– Meirambek Muhtaruly, ózińiz jetekshilik etip otyrǵan elorda ákimdiginiń basqarmasy sońǵy jyldary irgeli isterdiń uiytqy bolǵanyn moiyndaýymyz kerek. Dese de, qalada qolǵa alynǵan «Tsifrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy qalai júzege asyryldy? Aldymen osy týraly aityp berseńiz.
– Durys aitasyz, «Tsifrlyq Qazaqstan» jobasy arqyly tek Astanada emes, elimizdiń barlyq aýmaǵynda qyrýar sharýa atqaryldy. Kóptegen qarjy bólindi, bári de maqsatty igerildi dep aita alamyz. Óitkeni, búgingi tańda tsifrlandyrý máseleleri ómirdiń barlyq derlik salasynda qoldanylady.
Buǵan deiin qalalyq deńgeide tsifrlandyrýǵa qatysty máselelerdi 2017 jyly qolǵa alynǵan «Tsifrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy, sondai-aq sol jyly qabydanǵan «Smart Astana» tujyrymdamasy negizinde júrgizip keldik. Joǵaryda aitqanymdai, bul qujattar aiasynda atqarylǵan jumystar shash-etekten. Olardy tizbektep, qaitalap jatýdyń qajeti joq dep oilaimyn. Sebebi, jasalǵan jumystar halyqtyń igiligine ainalyp ketkenine kóp boldy. Qujattardyń qoldanylý merziminiń aiaqtalýyna jáne birqatar baǵyttar boiynsha ózektiliginiń kemigenine bailanysty jumys aiaqtaldy.
Qazirgi ýaqytta ortalyq memlekettik organdar men salalyq ministrliktiń biylǵy shildedegi buiryǵymen bekitilgen «aqyldy» qalalar qurylysynyń etalondyq standartyna sáikes jumys isteýdemiz. Sonymen qatar elordanyń ýrbanizatsiiasynyń qarqynyn jáne jaqyn bolashaqtaǵy mindetterdi eskere otyryp, qazirgi ýaqytta 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan «Turaqty jáne tsifrlyq elorda» tujyrymdamasy ázirlendi. Osy qujattardyń sheńberinde júieli túrde turǵyndarǵa jaǵymdy sharalardy atqaryp jatyrmyz.
Jalpy, biz elordalyqtardyń altyn ýaqytyn únemdep, ózderin jaily sezinýi úshin tsifrlyq damý baǵytynda qoldan kelgenniń bárin jasaimyz.
– Astananyń basty problemalarynyń biri kólik salasynda ekenin anyq. Bizdiń bilýimizshe, munda da tsifrlandyrý jumystary bastalyp ketti. Ásirese, jolaýshylar tasymalynda kóleńkeli qarajattyń jekeniń qaltasyna ketip jatqandyǵy kóterilip edi bir joly. Ile-shala elektrondy bilet júiesi iske qosyldy. Jalpy, nátije qandai?
Elordanyń kóshe-jol jelisin basqarý júiesin ońtailandyrý jáne keńeitý úshin Intellektýaldy kólik júiesi engizildi. Osynyń arqasynda tasymaldaý jyldamdyǵy 18 paiyzǵa, ótkizý qabileti 40 paiyzǵa artyp, ortasha jol júrý ýaqyty 20 paiyzǵa qysqarady.
Dispetcherlik júiege jolaýshylar tasymalymen ainalysatyn, zaman talabyna sai jabdyqtalǵan 1000-nan astam avtobýs qosylǵan, marshrýttardyń qozǵalysy, jolaýshylar aǵynynyń dinamikasy jáne taǵy basqa kúrdeli bólikterin birshama rettedik. Munymen toqmeiilsip, toqtap qalǵan joqpyz, elordadaǵy jolaýshylar tasymaly jelisi turaqty negizde ońtailandyrylýda.
– «Aqyldy» qalanyń bir indikatory – qoǵamdyq oryndarda qylmys pen quqyq buzýshylyqty azaitý emes pe? Qoǵamdyq oryndardyń qaýipsizdigi de asa mańyzdy der edik. Endeshe, Astana da osy údeden shyǵýǵa tiis. Iaǵni, joldar men aýlalardaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytynda qolǵa alynǵan sharýalardy da atap ótseńiz...
