Bul Túrkiiadaǵy 1960 jyldan bergi besinshi áskeri tóńkeris! Bastapqysy Jemal Gýrsel bastaǵan áskeriler tóńkerisi 1960 jyly 27-mamyrda oryn alǵan edi. Sol kezde túrik prezidenti Jálel Baiar qamaýǵa alǵan bolatyn. Túrik jerine qonys aýdarǵan qazaqtarǵa kóp jaqsylyq jasaǵan Úkimet basshysy Adnan Menderes ólim jazasyna kesilip, olardyń demokratiialyq partiiasy taratyldy.
[caption id="attachment_17658" align="alignright" width="420"]
Budan keiin 1971 jyly 12-naýryzda Mamdýg Tagmach bastaǵan taǵy bir áskeri tóńkeris Premer-ministr Súleimen Demireldi bilikten taidyrǵan edi. Araǵa 10 jyl salyp, iaǵni, 1980 jyly 12-qyrkúiekte Túrkiia Qarýly Kúshteri Bas shtabynyń bastyǵy Kenan Evren bastaǵan kezekti áskeri tóńkeris kezinde bilikke qaityp oralǵan Súleimen Demireldi taǵy da tóńkerip tastaǵan edi. Áskeriler Ulttyq Qaýipsizdik Keńesin quryp, partiialar men kásipodaqtardyń jumysyna tyiym salǵany esimizde. Biraq Túrik eli birtindep demokratiialyq bastaýlarǵa qaityp oraldy.
1997 jyly 28-aqpanda beibit sipatta taǵy bir áskeri tóńkeris oryn aldy. Áskeriler Atatúrik ósiet etkendei memlekettiń zaiyrly sipatyn saqtap qalý týraly memorandým jariialady. Osy árekettiń saldarynan Úkimet basshysy Nejmetdin Erbakan qyzmetinen ketti. Al onyń jaqyn áriptesi, Ystambul qalasynyń meri bolǵan Redjep Taiyp Erdoǵan qýǵynǵa ushyraǵan edi. Budan keiin Erdoǵan saiasi kúresti jalǵastyryp, óziniń Ádilettilik pen damý partiiasyn qurǵany esimizde.
2002 jyly qiyn jolmen Úkimet basyna ázer kelgen Erdoǵan elge investitsiia tartýdyń múmkindikterin jaqsartyp, devalvatsiia toqtatqany belgili. Ekonomika kúrt alǵa basty. Erdoǵan basqarǵan 2012 jylǵa deiingi on jyldyń ishinde eldegi shynaiy JIÓ 64 paiyzǵa, jan basyna shaqqandaǵy JIÓ 43 paiyzǵa ósken. Sonymen birge Erdogannnyń bedeli de órlep, halyqtyń qoldaýyna ie boldy.
Jalpy, Túrkiiada 2000 jyldarǵa deiin áskerilerdiń yqpaly joǵary bolǵany belgili. Áskeriler el damýynda dini baǵytqa betburýyn tosqaýyl qoiyp, partiialyq egeste taraptardy tejeýshi kúsh boldy.
Erdoǵan ózi bilik etken jyldarda Túrkiianyń ishindegi áskerilerdiń yqpalyn tómendetýge, azamattyq bilikti kúsheitýge umtyldy. Sondyqtan áskerilerge qarsy jazalaý sharalaryn qatań júrgizgenin bilemiz.
Ásirese 2011 jyly «Ergenekon» isi boiynsha korrýptsiiamen aiyptalǵan úsh júzden astam general men ofitser jazaǵa tartyldy. Onyń bul qadamyn halyq ta túsinistikpen qabyldaǵan edi.
2014 jyly 25-aqpanda Túrkiiada sybailas jemqorlyq isi boiynsha tergeý kezinde Premer-ministr Redjep Taiyp Erdoǵannyń uly Bilalmen telefon arqyly sóilesken sózderi jariia boldy. Áńgime barysynda áke men bala úilerinde korrýptsiialyq jolmen saqtalǵan orasan mol aqshany (keibir derekterde 1 mlrd AQSh dollaryndai) jedel túrde jasyrý sóz bolǵan edi. Ertesine qalǵan 30 milliondai dollardy ne isteý kerektigi jóninde sóilesedi. Ministrler kabinetiniń saitynda bul týraly dereý «amoraldyq montaj» iaǵni jala jabý ekendigi týraly jazba paida bolady. Biraq kóp adamdar buǵan sene qoiǵan joq.
Erdoǵan bolsa «sasqan úirek artymen júzedi» degendei mundai áreketti jalaqorlyq dep atap, ony kórnekti musylman oishyly, búginde AQSh-ta turatyn Fethýllah Gúlenniń isi etip kórsetkisi keldi.
Qyzyq bolǵanda keibir derekterge qaraǵanda tóńkeristiń alǵashqy saǵattarynda Erdoǵan AQSh-tan saiasi baspana suraǵan. Olar bas tartqan soń Erdoǵan skaip arqyly halyqqa úndeý tastaǵan. Túrik jurty qazir burynǵy simpatiialyq inertsiiasymen Erdoǵandy qoldap tur. Erteńgi kún qalai bolaryn bir Alla biledi.
Keshegi áskerilerdiń memlekettik tóńkeriske umtylýy kezinde barlyǵy 265 adam qaza boldy. Bárinen osy ókinishti.
Marat Toqashbaev
(maqala avtordyń Feisbýktaǵy paraqshasynan alyndy)
