Eldegi ahýal mazasyz. Munyń arty qalai aiaqtalaryn eshkim bilmeidi. Biliktiń buqaramen sóileskisi joq. Kimmen sóilesýi kerek? Oppozitsiianyń basyn alǵan, ziialy qaýymǵa alaqan jaiǵyzyp qoiǵan. Resmi aqparat quraldaryna eshkim senbeidi. Saýatty, baisaldy pikir aitar eshkim joq. Esesine aiǵai-súreń, qorqytý men úrkitý basym.
Qazirgi dabyranyń bári tekten-tek emes. Eldegi jaǵdai jaqsy bolsa eshkim úndemes edi. Biraq, biz osyndai jaǵdaiǵa, osyndai kúnge jettik. Endigi jerde bári kesh... Barlyǵyn politsiia men OMON-nyń moinyna artýǵa týra keledi. Biraq, bul da uzaqqa sozylmasy belgili. Tozǵan júike úzilýdiń az aldynda tur.
Biz osy jaǵdaiǵa qalai jettik?
Men saiasatker de, ekonomist te emespin. Meniń kózqarasym – qarapaiym adamnyń kózqarasy. Myna máselege nazar aýdarýdy suraimyn.
Bloomberg agenttiginiń dereginshe, byltyrǵy jyly Qazaqstan álemdegi ekonomikasy eń osal memleketterdiń ondyǵyna engen.
Demek, eń nashar. Al bizdiń bilik eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna kirýdi kókseidi. Sony qaqsap qanshama jyl boiy aityp keledi. «Áne-mine, endi-endi jetip qalýymyz kerek» deidi bilik.
Al Bloomberg beker aitpaidy. Atalǵan agenttiktiń sarapshylaryna Qazaqstandaǵy jaǵdaidy oisyratyp kórsetý úshin «Gosdep» aqsha tólemegen bolar.
Al Transparency International Qazaqstandy álemdegi eń jemqorlanǵan elderdiń qataryna qosty.
Iá, jemqorlyq bizde ǵana emes, basqalarda da bar. Ár el korrýptsiiamen óz betinshe kúresýde. Qytaida para alǵandardy ólim jazasyna kesse, Eýropada aiyppul salady, túrmege toǵytady, alystaǵy Afrikada jemqordyń dene múshesin shaýyp tastaidy eken...
Bizde de jazalaidy. Biraq tańdap jazalaidy. Biz biletin jemqorlyq daýlarynyń derligi anyǵynda klandar qaqtyǵysynan basqa eshteńe emes. Ury-qarylar maily shelpekke talasyp júrip, bir-biriniń áreketin áshkereleýde. Saiyp kelgende bizde korrýptsiiamen kúrestiń aty ǵana bar. Qazaqstanda qazynadan qarjy urlaǵandardy emes, abaisyzda arandap qalǵandardy qamaidy.
Adam damýynyń kórsetkishi boiynsha Qazaqstan 69-shy orynda tur.
Demek, biz shala damyǵanbyz. Damýymyz jaǵynan qalyp qalǵanbyz. Bizdiń sál aýytqýymyz bar. Joq, aqymaq emespiz. Biraq, aqyldylardyń qataryna jatpaimyz.
Soǵan qaramai jer kólemi jaǵynan álemde 10-shy oryndamyz. Halqymyzdyń sany 17 million.
Osynshalyqty aýqymdy territoriiamyz bola tura álemdegi eń kedei ári kóshten qalǵan halyqtardyń qatarynda júrgenimizge tańǵalam. Jaraidy, jerimiz jyl boiy tamshy tambaityn shóleitti dala bolsa túsiner edim. Joq, bizde bári bar. Qazba bailyqtyń barlyq túrin tabasyz. Bilik «Mendeleev tablitsasynyń barlyq elementi kezdesedi» deidi.
Sol elementter qaida? Ushty-kúili joǵaldy ma?
Qazaqstandaǵy eń tómengi kúnkóris deńgeii 22 myń 859 teńge. Al dollardyń baǵamy 330 teńge. Demek, bizdiń memlekette aiyna 70 dollarǵa ómir súrip otyrǵan adamdar bar.
Qazaqstandaǵy 113 adamnyń bireýi múgedek-bala. 36777 jetim bala taǵy bar. Qazaq jetim degen túsinik bolmaǵan. Bul nonsens edi. Osynyń ózinen-aq eldiń saiasi-ekonomikalyq salasynan bólek, moraldyq turǵydan azyp bara jatqanyn baiqaýǵa bolady.
Qazaqstan sýitsid sany jóninen álemde 3-shi orynda eken. Saǵat saiyn Qazaqstanda bireý óz-ózine qol jumsaidy degen sóz.
Bizdiń júikemiz tozǵan. Júikeniń tozý deńgeiin qalai anyqtaitynyn bilmeimin. Anyǵy, búgingi Qazaqstanda ómir súrý múmkin emes.
Osy sebepti de Qazaqstan politseilerdiń sany jónine álemde 6-shy orynda tur.