– Elordanyń árbir turǵyny ózin jaily, yńǵaily sezinýi tiis. Bizge qoiylyp otyrǵan talap osy. Sondyqtan, qazyna qarajaty esebinen júzege asyrylǵan jobalar aiasynda joldar men aýlalarǵa 30 myńǵa jýyq beinebaqylaý kameralary ornatylyp, biriktirilgenin aitýǵa tiispiz. Nátijesinde, qoǵamdyq oryndardaǵy qylmystyń kórsetkishterin 73 paiyzǵa, qala joldarynda jol-kólik oqiǵalarynyń sanyn 36 paiyzǵa, jol-kólik oqiǵalarynan bolatyn ólim-jitimdi 50 paiyzǵa, jol-kólik oqiǵalarynan jaraqattaný kórsetkishin 24 paiyzǵa tómendettik.
Politsiia departamentiniń málimetteri tirkelgen qylmystar deńgeiiniń 78 paiyzǵa kemigendigin aiǵaqtaidy. Sondai-aq qylmystyq jáne ákimshilik sipattaǵy qylmystardy ashýdyń eki esege artqanyn baiqaýǵa bllady.
Reti kelgende aita keteiin, aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý boiynsha operatsiialyq ortalyq jobasy iske asyryldy, oǵan barlyq strategiialyq nysandar qosyldy. Olardyń qatarynda Astana qalasy ákimdiginiń aqparattyq-telekommýnikatsiialyq infraqurylymy, Sergek QHA, Iqala, ikomek monitoring ortalyǵy, «Astana-Innovations» AQ, «Astana-Energiia» AQ, «Astana-Teplotranzit» AQ, «Astana sý arnasy» JShS, «CTS», AQ» Astana-REK» mekemeleri bar. Bailanys operatorlarynyń biryńǵai internetke qol jetkizý shliýzi arqyly barlyq KVOIKI ielerin ǵalamtor jelisine qosý, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdiń jańartylǵan derekqorlarymen antivirýstyq qorǵaý quraldaryn jańartý sharalary qabyldandy.
Osy oraida, bir ǵana mysal aita keteiin, «Aqyldy» qalany basqarý maqsatynda ikomek-109 ortalyǵyna 13 703 beinebaqylaý kamerasy ornatylsa, jyl sońyna deiin qaladaǵy balabaqshalarǵa, mektepterge, emhanalarǵa jáne taǵy basqa osy sekildi áleýmettik nysandarǵa qosymsha 21 781 kamerany biriktirý josparlanýda.
Negizinen, kameralar saýda ortalyqtary, meshitter, úlken aialdamalar, vokzal siiaqty adamdar kóp jinalatyn qoǵamdyq oryndardy qamtidy. Bul rette, qys mezgilinde operatorlar qalalyq beinebaqylaý júiesi arqyly qardy ýaqtyly tazalamaý, jańbyr men sý tasqyny kezinde sý basý faktilerin anyqtap, qalalyq kommýnaldyq qyzmettermen jedel pysyqtaýǵa múmkindik alady. Operatorlar GPS-monitoring jáne beinebaqylaý júielerin paidalana otyryp, qalany sanitarlyq tazalaýǵa arnalǵan mamandandyrylǵan tehnikanyń jumysyn úilestiredi, bul kólikterdiń turyp qalý deńgeiin tómendetýge, kólik júrisin qysqartýǵa jáne sonyń nátijesinde kólikterdiń júrýin, otyn jáne jóndeý shyǵyndaryn azaitýǵa óte yńǵaily.
– Meirambek Muhtaruly, aitqandaryńyzdyń barlyǵyn kúndelikti kórip-bilip júrmiz. Iaǵni, tsifrlandyrýdyń igiligin elordalyqtar sezinip jatyr deýge ábden negiz bar. Dese de, emhanalar men aýrýhanalardaǵy ahýaldarǵa bailanysty turǵyndar jii shaǵymdanyp jatady. Jalpy, meditsina salasynda da sandyq júie keńinen qoldanyla bastaǵany belgili. Ondaǵy júieli jumystar áli de jalǵastyrýdy qajet etetin syńaily.
– Ózińiz de bilesiz, qala turǵyndarynyń sany kún sanap kóbeiýde. Alaida, qol qýsyryp otyrǵan biz joq. pandemiia kezinde de densaýlyq salasyn birshama alǵa ilgerilettik dep oilaimyn. Dárigerler men meditsina qyzmetkerleri kún demei, tún demei qalalyqtarǵa tik turyp qyzmet etti. Bizdiń maqsattarymyzdyń biri - megapolistegi meditsina qyzmetkerleriniń orasan zor qyzmetin jeńildetip, qalalyqtarǵa ońtaily jaǵdai týǵyzý. Osy múddede árbir turǵynǵa elektrondy densaýlyq pasporty jasaldy, toltyrý 100 paiyzdy quraidy, zerthanalyq zertteýlerdiń nátijeleri, elektrondy retseptter, eńbekke jaramsyzdyq paraqtary elektrondy formatta – «DamýMed» qosymshasy arqyly beriledi.
