlardy nazarǵa ala otyryp, mende óte jaqsy pikir qalyptasyp otyr.
«Jasyl ekonomika» – Qazaqstan bastamalary qoldaýǵa laiyq
Pan Gi Mýn, Jahandyq jasyl ósim assambleiasynyń prezidenti:
– Biz kóptegen el júzege asyrǵan tamasha qadamdardy baqylap otyrmyz. Jańartylatyn energiia kózderiniń úlesi, «jasyl ekonomika» úlesi arta túsýde. JEK-pen bailanysty energetikalyq sheshimderdiń quny dástúrli jáne ekologiialyq turǵyda taza emes energiia kózderimen básekeles bola alatyndai núktesine jetip otyr. Osy oraida, Qazaqstan osynaý jahandyq umtylysta kóshbasshy elderdiń biri bolyp otyrǵandyǵyn airyqsha atap ótkim keledi.
2017 jyly Prezident Nursultan Nazarbaev iske qosqan Jasyl tehnologiialar halyqaralyq ortalyǵy Qazaqstannyń búkil álem boiynsha bul mindettemelerge basshylyq etýge múmkindik beretin jaqsy quralǵa ainalaryna senimdimin. Menińshe, biz Qazaqstanǵa bul baǵytta qoldaý kórsetýimiz qajet.
Ziiatkerlik – robottardyń qolynan kelmeitin qabilet
– Robottar ziiatkerlik kapital men innovatsiialyq-shyǵarmashylyq jumystardy almastyra almaidy. Óitkeni olar kóptegen elementarlyq dúnielerdi bilmeidi. Áli kúnge deiin 5 jasar balanyń intellektisin almastyratyn baǵdarlama joq. Máselen, áleýmettik, otbasylyq qarym-qatynastardan beihabar. Olar qarapaiym ústeldi tani almaidy, tórtburysh pen úshburyshty syzyp, aýmaqty ólshei almaidy. Jaqyn bolashaqta robottar qoqysty jinap, mashinaǵa tiei almaidy. Aýyr jumystardy almastyrýy múmkin, biraq oǵan kóptegen onjyldyqtar kerek.
Ziiatkerlik – robottardyń qolynan kelmeitin qabilet. Máselen, robot meni – professordy almastyra ala ma? Professor-robot stýdenttiń qarapaiym josparyn túzei almaidy. Stýdentke tikelei qarym-qatynas jasai alatyn jetekshi kerek, adam kerek. Politsiia da qylmyskerdiń dúnietanymymen jumys isteidi jáne bul robottyń qolynan kelmeidi. Robottar án jaza almaidy, jetekshi bolyp, tiimdi sheshim qabyldai almaidy. Sondyqtan, robottar – adam ómirindegi kómekshi qural ǵana, al adamdar robottar almastyra almaityn biliktiligi joǵary mamandyqtarǵa beiimdelgeni jón. Aldaǵy onjyldyqta eńbek naryǵynda adami kapital áli kerek dep tolyq aita alamyz.
Kriptovaliýtanyń bolashaǵy bar ma?
– Biz kriptovaliýtalar pen blokchein qaǵidaty qanshalyqty tiimdi ekenin baiqaý úshin aitarlyqtai saraptama júrgizdik. Bul komponentter – tsifrlyq tóńkeristiń bir bóligi. Eń aldymen, kúmán – tsifrlyq evoliýtsiianyń damý qarqynyna bailanysty bolyp otyr.
2009 jyly blokchein óziniń jumysyn bastady da, onymen tuspa-tus alǵashqy kriptovaliýta paida boldy. 2009 jyly sonymen qatar alǵashqy aifon ómirge keldi. Osylaisha, internet-qyzmetterdiń aýqymy keńeidi. Densaýlyq saqtaýdan bastap kóptegen salalarda internet qyzmet damyp ketti. Ekinshi jaǵynan, bul qalyptasyp qalǵan standarttardy ózgertti.