Júikesi tozǵandardy qatań kúzetý kerek, sebebi. Sary ýaiymǵa salynǵandardy baqylaýda ustaǵan jón, olar kez-kelgen ýaqytta mort synýy múmkin. Sol kezde doiyr men temir tordyń qajeti týady. Júikesi tozǵandarmen kúresýdiń jalǵyz joly osy. Jer daýy sony dáleldedi. Mundai kezde tilińe abai bolǵan jón. Aiǵailap sóileýge bolmaidy. Osy sebepti de sóz bostandyǵy jaǵynan Qazaqstan 154-shi orynda tur.
Asyryp aityp jiberýim de múmkin. Biraq, joǵarydaǵy derekterden qashyp qutyla almaimyz.
Ekonomikalyq zertteýlerdiń ulttyq biýro basshysy Qasymhan Qapparovtyń aitýynsha, osy 25 jylda Qazaqstannan kóshýdiń úsh tolqyny tirkelipti: 90 jyldary nemister kóshken. 2000 jyldarda orystar qonys aýdarǵan. Al qazir osy eldegi negizgi ult qazaqtar Qazaqstannan ketýde.
Azamattar úshin qaida, qai elge kóshken mańyzdy emes, bastysy bul aradan ketý kerek. Qazaqstannan kóshýdiń ózi – búgingi júiege degen qarsylyqtyń kórinisi. Kóship jatqandardyń derligi elge bereri bar, talapty, talantty azamattar. Orta tapqa jatatyndar, jastar...
Nege kóshedi? Sebebi, bolashaqqa senbeidi. Senbeitin sebep kóp. Bilimniń tómendigi, laiyqty jumystyń azdyǵy, kareralyq órleýdiń joqtyǵy.
Anyǵynda, ári qarai budan da aýyr, budan da qiyn bolady. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» dep qazaq beker aitpaǵan.
«Alańǵa shyqqandardyń ishinde azýly degenderin, atylyp turǵandaryn túrmege japsaq, qalǵandary tym-tyraqai qasha jóneledi» dep oilaý úlken qatelik. Men elimizdiń aýdan-aýyldarynda jii bolamyn. Halyqpen sóilesemin. Adamdar ábden sharshaǵan. Ábden qajyǵan. Sózinen, júzinen bilinedi. Olar osy kúnge deiingi bylyqtyń bárine kóz juma qarap keldi. Biraq, ári qarai buǵan tóze almaidy. Bilikke degen qarsylyq osy ýaqytqa deiin ishte túidektelip keldi. Osy energiiany syrtqa shyǵarý úshin ilki sebeptiń ózi jetkilikti. Sodan da shyǵar jer daýy bastalǵanda men ishten tyndym. Shynymen de qorqynyshty edi.
Budan bulai biliktiń «bizde bári keremet» deýi jáne buǵan halyqty sendirýge tyrysýy beker. Qolynan kelmeidi. Buǵan endigi jerde eshkim senbeidi. Halyqpen sóilesý, halyqqa shyǵý kerek. Olarmen kezdesýden qashýdyń qajeti joq. Buqaramen betpe-bet sóilesetin kez keldi.
Bylyqtardy toqtatý qajet. Bilik búgingi betinen taimasa aýrýyn asqyndyra túsedi. Jaýapkershilikti aldymen bilik moinyna alýy kerek.
Saiasi elita ornynda. Biraq, bular azdyq etedi. Intellektýaldy elitanyń kómegi qajet. Iá, olar az qaldy. Biraq, bar. Bular bilik pen halyqtyń arasynda júrýi tiis. Qazirgi máseleni politsiia men OMON-dy aralastyryp sheshe almaisyń.
Qazirgi kúnniń eń basty problemasy – moralda. Moral joq. Osy sebepti de adamdar meshitke júgirýde. Olar ózderiniń qorqynyshtary men úreilerinen osy jerde arylǵysy keledi. Meshitten kómek kútedi, qutqararyna senedi.
Damyǵan elderde moraldyń sharttary qoǵamdyq-saiasi qurylymǵa negizdelgen. Bireýlerde bul – demokratiia, al endi bireýlerde – shariǵattyń sharttary, úshinshisinde sultanattyń ustanymy basym.
Ókinishke qarai, qazirgi Qazaqstannyń qoǵamdyq-saiasi qurylymy – kim kúshti, sonyń sózi, isi durys degen ustanymǵa negizdelgen. Biraq, bul ereje máńgilik emes. Halyq máńgi-baqi bas shulǵyp ótpeidi. Joǵaryda otyrǵandar mine osyny túsinýi kerek.
Qazirginiń qudaiy – aqsha. Aqshanyń kýlti. Bailyq. Adamdyq qundylyqtardyń ishindegi eń arzany. Sonymen birge eń aiaýsyzy da osy...
Anyǵy, ári qarai bulai ómir súrýge bolmaidy. Biz kósh sońynda qaldyq. Ilgeridegi derekter sonyń dáleli. Qazirgi biliktiń úlgisi ózin-ózi aqtai almaidy. Endeshe ony qaita qarap, qateligin tabý kerek jáne soǵan sai jańa úlgini qaita qurýǵa tiispiz.
Derekkóz: Ratel.kz
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