Astana qalasyndaǵy tegin meditsinalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi men Mindetti áleýmettik meditsinalyq saqtandyrý sheńberinde meditsinalyq kómek kórsetýge kelisim-shart jasasqan 118 meditsinalyq uiymnyń barlyǵy tolyqtai MZRK jáne «Saqtandyrý» aqparattyq júielerimen biriktirilgen meditsinalyq aqparattyq bazaǵa engizildi.
Osy sekildi jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beredi. Óitkeni, biz bir orynda turyp qalýdy qalamaimyz. Ýaqyttyń ózi osyny talap etip otyr. Zaman aǵymyna ilesý kerek. Saladaǵy san myń problemany bir páste sheshe salý múmkin emes. bul oraida, Densaýlyq saqtaý basqarmasymen birlese jumys istei beretin bolamyz.
– Ózińiz basqaryp otyrǵan basqarmanyń eń mańyzdy sharýalarynyń biri – jer qatynastaryn tsifrlandyrý ekenin bilemiz. Sońǵy jyldary «Astana qalasynyń geoaqparattyq ortalyǵy», iaǵni «elordanyń tsifrlyq egizin» iske asyrý aiasynda kóptegen sharýa atqaryldy dep oilaimyn. Solardyń óz aýzyńyzdan estisek...
– Iá, biz bul baǵytta qyrýar jumys atqardyq dep aita alamyn. Máselen, 801 sharshy shaqyrym kólemindegi elordanyń jer telimderi 1 pikselge 3 sm dáldikpen tsifrlandy. Elordanyń tsifrlyq relef modeli men tsifrlyq jergilikti modeli tolyǵymen salyndy, salynǵan bóliginiń 3D modelderi 100 paiyz quryldy, qala aýmaǵynyń tolyqtai (2D kartasy) tsifrlandyryldy.
Qalanyń negizgi injenerlik jelileri de sandyq júiege kóshirildi. Sondai-aq jer qatynastary, sáýlet jáne qala qurylysy boiynsha 15 memlekettik qyzmet tsifrlyq formatqa aýysty. Tsifrlanǵan injenerlik jeliler kólemi – 16 000 shaqyrymnan asady. Injenerlik-geodeziialyq jumystardyń nátijeleri boiynsha magistraldyq jáne aýlaishilik jelilerdiń 205 000 uńǵymasy zertteldi. Búgingi tańda geoportal aqparattyq qaýipsizdik boiynsha attestatsiialaýdan ótýde.
– Memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrý da aldyńǵy lektegi jumystardyń qatarynda edi. Bul saladaǵy sońǵy jańalyqtarmen bólisesiz be?
– Aityp otyrǵanyńyz jón. Memlekettik qyzmetterdiń tsifrlanǵany, eń aldymen halyqtyń ýaqytyn tiimdi jumsaýǵa, jumysyn jeńildetýge, sybailas jemqorlyq táýekelderin azaitýǵa baǵyttalady. Qazirgi kezde jergilikti ákimdik 164 memlekettik qyzmet kórsetedi desek, sonyń barlyǵyn elektrondy formatta alýǵa bolady. Búgingi ýaqytta biz memlekettik qyzmetterdi kórsetýdiń biznes-protsesterin jáne jasyryn memlekettik qyzmetter men memlekettik organdardyń fýnktsiialaryn únemi anyqtap, avtomattandyrýdamyz.
Qazirgi tańda basqarma memlekettik organdarmen birlese otyryp, memlekettik qyzmetterdi elektrondy túrde kórsetýdi keńinen nasihattaý boiynsha turaqty negizde sharalar qabyldaýda. Memlekettik qyzmetterdi kórsetý sapasyn arttyrý maqsatynda ákimdiktiń qurylymdyq bólimshelerimen «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporatsiiasy» KEAQ elorda boiynsha filialynyń memlekettik qyzmetter kórsetý bólimsheleriniń qyzmetkerlerine 6 oqytý seminary ótkizildi.