Búginde damýdyń eki túri – durys jáne burys baǵyttaǵy joly bar. Durys jaǵy týraly sóz qozǵaǵanda, onda kriptovaliýtalar arqyly Úkimettiń esebin kórýde basymdyq beretinin umytpaýymyz kerek. Ekinshi jaǵynan, azamattyq qoǵamnyń yqpaly arta túsedi. Sonymen birge, ekinshi, iaǵni burys jaǵyn alsaq, bunyń arty iri kompaniialar aýqymdy konglamerattarǵa birigip alyp, máselen, Feisbýk kriptovaliýtalyq kompaniialarmen birigip alsa, onda osy iri oiynshylar Úkimetti ózinshe baqylaýǵa alǵysy kelýi múmkin. Osylaisha, biz bárimiz kóptegen aqparattar ekskliýzivti oiynshylardyń ǵana qolynda qalatyndai jaǵdaida qalýymyz múmkin. Bul oiynshylar ádeii úkimetterge qatysty aila-sharǵylardy júzege asyryp otyrýy yqtimal. Meniń oiymsha, júielerge bulai aralasýdyń qaýiptiligi de bar.
Sondyqtan áleýetti qaýipterdi ainalyp ótetindei evoliýtsiiaǵa jol berilýi kerek. Men kriptovaliýtadan túńilgen adam retinde kóringim kelmeidi. Biraq, sonymen birge, naryqtyń qalyptasýynyń óz erejeleri bar. Biz eń aldymen, tsifrlandyrýdyń ózine aýqymdy investitsiia kerektigin eskerýimiz kerek.
Apple qalai quryldy?
– Men oqyp júrgenimde matematikadan, sonymen qatar ǵylymnan úlgerimim jaqsy boldy. Ol kezde tsifrlandyrý týraly eshteńe bilmeitinbiz. Kompiýter mektepte jáne JOO-larda da jan-jaqty qoldanylmaityn-dy. Ómirimdi jeńildetý úshin birdeńe jasaýǵa degen yntam bolǵanyn bilem. Osynaý kip-kishkentai chipti kompiýterge qalai qosýǵa bolady dep ózime saýal qoidym. Birde ákem quny birshama qymbat bolatyn kompiýterdiń paida bolatynyn aitty. Biz ol kezde bul jaiynda tek armandaýshy edik. Men álemdegi eń tanymal gadjetterdi jobalaýmen ainalysa bastap, kompiýterlik klýb uiymdastyrdym. Jáne de bul video oiyndar qalai jumys isteitindigin túsiný úshin jasalǵan edi. Buǵan qosa, biz ýniversitettik jeli quraiyq dep sheshtik. Biraq bul ideiamyzdy júzege asyrý úshin biýdjetimiz bolmady. Biraq biz qýaty joǵary, jyldam jumys isteitin kompiýter jasaýdan bas tartpadyq.
Stiv barynsha qyzyǵýshylyq tanytyp: «Ózimiz nege kompaniia qurmasqa? Biznesti odan ary damytý úshin aqsha tabý qajet», dedi. Men de barynsha adal boldym jáne oǵan ideiany Hewlett-Packard-qa satýdy usyndym. Óitkeni olar bes ese jyldam jumys istei alatyn alǵashqy derbes kompiýterdi qurastyra alatyn edi. Osylaisha, bizder Apple kompaniiasyn uiymdastyrdyq. Mine, dál osylai bizdiń jumysymyz birtindep damydy. Siz qalamsaptyń kómegimen bir sóz jazsańyz mashina túsinetin bolady. Osyny jasaǵannan keiin beisenbi kúni keshki saǵat 5-te tis dárigerim Sarýǵa barý kerek dep jazdym. Enter-di basyp qalǵanymda mashina meniń kúntizbemdi ashyp, atalǵan jazbany tirkep qoidy. Men qatty tańǵaldym. Bul meniń ómirimdi túbegeili ózgertti. Men birdeńe jazdym, al mashina ony túsindi. Qazir siz kompiýterińizben dostyq peiilmen sóilese alasyz. Ol sizge jaýap ta beredi. Bul tańǵalarlyq jait edi.
Tutynýshy damýdyń qainar kózi
Djim O'Nil, qarjyger:
