Bul aidyń «rajab» dep atalýy da beker emes. Óitkeni, «rajab» sóziniń bir maǵynasy «ulyqtalǵan» degendi bildiredi.
Endi, onyń qasiettiligine keler bolsaq, Quran Kárimniń «Táýbe» súresinde bylai delinedi:
«Shyn mánisinde, Allanyń quzyrynda ailardyń sany – on eki. Jer men kók jaratylǵan kúnnen bastap, Alla solai belgilep qoidy. Onyń tórteýi – soǵysýǵa tyiym salynǵan ailar. Osy ailar ishinde ózderińe zulymdyq etpeńder»[1].
(Aiattaǵy tórt aidyń biri osy erejep aiy ekendigi sahih hadiste aitylǵan: zúlqaǵda, zúlhidjá, muharram, erejep)[1].
Endigi jerde, atalmysh aiattaǵy «Osy ailar ishinde ózderińe zulymdyq etpeńder» degen jerine sahaba Abdýlla ibn Abbas (r.a.) bylai dep túsinikteme beredi:
«Ailardyń bárinde zulymdyq etýge bolmaidy. Sonyń arasynda tórt aidy erekshe atap ótip otyr. Jáne olardy «haram» ailary, iaǵni, «tyiym salynǵan» ailar etti. Osy ailardaǵy jasalǵan kúnálar (basqa ailarǵa qaraǵanda) úlkenirek. Al, jasalǵan igi ister men saýaptardyń dárejesi (ózge ailardan qaraǵanda) ulyǵyraq».
(Tabari tápsiri).
Endeshe, aiattaǵy qasietti tórt aidyń biri osy erejep aiy bolsa, ondaǵy jasalǵan igi isterdiń saýaby ózge ailardaǵydan kóbirek eken. Osyǵan orai, bul aida barynsha ǵaibat, ósek-aian, namazdy qaza etý t.b. úlkendi-kishili kúnálardan boidy aýlaq ustap, oraza ustaý, sadaqa berý, Quran oqý siiaqty saýapty isterge kóbirek zeiin qoiǵan durys.
Oraza ustaý
Rajab aiynda oryndalatyn qulshylyq túri retinde orazany erekshe atap ótýge bolady. Osy aida ustalǵan orazanyń saýaby jaiynda aitylǵan kóptegen riýaiattar kitaptarda keltirilgen. Biraq, olardyń birazy jalǵan hadister kategoriiasyna jatsa, birazy «álsiz hadister» qatarynan oryn alady. Degenmen de, álsiz hadisterdi saýapty, mustahab amaldarda paidaǵa asyrýǵa bolatyndyǵyn tilge tiek etken bedeldi hadisshiler bar.
Rajab aiynda oraza ustaý máselesine keler bolsaq, Ábý Dáýidtiń Hadister jinaǵynda keltirilgen bir riýaiatta, jyl boiy oraza ustaǵan adam jaiynda aitylady. Bir kúni ol Paiǵamabarymyzǵa kelgende, Alla elshisi oǵan: «Ózińdi nege qinaisyń?! Sabyr aiyn usta (Ramazan aiyn). Sosyn ár aida bir kún usta» dedi. Biraq álgi kisi buny qanaǵat tutpaǵannan soń Paiǵambarymyz: «Ai saiyn eki kún usta» deidi. Taǵy arttyrýyn suraidy álgi adam. «Úsh kún usta» deidi Paimabarymyz. Jańaǵy adam taǵy da kúnderdi qosyp berýin suraidy. Sonda Alla elshisi úsh saýsaǵyn jumyp: «Haram ailarynyń kei kúnderinde aýyz bekit, kei kúnderinde ash. Haram ailarynan kei kúnderin ustap, kei kúnderin ash»[2] - dei kele, osy haram ailarynda arasynda úzilis bere otyryp úsh kún qatarynan birneshe ret ustaýyn keńes etken.
Osyǵan orai, rajab aiynyń basynda úsh kún, ortasynda úsh kún jáne sońynda úsh kún oraza ustasa bolady desek qatelespespiz. Dálirek aitsaq, ár aptanyń beisenbi, juma jáne senbi kúnderi. Bulai deýimniń sebebi, sahaba Ánás ibn Málikten (r.a.) riýaiat etilgen bir «álsiz hadiste» bylai delingen:
«Kimde-kim haram ailaryndaǵy beisenbi, juma jáne senbi kúnderi oraza ustaityn bolsa, oǵan jeti júz jyldyq ǵibadattyń saýaby jazylady»[3]. (álsiz hadis).
Osyǵan orai, rajab aiynyń basynda úsh kún, ortasynda úsh kún jáne sońynda úsh kún oraza ustasa bolady desek qatelespespiz. Dálirek aitsaq, ár aptanyń beisenbi, juma jáne senbi kúnderi. Bulai deýimniń sebebi, sahaba Ánás ibn Málikten (r.a.) riýaiat etilgen bir «álsiz hadiste» bylai delingen:
«Kimde-kim haram ailaryndaǵy beisenbi, juma jáne senbi kúnderi oraza ustaityn bolsa, oǵan jeti júz jyldyq ǵibadattyń saýaby jazylady»[3]. (álsiz hadis).
Ózge de qulshylyqtar
Kúndiz oraza ustaýmen qatar, túninde kóbirek tahajjúd namazyna turǵan jaqsy. Jáne Quran oqyp, qaza namazdardy ótep, taspihat, zikirlerdi aityp, kóptep jarylqaý tilegen durys. Óitkeni, haram ailarynda, sonyń ishinde rajab aiynda oryndalǵan iigilikterge, ózge aidaǵydan góri kóbirek saýap jazylatyndyǵy joǵarydaǵy ardaqty sahaba Abdýlla ibn Abbastyń (r.a.) sózinen uǵyný qiyn emes.
Alla taǵala osy aida jasaǵan qulshylyqtarymyzdy qabyl etip, o dúnie, bu dúniede júzimizdi jaryq etkei!
Ýá ahirý daýáná ánil hamdý lillahi rabbil alámin.
Eskertý: Rajab aiynda oraza ustaityn kisi kúndelikti namaz kestesin negizge alady. Dálirek aitqanda: tań namazy kirgen ýaqyt - aýyz bekitý ýaqyty bolmaq. Sol ýaqytqa deiin sáresi ishilip bolýy kerek. Al, aqsham namazynyń kirgen ýaqyty - aýyz ashar ýaqytynyń kirgenin bildiredi. Aýyz bekiterde oqylatyn arnaiy duǵasy joq. Mańyzdysy - niet. Kúni boiy esh nár tatpastan Alla rizalyǵy úshin oraza ustaýǵa ishtei dittep, niet bildirseńiz bolǵany. Aýyz asharda qazaqshalap tilek tilep, qalaǵan nárseńizdi Jaratýshydan surasańyz bolady.