Halyqty memlekettik qyzmet kórsetý sapasyn arttyrý boiynsha aqparattyq-túsindirý jumystarymen qamtý 52 myń adamdy qurady. Máselen, 2022 jyldyń 1 toqsanynda ákimdik 25-ten astam basylymdy ornalastyrdy.
– Meirambek Muhtaruly, jańa sózińizdiń arasynda IQala qalalyq qyzmet kórsetý ortalyǵy týraly aityp qaldyńyz. Osy ortalyq jaiynda oqyrmandarymyzǵa keńirek maǵlumat berseńiz.
– Ras, elordada turǵyndarǵa yńǵaily bolý úshin iQala ortalyǵy jumys isteidi, onda bir tereze qaǵidaty boiynsha turǵyn úi-kommýnaldyq sektordy uiymdastyrý boiynsha qyzmetterdi alýǵa bolady. Buryn qyzmet kórsetýdiń reglamenti bolmaǵan. Máselen, azamat páter satyp alǵannan keiin barlyq monopolisterdi aralap, árqaisysymen jeke-jeke kelisim-shart jasasyp, san márte telefon soǵyp, qujattarynyń daiyndyǵyn bilip otyrýy kerek edi, bul úrdis bir aiǵa sozylatyn. Endi kez kelgen turǵyn mundai jaǵdaida iqala.kz saitynda ótinish berip, 3-5 kúnniń ishinde qujattarynyń daiyndyǵy týraly sms-habarlama ala alady. Demek, ortalyqtyń múmkindikteri sol, kórsetiletin qyzmetti alýshynyń front-ofis operatoryna habarlasyp, https://www.iqala.kz/ siltemesine óz betinshe kirip, qyzmetterdi alý múmkindigi bar.
Elordalyq iQala eldegi biregei qyzmet alý alańy boldy. Biyldan bastap iQala úlgisimen elimizdiń aimaqtarynda «kommýnaldyq HQKO» ashyla bastady. Ortalyq irge qalaǵannan beri barlyǵy 133 qyzmet túri júzege asyryldy, 450 myńnan astam qyzmet kórsetildi.
Ortalyq kelesi uiymdardyń qyzmetterin alýǵa múmkindik beredi: «Astana-REK» AQ, «AstanaEnergoSbyt» JShS, «Astana energiia satý kompaniiasy» JShS, «AstanaTeploTranzit» AQ, «AstanaSýArnasy» MKK, «AstanaBTO» JShS, «Clean city» JShS, «SPK Astana Development» JShS - «1000 oryn», «Qazaqtelekom» AQ, «ELORDA ECO SYSTEM» ShJQ MKK.
– Endi Astanadaǵy bilim berý salasyna oralsaq, keiingi býyndy jańa tehnologiiaǵa baýlý jumystaryna tsifrlandyrý basqarmasy da úles qosyp jatyr ma?
– Árine, biz múddemiz sai keletin basqarmalardyń barlyǵymen birlese eńbek etýdemiz. Qazir qalada 3 IT mektep bar (№ 8, 73, 85), olar baǵdarlamalaý negizderi (baǵdarlamalaý tilderi, kompiýterlik grafika), web-master; beine tehnologiialar; mobildi qosymshalardy ázirleý; mobildi robototehnika (bilim berý robototehnikasy, elektronika jáne mehatronika); ǵylymi-zertteý (quraldar men jańa tehnologiialardy jasaý jáne oqytý) baǵyttaryn qamtidy. Sonymen qatar búgingi kúni Oqýshylar saraiynda myńnan astam balaǵa bilim beretin ál-Farabi atyndaǵy «Tanym» kreativti tehnologiialar ortalyǵy jumys istep jatyr. Endi jyl sońyna deiin 5 myńnan astam oqýshyǵa bilim beretin «Sana» shyǵarmashylyq bilim berý ortalyǵyn ashý josparlanýda.
Sońǵy kezderi ata-analar balalarynyń mektepte tamaqtanýyn baqylai alatyn «Mekteptegi tamaqty qolma-qol aqshasyz tóleý» jobasy engizildi. Sonymen qatar, mektep oqýshylarynyń tamaǵyn satyp alý avtomattandyryldy, bul óz kezeginde mekteptegi tamaqtandyrý sapasyn arttyrdy. Sondai-aq qaladaǵy mektepterge 4,6 myńnan astam beinebaqylaý kameralary ornatyldy. Ár bilim berý nysanynda – 92 mektepte, 94 balabaqshada, 8 kolledjde (barlyǵy 190) 24 kameradan bar. Qaýipsizdik tsifrlyq beinebaqylaý 90 paiyzdy quraidy.
