Tańerteń bank qyzymetkeri Iozef K. tóseginen turdy. Búgin onyń týǵan kúni bolatyn. Ádettegidei ár kúni tańǵy as ákeletin qyzymetshi áiel ýaqytynan keshige berdi. Bir kezde esik qaǵylyp, ústine qara palto kigen er adam bólmege kirip keldi. Ol esh tańǵalarlyq jaǵdai bolmaǵandai ózin erkin ustap, tósektegi Iozef K.-ǵa qarap turdy.
Ol Iozef K.-niń tańǵy asym qaida degen suraǵyna búgin eshqandai tańy as bolmaitynyn eskertti. Ol jáne de óziniń sonsha nege tań atpastan kelip turǵanyn túsindirip, Iozef K.- ny tutqyndaǵaly kelgenin eskertti. Iozef K. óz ortasynda qurmetti jáne zańǵa baǵynatyn adam edi. Ol osy ýaqytqa deiin bir ret bolsa da qylmystyq jaýapkershilikke tartylmaǵan. Biraq olardyń óz qylmysy týraly bergen túsiniktemeleri túsiniksiz bolǵanyna qaramastan K. olardyń tutqyndaý týraly buiryǵyn qabyldaidy. Óziniń ne úshin aiyptalyp jatqanyn túsinbese de, ol saqshy bólimshesine baryp jaýapqa tartylýǵa kelisedi. K. olarǵa kúnáhar adamsha baǵynady. Biraq bunyń bári bireýdiń óziniń týǵan kúnine bailanysty istep jatqan oiyny, ne bolmasa bul bir tús dep qabyldap, ózine senimdi júredi. Biraq K. myrzany eshqandai kúzetshi kúzetpeidi. Ne ony túrmege qamamaidy. Ol bir jaǵynan tutqyndalǵan adam bolǵanymen, bir jaǵynan baiaǵy qalypty tirshiligin jalǵastyryp, jumysyna baryp-kelip júredi. K. ózin aiyptaityn sot otyrysyna qatysýǵa maquldyq beredi. Biraq oǵan jumysyna kedergi keltirmeýi úshin jeksenbi kúni baryp turýǵa ýáde beredi.
Bir kúni Iozef K. jaýynnan qashyp shirkeýdiń ishine kiredi. Shirkeýden kúnniń kúrkiri sekildi gúrildegen pirádardyń daýysy estiledi. Ol K.-ge shyn máninde jaǵdaiy jaman ekenin, sotta jeńiletinin aitady. Pirádar jáne de mynadai támsil aitady: «Jurt aitady, bir zań qaqpasynyń aldynda bir esik qaraýshy turypty. Oǵan bir sharýa kelip: «Qaqpadan ótýge bola ma?» dep surapty. Esik qaraýshy teris jaýap beripti. Sharýa taǵy da:«Bolashaqta kirýge bola ma?» depti. Bul joly esik qarýshy durys jaýap berip, «iá» depti. Mundai múmkindikti jibergisi kelmegen sharýa kirýge ruqsat etkenshe kúte turmaq bolady. Esik qarýshy da ony qýyp jibermei, qaqpanyń aldyndaǵy orndyqta jatýyna ruqsat beredi.
Sharýa qaqpanyń aldynda uzaq jyl kútedi. Biraq qaqpadan ótý týraly ruqsat kelmeidi. Sharýanyń saqal-shashy aǵaryp, ómiri kári táninde áreń jan saqtap, kózderi kórýden qala bastaǵanda esik qaraýshydan suraidy: «Barlyq adam zańǵa umtylady, biraq men kútken uzaq jyldan beri tiri jan iesi qaqpadan kirmedi ǵoi?» deidi kózderin jumyp, áreń tynystap. Sonda esik qaraýshy: «Munda eshkim de kire almaidy. Bul tek seniń ǵana kirýińe arnalǵan qaqpa. Endi baramyn da qaqpany bekitemin» deidi. Pirádar jáne de zań týraly bilgisi kelgenimen, tabaldyryq mańynda maqsatsyz tóńirektep júrgen, ne ishke kirý týraly umtylys jasamaǵan sharýanyń ómirimen K.-niń istep júrgen tirligi uqsas ekenin aitady.
Pirádarmen kezdesip biraz ótpei Iozef K.-nyń otyz eki jasqa tolǵan týǵan kúninde oǵan jaza oryndaýshylar keledi. Aiyptalýshy eshqandai habarlandyrý almasa da sarapshymen kezdesýge daiyn bolady. K.-ny eki qaraýyl qalanyń shetindegi tas qashaityn jerge ákelip, ústindegi jeidelerin, shalbaryn sheshtirip, basyn tastyń ústine qoidyryp, júregine qanjar qadaidy. Iozef K. ólip bara jatyp «it sekildi ólý» dep oiǵa qalady. Ólim jazasy sot bastalǵannan keiin bir jyldan keiin oryndalady. Marqum Iozef te, oqyrman da joǵarydaǵy aiyptaý men tutqyndaý sebebimen tanysa almady.
«Sot oryndaýshy» romany Kafkanyń basqa da shyǵarmalary sekildi modernizmniń Bolmysshyldyq (ekzistentsializm), eles realizmi sekildi ártúrli stilderi toǵysqan. Kafkanyń romanynan shyndyq pen jalǵandyq, qiial men realdylyq birine-biri kirigip ketkeni sonshalyq, olardy ajyratý múmkin emes. Ol absýrd pen qiialǵa toly shyǵarmasyn kádimgi osy ómirde bolyp jatqan qalypty jaǵdai sekildi ǵyp, esińnen ketpestei etip beinelep jazady.
Kamiý óziniń «Kafka shyǵarmalaryndaǵy úmit pen absýrd» degen maqalasynda IozeF K. óziniń ómirine áser etip jatqan aqylǵa syimas jaǵdaidy múle tańyrqaýsyz, súlesoq qabyldaidy. Shyǵarmada enjarlyqtyń basa kórsetilýi Kafkanyń absýrdtyq shyǵarmasynyń basty belgisi» deidi.
«Solaqailar» ádebi klýby