– Bizdiń bilýimizshe, qazir álemniń damyǵan memleketteri 5G talshyqty internet jelisine qol sozyp jatyr, biraz qalalar bul igilikke qol jetkizip úlgerdi. Al bizdiń Astanamyzda qashan iske qosylady? Jalpy, munyń paidasy týraly aityp bere alasyz ba?
– Bul suraq Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrliginiń quziretinde, sol sebepti qosylý merzimin solardan alýǵa bolady. Dese de Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrliginiń vitse-ministri Ashat Orazbek 5G jelisimen Nur-Sultan, Almaty, Shymkent jáne barlyq oblys ortalyqtaryn qamtý josparlanǵanyn aitqan bolatyn. Biyl radiojiilikter boiynsha 5G aýktsionyn ótkizý josparlanyp jatqanynan habardarmyn. Aýktsion Respýblikalyq mańyzy bar úsh qalada jáne barlyq oblys ortalyqtarynda ótkiziledi. Operatorlarmen aýktsionǵa daiyndyq, mindettemelerdi qosa alǵanda, sipattamalardy ázirleý boiynsha tiisti jumys júrgiziledi degen de aqparat bar.
5G zattar interneti tehnologiiasynyń (IoT) ósýin jáne damýyn qamtamasyz etýdi qoldaidy, al bul – asa jyldam biryńǵai jeli arqyly kedergisiz qosylyp, derekter almasatyn milliondaǵan qurylǵylar. Mobildi internettiń besinshi dáýiri búkil álem boiynsha inkliýzivti jáne turaqty tsifrlyq qoǵamdar qurýǵa járdemdese otyryp, tsifrlyq keleshektiń qozǵaýshy kúshine ainalady.
– Meirambek Muhtaruly, elordalyqtarǵa internet jelileri qanshalyqty qol jetimdi? Soǵan monitoring júrgizilip tura ma?
– Tsifrlandyrý jáne memlekettik qyzmetter basqarmasy "Astana Innovations" AQ-men birlesip, Astana qalasynyń turǵyndarymen jáne belsendilerimen sapasyz bailanys jáne mobildi internet týraly ótinishter boiynsha kezdesýler ótkizýde. Uialy bailanys operatorlarymen jáne tirkelgen bailanys operatorlarymen yntymaqtastyq sheńberinde bazalyq stantsiialardy ornatýǵa antenna-dińgek qurylystaryn salý boiynsha jumystar júrgizilip jatyr.
Sonymen qatar, "Astana-AEK" AQ-men birlese investorlardy tolyq qarjylandyrý esebinen elordanyń turǵyn úi alaptarynda elektr berý jáne jaryqtandyrý tirekteri boiynsha optikalyq bailanys jelilerin júrgizý máselesi pysyqtaldy. Sondai-aq, "Qazaqtelekom" AQ-men birlesip turǵyn úi alaptarynda talshyqty-optikalyq bailanys jelilerimen jabylmaǵan aimaqtarda paidalanylatyn 4G tehnologiiasy boiynsha joǵary jyldamdyqty symsyz internet FWA (Fixed Wireless Access) tehnologiialary engizilýde.
Qazirdiń ózinde problemaly aýmaq sanalyp kelgen, qalanyń irgesindegi «Kóktal-2» shaǵyn aýdanynyń alǵashqy abonentteri internetke qosyldy. Turǵyndar talshyqty-optikalyq bailanys jelilerin paidalana otyryp, joǵary jyldamdyqty internet pen tsifrlyq televidenie qyzmetterimen qamtamasyz etildi. Zamanaýi GPON tehnologiiasy jaryqtandyrý baǵanalary men elektr jelileriniń boiymen jumys isteidi. Barshyn, Qulanótpes, Saýmalkól, Aidarly, Aqmola, Ulytaý jáne siiaqty kósheler boiynda ornalasqan 200 úi qosylýǵa daiyn.
Aita keteiin, GPON tehnologiiasynyń (Gigabit Passive Optical Network) basty artyqshylyǵy joǵary jyldamdyǵy jáne symdarsyz bir jelide birden birneshe tsifrlyq qyzmetterdi qosý múmkindigi bar. GPON tehnologiiasy abonenttiń úiine optikalyq kabel tartýdy qamtamasyz etedi.
– Áńgimeńizge rahmet, jumystaryńyzǵa jemis tileimin!
